માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 29

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે પુત્રાનુશાસને મદાલસાવાક્યં નામાષ્ટાવિંશો ઽધ્યાયઃ
#1
ઊનત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
અલર્ક ઉવાચ
યત્ કાર્યં પુરુષાણાઞ્ચ ગાર્હસ્થ્યમનુવર્તતામ્ ।
બન્ધશ્ચ સ્યાદકરણે ક્રિયાયા યસ્ય ચોચ્છ્રિતિઃ

ઉપકારાય યન્નૃણાં યચ્ચ વર્જ્યં ગૃહે સતા ।
યથા ચ ક્રિયતે તન્મે યથાવત્ પૃચ્છતો વદ

મદાલસોવાચ
વત્સ ! ગાર્હસ્થ્યમાદાય નરઃ સર્વમિદં જગત્ ।
પુષ્ણાતિ તેન લોકાંશ્ચ સ જયત્યભિવાઞ્છિતાન્

પિતરો મુનયો દેવા ભૂતાનિ મનુજાસ્તથા ।
કૃમિકીટપતઙ્ગાશ્ચ વયાંસિ પશવો ઽસુરાઃ

ગૃહસ્થમુપજીવન્તિ તતસ્તૃપ્તિં પ્રયાન્તિ ચ ।
મુખં ચાસ્ય નિરીક્ષન્તે અપિ નો દાસ્યતીતિ વૈ

સર્વસ્યાધારભૂતેયં વત્સ ! ધેનુસ્ત્રયીમયી ।
યસ્યાં પ્રતિષ્ઠિતં વિશ્વં વિશ્વહેતુશ્ચ યા મતા

ઋક્પૃષ્ઠાસૌ યજુર્મધ્યા સામવક્ત્રશિરોધરા ।
ઇષ્ટાપૂર્તવિષાણા ચ સાધુસૂક્તતનૂરુહા

શાન્તિપુષ્ટિશકૃન્મૂત્રા વર્ણપાદપ્રતિષ્ઠિતા ।
આજીવ્યમાના જગતાં સાક્ષયા નાપચીયતે

સ્વાહાકારસ્વધાકારૌ વષટ્કારશ્ચ પુત્રક ! ।
હન્તકારસ્તથા ચાન્યસ્તસ્યાઃસ્તનચતુષ્ટયમ્

સ્વાહાકારં સ્તનં દેવાઃ પિતરશ્ચ સ્વધામયમ્ ।
મુનયશ્ચ વષટ્કારં દેવભૂતસુરેતરાઃ

હન્તકારં મનુષ્યાશ્ચ પિબન્તિ સતતં સ્તનમ્ ।
એવમાપ્યાયયત્યેષા વત્સ ! ધેનુસ્ત્રયીમયી

તેષામુચ્છેદકર્તા ચ યો નરો ઽત્યન્તપાપકૃત્ ।
સ તમસ્યાન્ધતામિસ્ત્રે તામિસ્ત્રે ચ નિમજ્જતિ

યશ્ચેમાં માનવો ધેનું સ્વૈર્વત્સૈરમરાદિભિઃ ।
પાયયત્યુચિતે કાલે સ સ્વર્ગાયોપપદ્યતે

તસ્માત્ પુત્ર ! મનુષ્યેણ દેવર્ષિપિતૃમાનવાઃ ।
ભૂતાનિ ચાનુદિવસં પોષ્યાણિ સ્વતનુર્યથા

તસ્માત્ સ્ત્રાતઃ શુચિર્ભૂત્વા દેવર્ષિપિતૃતર્પણમ્ ।
પ્રજાપતેસ્તથૈવાદિભઃ કાલે કુર્યાત્ સમાહિતઃ

સુમનોગન્ધપુષ્પૈશ્ચ દેવાનભ્યર્ચ્ય માનવઃ ।
તતો ઽગ્નેસ્તર્પણં કુર્યાદ્દેયાશ્ચ બલયસ્તથા

બ્રહ્મણે ગૃહમધ્યે તુ વિશ્વેદેવેભ્ય એવ ચ ।
ધન્વન્તરિં સમુદ્દિશ્ય પ્રાગુદીચ્યાં બલિં ક્ષિપેત્

પ્રાચ્યાં શક્રાય યામ્યાયાં યમાય બલિમાહરેત્ ।
પ્રતીચ્યાં વરુણાયાથ સોમાયોત્તરતો બલિમ્

દદ્યાદ્ધાત્રે વિધાત્રે બલિં દ્વારે ગૃહસ્ય તુ ।
અર્યમ્ણે ઽથ બહિર્દદ્યાદ્ ગૃહેભ્યશ્ચ સમન્તતઃ

નક્તઞ્ચરેભ્યો ભૂતેભ્યો બલિમાકાશતો હરેત્ ।
પિતૄણાં નિર્વપેચ્ચૈવ દક્ષિણાભિમુખસ્થિતઃ

ગૃહસ્થસ્તત્પરો ભૂત્વા સુસમાહિતમાનસઃ ।
તતસ્તોયમુપાદાય તેષ્વેવાચમનાય વૈ

સ્થાનેષુ નિક્ષિપેત્ પ્રાજ્ઞસ્તાસ્તા ઉદ્દિશ્ય દેવતાઃ ।
એવં ગૃહબલિં કૃત્વા ગૃહે હૃહપતિઃ શુચિઃ

આપ્યાયનાય ભૂતાનાં કુર્યાદુત્સર્ગમાદરાત્ ।
શ્વભ્યશ્ચ શ્વપચેભ્યશ્ચ વયોભ્યશ્ચાવપેદ્ ભુવિ

વૈશ્વદેવં હિ નામૈતત્ સાયં પ્રાતરુદાહૃતમ્ ।
આચમ્ય ચ તતઃ કુર્યાત્ પ્રાજ્ઞો દ્વારાવલોકનમ્

મુહૂર્તસ્યાષ્ટમં ભાગમુદીક્ષ્યો ઽપ્યતિથિર્ભવેત્ ।
અતિથિં તત્ર સમ્પ્રાપ્તમન્નાદ્યેનોદકેન ચ

સમ્પૂજયેદ્યથાશક્તિ ગન્ધપુષ્પાદિભિસ્તથા ।
ન મિત્રમતિથિં કુર્યાન્નૈકગ્રામનિવાસિનમ્

અજ્ઞાતકુલનામાનં તત્કાલસમુપસ્થિતમ્ ।
બુભુક્ષુમાગતં શ્રાન્તં યાચમાનમકિઞ્ચનમ્

બ્રાહ્મણં પ્રાહુરતિથિં સ પૂજ્યઃ શક્તિતો બુધૈઃ ।
ન પૃચ્છેદ્ ગોત્રચરણં સ્વાધ્યાયઞ્ચાપિ પણ્ડિતઃ

શોભનાશોભનાકારં તં મન્યેત પ્રજાપતિમ્ ।
અનિત્યં હિ સ્થિતો યસ્માત્ તસ્માદતિથિરુચ્યતે

તસ્મિંસ્તૃપ્તે નૃયજ્ઞોત્થાદૃણાન્મુચ્યેદ્ ગૃહાશ્રમી ।
તસ્માદ્ અદત્ત્વા યો ભુઙ્ક્તે સ્વયં કિલ્વિષભુઙ્નરઃ

સ પાપં કેવલં ભુઙ્ક્તે પુરીષઞ્ચાન્યજન્મનિ ।
અતિથિર્યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્ પ્રતિનિવર્તતે

સ દત્ત્વા દુષ્કૃતં તસ્મૈ પુણ્યમાદાય ગચ્છતિ ।
અપ્યમ્બુશાકદાનેન યદ્વાપ્યશ્નાતિ સ સ્વયમ્

પૂજયેત્ તુ નરઃ શક્ત્યા તેનૈવાતિથિમાદરાત્ ।
કુર્યાચ્ચાહરહઃ શ્રાદ્ધમન્નાદ્યેનોદકેન ચ

પિતૄનુદ્દિશ્ય વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેદ્વિપ્રમેવ વા ।
અન્નસ્યાગ્રં તદુદ્ધૃત્ય બ્રાહ્મણાયોપપાદયેત્

ભિક્ષાઞ્ચ યાચતાં દદ્યાત્ પરિવ્રાડ્બ્રહ્મચારિણામ્ ।
ગ્રાસપ્રમાણા ભિક્ષા સ્યાદગ્રં ગ્રાસચતુષ્ટયમ્

અગ્રં ચતુર્ગુણં પ્રાહુર્હન્તકારં દ્વિજોત્તમાઃ ।
ભોજનં હન્તકારં વા અગ્રં ભિક્ષામથાપિ વા

અદત્ત્વા તુ ન ભોક્તવ્યં યથાવિભવમાત્મનઃ ।
પૂજયિત્વાતિથીનિષ્ટાન્ જ્ઞાતીન્ બન્ધૂંસ્તથાર્થિનઃ

વિકલાન્ બાલવૃદ્ધાંશ્ચ ભોજયેચ્ચાતુરાંસ્તથા ।
વાઞ્છતે ક્ષુત્પરીતાત્મા યચ્ચાન્યો ઽન્નમકિઞ્ચનઃ

કુટુમ્બિના ભોજનીયઃ સમર્થે વિભવે સતિ ।
શ્રીમન્તં જ્ઞાતિમાસાદ્ય યો જ્ઞાતિરવસીદતિ

સીદતા યદ્ કૃતં તેન તત્ પાપં સ સમશ્નુતે ।
સાયં ચૈવ વિધિઃ કાર્યઃ સૂર્યોઢં તત્ર ચાતિથિમ્

પૂજયીત યથાશક્તિ શયનાસનભોજનૈઃ ।
એવમુદ્દવહતસ્તાત ! ગાર્હસ્થ્યં ભારમાહિતમ્

સ્કન્ધે વિધાતા દેવાશ્ચ પિતરશ્ચ મહર્ષયઃ ।
શ્રેયો ઽભિવર્ષિણઃ સર્વે તથૈવાતિથિબાન્ધવાઃ

પશુપક્ષિગણાસ્તૃપ્તા યે ચાન્યે સૂક્ષ્મકીટકાઃ ।
ગાથાશ્ચાત્ર મહાભાગ ! સ્વયમત્રિરગાયત

તા શૃણુષ્વ મહાભાગ ! ગૃહસ્થાશ્રમસંસ્થિતાઃ ।
દેવાન્ પિતૄંશ્ચાતિથીંશ્ચ તદ્વત્ સમ્પૂજ્ય બાન્ધવાન્

જામયશ્ચ ગુરુઞ્ચૈવ ગૃહસ્થો વિભવે સતિ ।
શ્વભ્યશ્ચ શ્વપચેભ્યશ્ચ વયોભ્યશ્ચાવપેદ્ ભુવિ

વૈશ્વદેવં હિ નામૈતત્ કુર્યાત્ સાયં તથા દિને ।
માંસમન્નં તથા શાકં ગૃહે યચ્ચોપસાધિતમ્ ।
ન ચ તત્ સ્વયમશ્નીયાદ્વિધિવદ્યન્ન નિર્વપેત્