માલિનીશ્લોકવાર્ત્તિક · અધ્યાય 1

વિમલકલાશ્રયાભિનવસૃષ્ટિમહા જનની ભરિતતનુશ્ ચ પઞ્ચમુખગુપ્તરુચિર્ જનકઃ ।
તદુભયયામલસ્ફુરિતભાવવિસર્ગમયં હૃદયમ્ અનુત્તરામૃતકુલં મમ સંસ્ફુરતાત્ ॥

યદીયબોધકિરણૈર્ ઉલ્લસદ્ભિઃ સમન્તતઃ ।
વિકાસિહૃદયામ્ભોજા વયં સ જયતાદ્ ગુરુઃ ॥

સાભિમર્શષડર્ધાર્થપઞ્ચસ્રોતઃસમુજ્જ્વલાન્ ।
યઃ પ્રાદાન્ મહ્યમ્ અર્થૌઘાન્ દૌર્ગત્યદલનવ્રતાન્ ॥

શ્રીમત્સુમતિસંશુદ્ધઃ સદ્ભક્તજનદક્ષિણઃ ।
શમ્ભુનાથઃ પ્રસન્નો મે ભૂયાદ્ વાક્પુષ્પતોષિતઃ ॥

ગુરુભ્યો ઽપિ ગરીયાંસં યુક્તં શ્રીચુખલાભિધમ્ ।
વન્દે યત્કૃતસંસ્કારઃ સ્થિતો ઽસ્મિ ગલિતગ્રહઃ ॥

તતો ગુરુતરઃ શ્રીમાન્ ભૂતિરાજો મહામતિઃ ।
જયતાદ્ ભક્તજનતાસમુદ્ધરણસાહસઃ ॥

શ્રીસોમાનન્દસંબોધશ્રીમદુત્પલનિઃસૃતાઃ ।
જયન્તિ સંવિદામોદસંદર્ભા દિક્પ્રસર્પિણઃ ॥

તદ્દૃષ્ટિસંસૃતિચ્છેદિપ્રત્યભિજ્ઞોપદેશિનઃ ।
શ્રીમલ્લક્ષ્મણગુપ્તસ્ય ગુરોર્ વિજયતે વચઃ ॥

અપ્ય્ અસંખ્યનવાસ્વાદચમત્કારૈકદુર્મદા ।
યેનાનુત્તરસંભોગતૃપ્તા મે મતિષટ્પદી ॥

તદેકમયતામ્ આપ્ય સ્વાત્મન્ય્ એવ તથા સ્થિતા ।
તદ્ અસ્યાઃ પ્રોન્મિષન્ત્ય્ એવ વિવિધા નાદસંપદઃ ॥

સચ્છિષ્યકર્ણમન્દ્રાભ્યામ્ અર્થિતો ઽહં પુનઃ પુનઃ ।
વાક્યાર્થં વર્તયે શ્રીમન્માલિન્યાં યત્ ક્વ ચિત્ ક્વ ચિત્ ॥

ઔચિત્યેનેતરત્યાગાદ્ વાચ્યવાચકયોર્ મિથઃ ।
વર્તનાવર્ત એતસ્મિન્ સાધુ શાસ્ત્રં ચ વાર્ત્તિકમ્ ॥

યે ઽહર્નિશં પ્રકાશન્તે સર્વસ્ય ચ ન ગોચરે ।
નુમો ઽભિનવગુપ્તાંસ્ તાઞ્ શિવચન્દ્રાંશુસંચયાન્ ॥

જયન્તિ જગદાનન્દવિપક્ષક્ષપણક્ષમાઃ ।
પરમેશમુખોદ્ભૂતજ્ઞાનચન્દ્રમરીચયઃ ॥

અનિયન્ત્રિતસદ્ભાવાદ્ ભાવાભેદૈકભાગિનઃ ।
યત્ પ્રાગ્ જાતં મહાજ્ઞાનં તદ્રશ્મિભરવૈભવમ્ ॥

તતં તાદૃક્ સ્વમાયીયહેયોપાદેયવર્જિતમ્ ।
વિતતીભાવનાચિત્રરશ્મિતામાત્રભેદિતમ્ ॥

અભિમર્શસ્વભાવં તદ્ ધૃદયં પરમેશિતુઃ ।
તત્રાપિ શક્ત્યા સતતં સ્વાત્મમય્યા મહેશ્વરઃ ॥

યદા સંઘટ્ટમ્ આસાદ્ય સમાપત્તિં પરાં વ્રજેત્ ।
તદાસ્ય પરમં વક્ત્રં વિસર્ગપ્રસરાસ્પદમ્ ॥

અનુત્તરવિકાસોદ્યજ્જગદાનન્દસુન્દરમ્ ।
ભાવિવક્ત્રાવિભાગેન બીજં સર્વસ્ય યત્ સ્થિતમ્ ॥

હૃત્સ્પન્દદૃક્પરાસારનિર્નામોર્મ્યાદિ તન્ મતમ્ ।
એતત્ પરં ત્રિકં પૂર્વં સર્વશક્ત્યવિભાગવત્ ॥

અત્ર ભાવસમુલ્લાસશઙ્કાસંકોચવિચ્યુતેઃ ।
સ્વાનન્દલીનતામાત્રમાત્રિચ્છાકર્મદૃક્ત્રયમ્ ॥

તથા ચ ગુરવઃ શૈવદૃષ્ટાવ્ ઇત્થં ન્યરૂપયન્ ।
સ યદ્ આસ્તે ચિદાહ્લાદમાત્રાનુભવતલ્લયઃ ॥

તદ્ ઇચ્છા તાવતી જ્ઞાનં તાવત્ તાવત્ ક્રિયા હિ સા ।
સુસૂક્ષ્મશક્તિત્રિતયસામરસ્યેન વર્તતે ॥

ચિદ્રૂપાહ્લાદપરમસ્ તદાભિન્નો ભવેદ્ ઇતિ ।
નનુ ચેદૃશિ વિશ્વાત્મભૂતે સંકોચવર્જનાત્ ॥

વિકલ્પકલ્પનામૂલાઃ કથં શાસ્ત્રાદિસંપદઃ ।
ઉચ્યતે સર્વ એવાયં બોધઃ સંવિત્પ્રભામયઃ ॥

પ્રકાશરૂપતાયોગાચ્ ચિદામર્શઘનાત્મકઃ ।
તત્રામર્શસ્વભાવો ઽયં યઃ પ્રકાશઃ પ્રકાશતે ॥

સ એવ કિં ન શાસ્ત્રૌઘઃ કિમ્ અન્યૈર્ યુક્તિડમ્બરૈઃ ।
પરવાગ્દેવતાવિદ્ધસ્ તત્રાસૌ કેવલં ભવેત્ ॥

ન તુ લૌકિકમાયીયવર્ણપુઞ્જવિચિત્રિતઃ ।
ઉક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ આત્મસંસ્થસ્ય ભાસનમ્ ॥

અસ્ત્ય્ એવ ન વિના તસ્માદ્ ઇચ્છામર્શઃ પ્રવર્તતે ।
સ્વભાવમ્ અવભાસસ્ય વિમર્શં વિદુર્ અન્યથા ॥

પ્રકાશો ઽર્થોપરક્તો ઽપિ તુલ્યો રત્નાદિકૈર્ ઇતિ ।
કિંચ યઃ કશ્ ચનામર્શશ્ ચિચ્ચમત્કારગોચરઃ ॥

હ્લાદતાપાદિવિષયસ્ તદાસૌ ભવતિ સ્ફુટઃ ।
તદ્વિમર્શાન્તરાલમ્બસમુચ્છલનયોગતઃ ॥

પશ્ચાત્ સુસ્ફુટતામ્ એતિ તથા ચ ગુરુર્ ઊચિવાન્ ।
યથા સ્વસંવિદા સિદ્ધં સુખાદિ વ્યવતિષ્ઠતે ॥

ન હિ વ્યવસ્થાસમયે વેદ્યતે તત્ સ્વસંવિદા ।
તથાવશ્યોપગન્તવ્યં સ્વસંવિત્સાધનાદ્ ઇતિ ॥

એવમ્ અત્રાપિ પશ્ચાદ્ યજ્ જ્ઞાનાદ્યુલ્લાસવર્ત્મનિ ।
સર્વાભેદમયી ભૂમિર્ યાવદ્ આમૃશ્યતાં વ્રજેત્ ॥

તાવત્ તદુચિતોદારવિમર્શાંશસ્ફુટત્વતઃ ।
તાદૃક્ સ એવ શાસ્ત્રત્વં પ્રાગ્વિસર્ગઃ પ્રપદ્યતે ॥

એતદ્ એવ તુ યુક્તં સ્યાત્ તથા હ્ય્ અનુપધૌ પરે ।
શાસ્ત્રાર્થે ઽપિ સમાચારલેશઃ કો ઽપિ વિભાવ્યતે ॥

સ નૂનં સ્ફુટતાધામભાવિજ્ઞાનાદિશક્તિમાન્ ।
ઉપરાગાત્ તતસ્ તત્તદ્વૈચિત્ર્યપરિબૃંહિતઃ ॥

યથા મુખસ્ય તદ્વ્યક્તિસ્થાને ઽપ્સુ મુકુરે મણૌ ।
ખડ્ગે ચઞ્ચલસદ્વૃત્તસૂક્ષ્મદીર્ઘાદિકા સ્થિતિઃ ॥

તદ્ ઇત્થં પરમે રૂપે પ્રોદ્ભૂતા જ્ઞાનસંપદઃ ।
અનવચ્છિન્નહૃદયબીજાત્મત્રયસુન્દરાઃ ॥

યદા તૂચ્છલદાકારસ્વતરઙ્ગાન્તરાત્મકાન્ ।
વિસિસૃક્ષતિ ભાવૌઘાન્ ભૈરવઃ શક્તિબૃંહિતઃ ॥

તદા તા એવ વિજ્ઞાનસંપદસ્ તદુપાધિજામ્ ।
ઈષત્ક્રિયાસમાચારયન્ત્રણાં સંશ્રિતા ઇવ ॥

પરિતસ્ તત્તરઙ્ગૌઘસાત્મતાં સમુપાશ્રિતે ।
તથાપિ જગદાનન્દસુન્દરે બોધભૈરવે ॥

ભાવનિર્ભરતામાત્રસંતૃપ્તે શક્તિશાલિનિ ।
પૂર્ણયા નિજશક્ત્યૈવ ન્યક્કૃતે શક્તિમત્પદે ॥

તાદૃગ્ એવ વિમર્શાત્મા જ્ઞાનધારા વિજૃમ્ભતે ।
યસ્યાં ભોગોપદેશેન કો ઽપિ હ્લાદઃ પ્રવર્તતે ॥

યદીયસંવિદાચારચર્યાવિસ્રમ્ભભાવિતઃ ।
ભોગવ્રાતો ઽપિ ધન્યાનાં નિઃશ્રેયસપદાયતે ॥

યત્રોચ્યતે સ્વશક્ત્યાદિક્ષોભસંરંભનિર્ભરા ।
દેવસ્ય યાગપ્રિયતા વિશેષાન્ માતૃમધ્યતઃ ॥

ઐશ્વર્યશક્ત્યુદ્રેકેણ લબ્ધેશ્વરપદાભિધઃ ।
દેવો વિજ્ઞાનમહિમા પ્રોદ્ભૂતો ઽયં પ્રપઞ્ચિતઃ ॥

અત્રાપ્ય્ અનન્તભાવાંશસંયોજનવિયોજને ।
પ્રાગ્દશાભેદસંધાનાદ્ અસંખ્યત્વમ્ ઉપાશ્રિતે ॥

તદુપાધિવશાદ્ એવ સંવિજ્જ્ઞાનપદોજ્ઝિતાઃ ।
તાયન્તે વિવિધાઃ શાસ્ત્રક્રિયાજ્ઞાનવિભૂતયઃ ॥

મુખ્યસ્ ત્વ્ એષ પ્રપઞ્ચો ઽયં પઞ્ચાત્મત્વેન ચર્ચિતઃ ।
તથા ચ વક્ષ્યતે તત્ત્વમ્ અભિન્નમ્ અપિ પઞ્ચધા ॥

સવ્યાપારાધિપત્વેન તદ્ધીનપ્રેરકત્વતઃ ।
ઇચ્છાનિવૃત્તેઃ સ્વસ્થત્વાદ્ ઇત્યાદ્યૈર્ વાક્યસંચયૈઃ ॥

નન્વ્ એતાવતિ સન્દર્ભે દેશકાલકલાકૃતાઃ ।
ભેદા ન સંભવન્ત્ય્ એવ બાઢમ્ ઓમ્ ઇતિ વચ્મહે ॥

ન હ્ય્ અત્ર કાલતત્ત્વસ્ય નામમાત્રં વિભાવ્યતે ।
વૈભવ્ય્ અપિ મહાકાલી શક્તિર્ નાત્ર વિજૃમ્ભતે ॥

તર્હ્ય્ અભિન્ને સ્વસંપૂર્ણે તદા પશ્ચાત્ પુનર્ યદા ।
પરતશ્ ચેતિ કો ન્વ્ એષ વાચોયુક્તિપરિગ્રહઃ ॥

અત્ર બ્રૂમઃ સત્યમ્ એવ વસ્તુતસ્ તુ સ્ફુટાત્મનિ ।
જૃમ્ભિતે તત્ત્વસર્ગે ઽપિ કાલે ઽપ્ય્ ઉન્મિષિતાત્મનિ ॥

બોધસ્ય નૈવ સન્ત્ય્ એતાઃ પૂર્વાપરવિકલ્પનાઃ ।
કાલો વિશેષણત્વેન યસ્માદ્ ભવતિ ભેદકઃ ॥

વિશેષણં ચ તત્ પ્રોક્તં સમશીર્ષિકયૈવ યત્ ।
ભેદેન વેદ્યતામ્ એતિ યથા નીલં સરોરુહં ॥

ન ચ બોધસ્ય વેદ્યત્વં કદાચિદ્ ઉપપદ્યતે ।
વેદ્યત્વં ભાસમાનત્વં તત્ પ્રકાશપ્રસાદતઃ ॥

પ્રકાશઃ સ સ બોધશ્ ચ ન ચેદ્ બોધાન્તરસ્થિતેઃ ।
પ્રકાશનિયમાન્ નૂનમ્ અનવસ્થા પ્રવર્તતે ॥

અત એવ વિમૂઢા યે બોધમ્ અપ્રથમાનકમ્ ।
અર્થપ્રથાત્મકં બ્રૂયુઃ સ્વવચોવઞ્ચિતાસ્ તુ તે ॥

તસ્માત્ કાલો ન બોધસ્ય ભેદકત્વાય કલ્પતે ।
નાપિ વેદ્યસ્ય કાલો ઽસૌ ભેદકીભવિતું ક્ષમઃ ॥

વિશ્વં હિ બોધાભિન્નં તદ્ અતથાત્વે ન ભાસતે ।
પ્રકાશેન સમાવિષ્ટશ્ ચિત્રં ભાવઃ પ્રકાશતે ॥

વિશ્વપ્રકાશ એવં સ્યાત્ સર્વસ્યૈવ સદાતનઃ ।
સતિ પ્રકાશે બોધાખ્યે સ પ્રકાશત્વમ્ અશ્નુતે ॥

અપ્રકાશો ઽપિ ભાવશ્ ચેત્ પ્રકાશાત્મા સ વેદ્યતે ।
અપ્રકાશસ્ ત્વ્ અસૌ ભાવ ઇત્ય્ અત્ર શરણં તમઃ ॥

યશ્ ચાપ્રકાશો ભાવાત્મા પ્રકાશાત્મા સ ચેત્ કૃતઃ ।
નૂનં સ ભાવો નષ્ટઃ સ્યાત્ સ્વાપ્રકાશત્વવિચ્યુતેઃ ॥

નાતદ્રૂપં પ્રકાશં ચ કર્તું વિધિર્ અપિ ક્ષમઃ ।
નન્વ્ એતાવદ્ ઇદંભાવઃ પ્રકાશે સતિ ભાસતે ॥

અસ્ત્વ્ એતદ્ એવ કિંત્વ્ ઇત્થમ્ અપ્રકાશઃ પ્રકાશતામ્ ।
ભાવસ્ય ચાપ્રકાશત્વે પ્રકાશીભાવિતે સતિ ॥

નૈવં પ્રકાશિતો ભાવ ઇતિ વસ્તુસ્થિતિર્ ભવેત્ ।
તદ્ અલં વ્યતિરિક્તેન પ્રકાશેન શિવસ્ તથા ॥

તસ્માત્ પ્રકાશ એવાસૌ ગીતો યઃ પરમઃ શિવઃ ।
સ એવાચિન્ત્યમહિમા સ્વાતન્ત્ર્યોદ્દામઘૂર્ણિતઃ ॥

પ્રકાશતે તથા તૈસ્ તૈઃ સ્વભાવૈર્ અચ્યુતસ્થિતિઃ ।
નાત્ર સર્વત્ર સર્વજ્ઞભાવઃ કશ્ ચન શઙ્ક્યતે ॥

અહં ચૈત્રો ઘટં વેદ્મિ ન પટં, વેદ તં ત્વ્ અયં. ।
નાયં વેત્તિ પટઃ, સો ઽહં જાને ઘટપટાવ્ ઇતિ ॥

વેદિષ્યામિ ન વા, પૂર્વમ્ અજાનાં નૈવ વા ક્વ ચિત્, ।
ક્રમેણ વેદ્મિ યુગપદ્ દ્વાભ્યામ્ ઉભયવર્જિતમ્. ॥

સર્વં વેદ્મિ, ન કિં ચિચ્ ચ જાને. નૈવાસ્મિ કશ્ ચન ।
ભાવાત્મા, નનુ નૈવાહમ્. અહં સર્વં ચ સર્વદા. ॥

સર્વમ્ અસ્મ્ય્ અહમ્ એવૈકઃ કિં સર્વમ્ ઇતરદ્ ભવેત્ ।
ઇત્યાદિર્ એક એવાયં પ્રકાશઃ પ્રવિજૃમ્ભતે ॥

નન્વ્ એકો યદ્ય્ અસઃ કશ્ ચિત્, પ્રકાશો ન તદા પરઃ ।
કથં ભવેદ્. અહો મૂઢઃ કથં વ્યુત્પાદ્યતામ્ અયમ્ ॥

એકઃ પ્રકાશઃ સ્વાતન્ત્ર્યાચ્ ચિત્રરૂપઃ પ્રકાશતે. ।
વસ્તુતશ્ ચ ન ચિત્રો ઽસૌ, નાચિત્રો ભેદદૂષણાત્ ॥

ઘટપ્રકાશે વસ્ત્રસ્ય પ્રકાશો યદિ સંભવેત્ ।
નાસૌ ઘટપ્રકાશઃ સ્યાદ્ દ્વિપ્રકાશો હ્ય્ અસૌ ભવેત્ ॥

સો ઽપિ ચાસ્ત્વ્ એવ, નો નાસ્તિ તદ્ ઇદં ત્વત્પ્રચોદિતમ્ ।
ઘટાત્મના પ્રકાશો ઽસ્ય મા ભૂદ્ ઇત્ય્ અવતિષ્ઠતે ॥

તચ્ ચાયુક્તં પ્રકાશસ્ય બોધત્વાત્ સ્વાત્મજૃમ્ભણમ્ ।
લક્ષણં યદિ તત્ કો ઽયં વૃથા વાગ્જાલડમ્બરઃ ॥

પરિચ્છિન્નપ્રકાશત્વં જડસ્ય કિલ લક્ષણમ્ ।
જડાદ્ વિલક્ષણો બોધો યતો ન પરિમીયતે ॥

તસ્માદ્ અર્કસ્ય સદ્ભાવે સિદ્ધે કઃ ખલુ બાલિશઃ ।
બ્રૂયાત્ કથમ્ અયં સ્વાંશુશુભ્રિતાશેષભૂર્ ઇતિ ॥

તસ્માત્ સિદ્ધે પ્રકાશે ઽસ્મિન્ યાઃ પ્રકાશવિકલ્પનાઃ ।
સર્વાસ્ તાઃ સર્વસંભુક્તયોષિચ્ચારિત્રપાલનાઃ ॥

અસિદ્ધૌ ચ પ્રકાશસ્ય કો ઽહં કિં ત્વં તમો ઽપિ કિમ્ ।
ન કિં ચિદ્ અપિ વા કિં સ્યાત્ તૂષ્ણીં સ્યાદ્ અપિ વા કથમ્ ॥

તસ્માત્ પ્રકાશતાદાત્મ્યલબ્ધભૈરવભાગિનામ્ ।
ભાવાનામ્ અપિ કાલો ઽયં ન કિં ચિત્ કર્તુમ્ અર્હતિ ॥

હન્ત તર્હિ કથંકારં તદેત્યાદિવચઃક્રમઃ ।
શ્રૂયતામ્ ઉક્તમ્ અપ્ય્ એતત્ પુનર્ નિર્ભજ્ય ભણ્યતે ॥

યઃ પ્રકાશઃ સ એવાયં પ્રતિભાતિ તથા તથા ।
નૈવ ચાન્યસ્ય કસ્યાપિ સ તુ ભાત્ય્ એવ કેવલમ્ ॥

સ એવ પરમોદારઃ સર્વસ્યૈવાવભાસકઃ ।
સ્વતન્ત્ર ઇતિ તસ્યેચ્છાશક્તિઃ સ્વાતન્ત્ર્યસંજ્ઞિતા ॥

સ ચ સ્વાત્મનિ વિશ્રાન્તસ્ તદન્યાભાવયોગતઃ ।
સ્વાત્મવિશ્રાન્તિર્ એવૈષા દેવસ્યાનન્દ ઉચ્યતે ॥

સ્વાતન્ત્ર્યમહિમૈવાસ્ય સ્વરૂપાદ્ અપૃથક્સ્થિતિઃ ।
સ્વપ્રકાશે નિજે ધામ્નિ ભાસયેદ્ ભાવવિભ્રમાન્ ॥

ભાસના ચ ક્રિયાશક્તિર્ ઇતિ શાસ્ત્રેષુ કથ્યતે ।
યયા વિચિત્રતત્ત્વાદિકલના પ્રવિભજ્યતે ॥

ભાસનાનવભાતે ચ કથં નામ પ્રકલ્પતે ।
તદ્ અસ્યાન્તઃસ્થિતં ભાનં જ્ઞાનશક્તિર્ અહં સ્મૃતા ॥

એતાવદ્ અસ્ય દેવસ્ય યદ્ રૂપં સ્વાત્મમાત્રતઃ ।
સ ઉન્મેષ ઇતિ પ્રોક્તઃ પઞ્ચશક્તિસ્ તતો વિભુઃ ॥

ત્રિશક્તિર્ એકશક્તિર્ વા દેવો વા કેવલઃ સ્થિતઃ ।
શક્તિર્ એવાથ દેવી સા સારશાસ્ત્રે નિરૂપ્યતે ॥

વક્ષ્યતે ચ જગદ્ધાતુઃ કથિતેત્યાદિતઃ પરમ્ ।
સૈવૈકા સત્ય્ અનેકત્વં ગચ્છતીતિ મહેશિના ॥

સ ચાયં નિર્ભરાનન્દવિશ્રાન્તિસ્વાત્મસુસ્થિતઃ ।
સોદર્યૈઃ શબ્દસંદર્ભૈર્ ભાષ્યતે ભૈરવાદિભિઃ ॥

સવિધં દૂરગં વાપિ યદ્ય્ અપ્ય્ અસ્ય ન વસ્તુતઃ ।
શબ્દજાતં ભવેત્ કિં ચિદ્ અન્યદ્ અપ્ય્ અથ વા પ્રભોઃ ॥

તથા ચ ભાસયત્ય્ એવ દેવ એષ તથા તથા ।
તતસ્ તદનુસારેણ સર્વો ઽયં કલ્પનાક્રમઃ ॥

ન ચ તત્ કલ્પનામાત્રં તથાત્વે ઽપ્ય્ અથ કા ક્ષિતિઃ ।
તથા સંકલ્પતાં દેવો યદ્ વા કલ્પયતાં તથા ॥

એવં ચૈષ પ્રકાશાત્મા સપ્તત્રિંશાત્મકાત્ પરઃ ।
વૈચિત્ર્યભાસનાં કુર્વન્ કાલં ભાસયતિ પ્રભુઃ ॥

વૈચિત્ર્યભાસનૈવેયં કાલશક્તિર્ ઉદાહૃતા ।
તતો ઽવભાસમાનૈતત્કાલશક્ત્યનુરોધતઃ ॥

આસ્માકીનાત્ તદેત્યાદિર્ ઉપરાગઃ પ્રવર્તતે ।
ન ચાસૌ તત્ર નાસ્ત્ય્ એવ તત્ર યન્ નાસ્તિ તત્ કુતઃ ॥

અન્યત્ર તન્યતાં નામ તત્ પ્રકાશવશં સ્થિતમ્ ।
નન્વ્ એવમ્ અપરે તત્ત્વજાલે શુદ્ધેતરસ્થિતૌ ॥

શુદ્ધાશુદ્ધપદે વાપિ વિદ્યાદૌ તત્ત્વમણ્ડલે ।
શુદ્ધભૈરવસદ્ભાવાદ્ અવિશેષો ભવિષ્યતિ ॥

નરીનૃત્યામહે હન્ત યત્નાદ્ વ્યાખ્યેયમ્ એવ નઃ ।
આયુષ્મતો યદ્ ધૃદયે સ્વયં વિપરિવર્તતે ॥

શુદ્ધાશુદ્ધવિભેદો હિ પરમાર્થકથાસુ નો ।
સ તુ તત્કૃત એવાસ્તે મૂઢાનાં ધિયિ નિશ્ચલઃ ॥

નનુ શુદ્ધેતરત્વાખ્યો યદિ ભેદો ન વાસ્તવઃ ।
વ્યાચિકીર્ષિતમ્ એવૈતચ્ છાસ્ત્રં વિવદતે તતઃ ॥

અશુદ્ધત્વં હિ તત્ત્વાનાં દીક્ષયા શોધનં તતઃ ।
ઇત્યાદિ બહુધા ભેદપ્રધાનાત્ર યતઃ સ્થિતિઃ ॥

ઉચ્યતે નાદ્વયે ઽમુષ્મિન્ દ્વૈતં નાસ્ત્ય્ એવ સર્વથા ।
ઉક્તં હિ ભેદવન્ધ્યે ઽપિ વિભૌ ભેદાવભાસનમ્ ॥

તદ્ એવ ખલુ સંસારે માયાવિદ્યાદિભિઃ પદૈઃ ।
બન્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તત્ર રૂઢાઃ સંસારિણો મતાઃ ॥

તચ્ચિન્તાનુસૃતેર્ એષાં શુદ્ધાશુદ્ધાદિનિશ્ચયઃ ।
કિં ચ શાસ્ત્રમ્ ઇદં સમ્યગ્ ભગવદ્યોગદેશકમ્ ॥

ભગવદ્યોગમ્ અદ્વૈતં નિર્દ્વન્દ્વં ચ પ્રચક્ષતે ।
તસ્યોપદેશ ઇત્થં સ્યાદ્ યદિ યાવદ્વિભેદવત્ ॥

સંભાવ્યતે તન્ નિર્ભજ્ય નિર્ભજ્યૈવ નિરૂપ્યતે ।
અદ્વૈતે ભૈરવવિભૌ યત્ પ્રવેશોપવેશયોઃ ॥

આભ્યાસિકી સ્થિતિર્ નાસ્તિ તૌ હિ ભેદૈકજીવિતૌ ।
અતઃ સંભાવ્યનિખિલદ્વૈતશઙ્કાવ્યપોહને ॥

ગુરૂણાં ચ શિશૂનાં ચ યત્નઃ સર્વો વિજૃમ્ભતે ।
અતો દ્વૈતમ્ ઇહાશઙ્ક્યાશઙ્ક્ય સર્વં પ્રતન્યતે ॥

તદ્ યાવદ્ગતિ સંભાવ્ય ન તુ કુત્રાપ્ય્ ઉદાસ્યતે ।
તથા હિ યદિ નામૃષ્ટં દ્વૈતં તર્હ્ય્ એકમ્ એવ સત્ ॥

ચિદ્બ્રહ્મ તદ્ અલં તત્ત્વસંખ્યાકલ્પનનિર્ણયૈઃ ।
પઞ્ચત્રિંશતિતા કસ્માત્ તત્ત્વાનાં તન્ નિરૂપ્યતે ॥

તસ્માદ્ દ્વૈતસ્ય ભેદાત્મસ્થિતેર્ યાવદ્ગતિ ગ્રહમ્ ।
કૃત્વા યસ્ તત્પ્રતિક્ષેપસ્ તેન નિઃશઙ્કતા ભવેત્ ॥

એતદ્ એવ ચ વિજ્ઞાને નિર્ભિદ્યૈવોપદેશનમ્ ।
યથાસંભવિ યદ્ વજ્રપક્ષાણાં તદ્ વિદારણમ્ ॥

તથા હિ શ્રીમતા સ્તોત્રે ભટ્ટનારાયણેન તત્ ।
નમસ્ તે ભવસંભ્રાન્તભ્રાન્તિમ્ ઉદ્ભાવ્ય ભિન્દતે ॥

જ્ઞાનાનન્દં ચ નિર્દ્વન્દ્વં દેવ વૃત્વા વિવૃણ્વતે ।
નિર્દ્વન્દ્વમ્ ઇતિ નિર્દ્વૈતં પ્રકટીક્રિયતે પદમ્ ॥

ઉદ્ભાવ્યન્તે ભ્રમાશ્ ચેતિ ચકારો ઽત્રાદ્ભુતાવહઃ ।
ઇહ ચાદ્વૈતમ્ એવેતિ પુરતઃ પ્રતનિષ્યતે ॥

અધ્વશુદ્ધ્યાદિકં દ્વૈતે ઽનુપપત્તીતિ વક્ષ્યતે ।
અભેદેન વિના નૈતન્ નનુ ભેદં વિનાપિ કિમ્ ॥

સત્યં કિંત્વ્ અદ્વયે તત્ત્વે ભેદો ઽપિ ન ન યુજ્યતે ।
ઇદં હિ તત્ પરાદ્વૈતં ભેદત્યાગગ્રહૌ ન યત્ ॥

ભેદે તુ વિશ્વભાવાનાં સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતેઃ ।
અભેદ ઇતિ શબ્દો ઽયં મન્યે ભેદયતે રસાત્ ॥

તદ્ અલં પ્રકૃતં નિરૂપ્યતે પરમેશઃ કિલ ભેદકલ્પનામ્ ।
પ્રકટીકુરુતે યથા તથા નનુ કાલો ઽપિ વિજૃમ્ભતે તથા ॥

નન્વ્ ઇત્થમ્ એકઘનભાવવિમર્શસાર્ સંવેદને યદ્ અહમ્ એષ કરોમિ ચિત્રઃ ।
જાનામિ વા તદ્ અપરે ઽપિ ન મૈત્રચૈત્ર પ્રાયા વિદધ્યુર્ અથવાપિ કથં ન વિદ્યુઃ ॥

અહો માયાગ્રન્થિર્ નિબિડતમ એષો ઽત્ર ભવતામ્ ઇદં હિ પ્રબ્રૂમઃ સ્વપરમ્ ઇહ નાસ્ત્ય્ એકમ્ અભિદમ્ ।
અહં વેદ્મીત્ય્ એષા ઘટતનુવિશેષપ્રકટતા પ્રથાશ્ ચિત્રાકારાઃ પરમહસિ ભાન્તીતિ કથિતમ્ ॥

તસ્માદ્ ઘટં વેદ્મ્ય્ અહમ્ ઇત્ય્ અમુત્ર ભેદો ન કશ્ચિન્ નનુ મે ઘટો ઽયમ્ ।
ભાતીતિ ભેદપ્રતિભાનમ્ અસ્તિ નૈતન્ ન તસ્યૈષ શિવસ્ તથાયમ્ ॥

અત એવ દ્વૈપાયનમુખ્યાસ્ તેષુ સ્વશાસ્ત્રદેશેષુ ।
મમકારમ્ એવ મૃત્યું ખણ્ડનદાયિત્વતઃ પ્રાહુઃ ॥

તદ્ એવં કાલકલનોપાધિજાતોપરાગજાઃ ।
તદેત્યાદિ પ્રતાયન્તે પરતત્ત્વે ઽપિ સંવિદઃ ॥

તત્ર પૂર્ણૈકરૂપત્વાત્ સર્વં સર્વત્ર ચાપિ તત્ ।
અન્યથા ખણ્ડનાયોગાન્ ન પૂર્ણા પૂર્ણતા ભવેત્ ॥

તતઃ પૂર્ણતયા સર્વંસહભૈરવધામનિ ।
પઞ્ચાત્મકો ઽયં શાસ્ત્રાર્થઃ શામ્ભવઃ. શક્ત્યણુસ્થિતિમ્ ॥

ન્યક્કૃત્યૈષ પરાં દેવીં સ્વાત્મન્ય્ ઉદ્રેચ્ય વર્તતે ।
ઇત્થં સ વિસિસૃક્ષુઃ સન્ ભાવાન્ વિસ્રષ્ટૃતાપદાત્ ॥

પૂર્વમ્ ઉચ્છલિતાનન્દઘનામ્ અભજત સ્થિતિમ્ ।
વિસ્રષ્ટૃતાપદે ત્વ્ એષ વિસર્ગાવેશભાગ્ અપિ ॥

રિક્તીભવિષ્યન્ન્ આનન્દઘનયા પૂર્ણયા ચિતા ।
તાવદ્ આનન્દશક્ત્યંશવિસર્ગાવેશનિર્ભરઃ ॥

વર્તમાનઃ સ્વશક્ત્યોઘપૂર્ણશ્ ચાભૂદ્ ભવિષ્યતિ ।
રિક્તશક્તિર્ ઇતિ ત્ર્યાત્મચિત્રસંવેદનાત્મકઃ ॥

તદાસૌ દેવદેવઃ સ્યાદ્ વિસ્રષ્ટરિ પદે સ્ફુટમ્ ।
નનુ કિં વર્તમાનાંશે સંસ્તો ભૂતભવિષ્યતી ॥

કિં નામ ભવતા જ્ઞાતં તે સ્વતન્ત્રે ઽપિ કે ચન ।
વર્તમાનાવધેર્ ભૂતં ભવિષ્યચ્ ચ વિભજ્યતે ॥

યચ્ ચ યત્ર ન વિશ્રાન્તં તદ્ વિભજ્યેત વૈ કુતઃ ।
કથં ચાવધિભાવઃ સ્યાદ્ વર્તમાનસ્ય તે પ્રતિ ॥

તયોર્ અવધિમત્ત્વં વા તત્ પ્રત્ય્ અપિ કથં ભવેત્ ।
વિશ્વસ્ય વિશ્વમ્ અવધિસ્ તદ્વદ્ વા જાયતે ન કિમ્ ॥

તસ્માદ્ ભૂતં ભવિષ્યચ્ ચ વર્તમાનાખ્યસંવિદિ ।
રૂઢમ્ એવેતિ તત્રૈવ યદિ વિશ્રાન્તિમ્ આવહેત્ ॥

યદિ ચાત્રૈવ નિખિલકલ્પનારશ્મિમણ્ડલમ્ ।
અવિસ્ફાર્ય ક્ષણં તિષ્ઠેત્ સંનિરુદ્ધનિજસ્થિતિઃ ॥

તન્ નિજામૃતવિસ્ફારચમત્કારૈકચર્વણામ્ ।
લભતે પરમાનન્દસુધાસન્દોહવાહિનીમ્ ॥

તથા હિ સૂર્યરશ્મ્યોઘપૂર્ણઃ સ્યાચ્ ચન્દ્રમા યદા ।
તદા સૂર્યકરાન્ ભૂયો યાવન્ ન વિસિસૃક્ષતિ ॥

તાવત્ સ્વમણ્ડલાભોગે ક્ષણં વિશ્રાન્તિસુસ્થિતઃ ।
અન્તઃસ્થવિશ્વદેવાંશતર્પણાપાત્રમ્ ઉચ્યતે ॥

એવં ભાવપ્રકાશાર્કમરીચિનિચયાઞ્ચિતે ।
સ્વબોધચન્દ્રમહસિ વર્તમાને હૃદન્તરે ॥

વિશ્રાન્તો ઽન્તઃસ્થિતોદારચિત્સુધાસારસુન્દરે ।
અન્તઃસ્થસ્વામૃતાપૂરો વમ્યતે ન બહિર્ યતઃ ॥

તત એવાન્તર્ એવાસૌ ઘૂર્ણમાનઃ સમુચ્છલન્ ।
સ્વાન્તઃસ્થદેવતાચક્રતર્પણાહંવિદાત્મકઃ ॥

જાયતે યાવદ્ ઉદ્દામ્યેત્ તાવત્ સ્વકરણક્રમઃ ।
નિરુદ્ધે રશ્મિપટલે વિભવાભાવયોગતઃ ॥

ન ભૂતં ન ભવિષ્યચ્ ચ વર્તમાનાદ્ વિભજ્યતે ।
અવિભાગસ્ તયોર્ યાવત્ તાવત્ કા વર્તમાનતા ॥

ભૂતભાવિસ્વભાવાભ્યાં સા હિ યાતિ વિભાગિતામ્ ।
તદ્ અસ્મિન્ સંવિદવધૌ વિશ્રમ્ય તુટિમાત્રકમ્ ॥

કાલગ્રાસપરો યોગી જાયતે ખેચરઃ ક્ષણાત્ ।
ઉક્તં હિ ભાવાભાસો યઃ કાલઃ સ કલનાત્મકઃ ॥

સ્વસંવિદ્રશ્મિસંસ્ફારો ભાવાભાવઃ સ નાપરઃ ।
તસ્માત્ સ્વરશ્મિસંરોધદ્વારરુદ્ધાધ્વમણ્ડલઃ ॥

કાલગ્રાસૈકરસિકો જાયતે ખેચરઃ સ્વયમ્ ।
તદ્ ઉક્તં પરમેશેન તન્ત્રે શ્રીડામરાભિધે ॥

નિરુદ્ધ્ય રશ્મિચક્રં સ્વં પીત્વામૃતમ્ અનુત્તમમ્ ।
કાલોભયાપરિચ્છિન્ને વર્તમાને સુખી ભવેત્ ॥

રોધો ઽપિ નામ નૈતસ્મિન્ સંકોચપરિવર્જિતે ।
તદભાવાન્ ન વિસ્ફારો ગ્રાસતૃપ્તી તથાત્ર કે ॥

કિં તૂક્તનીત્યા સંરોધસ્ફારગ્રાસાદિ ભાસતે ।
ન તથાભાસનાચ્ ચાન્યદ્ વસ્તુ વિશ્વત્ર કિં ચન ॥

ઇત્ય્ અલં ખેચરીચક્રગોષ્ઠ્યાલાપેન ભૂયસા ।
કો વાભિનવગુપ્તે ઽસ્મિન્ યોગઃ સંવેદનક્રમે ॥

પ્રકૃતં બ્રૂમહે દેવીવિસૃષ્ટાશ્ ચિત્રસંવિદઃ ।
યાવત્ તાવદ્ તદ્ ઊર્ધ્વોર્ધ્વં સ્રોતો યદ્ ભેદવર્જિતમ્ ॥

સૌરભર્ગશિખાદીનિ તતઃ શાસ્ત્રાણિ તેનિરે ।
ઉક્તં ભર્ગશિખાયાં ચ દેવેન પરમેષ્ઠિના ॥

ઊર્ધ્વસ્રોતોદ્ભવં જ્ઞાનમ્ ઇદં તત્ પરમં પ્રિયે ।
પરમધ્વનિનોર્ધ્વોર્ધ્વસંવિદ્રૂપાભિધાયિના ॥

ઈશાનવક્ત્રનિર્યાતાત્ સિદ્ધાન્તાદ્ ભેદમ્ આદિશત્ ।
અત્રાપિ પૂર્વભેદાંશવ્યામિશ્રીભાવચિત્રિતાઃ ॥

વિજ્ઞાનસંપદસ્ તાંસ્ તાંસ્ તન્વતે શાસ્ત્રવિભ્રમાન્ ।
ઇહ યાવત્ તુ મુખ્યેયં ષડાત્મા શાસ્ત્રસંતતિઃ ॥

એતત્પૂર્વાર્ધભાગીનિ ત્રિકશાસ્ત્રાણિ યાનિ તુ ।
ષડર્ધસંજ્ઞયા તાનિ ગુરુભિર્ ભાષિતાન્ય્ અલમ્ ॥

ન તુ ગૂઢરહસ્યત્વાદ્ એવૈષ વચનક્રમઃ ।
એવં હિ દ્વાદશાર્ધાર્ધમ્ ઇત્યાદ્ય્ અપિ ન કિં ભવેત્ ॥

અત્ર શક્તિત્રયં મુખ્યં સંપૂર્ણસ્થિતિ કલ્પતે ।
અનન્યોન્યોપરોધેન પૂર્ણં પૂર્ણચિદાત્મકમ્ ॥

તતઃ પરં તુ ત્રિતયં કસ્યાંચિદ્ ગુણિતાજુષિ ।
અન્યસ્યાં ગુણતાભાજિ યામલં પરિભાષ્યતે ॥

પશ્ચાદ્ વિસૃષ્ટે ઽર્થૌઘે તદ્વૈચિત્ર્યોપાધિયોગતઃ ।
પૃથગ્ભાવવિયોગાસુ સ્વાત્મશક્તિષુ પઞ્ચસુ ॥

ચિત્સ્પન્દેચ્છાવિદાકર્મરૂપાસુ સ્વૌચિતીવશાત્ ।
પઞ્ચબ્રહ્માઙ્ગસુભગાત્ સ્ફુરદ્ભાવાંશબોધજમ્ ॥

રૂપં શાસ્ત્રાત્મતાં પ્રાપ્તં પઞ્ચધૈવ વિજૃમ્ભતે ।
તથા હિ પ્રાગ્ અનન્તાન્તઃસ્થિતભાવૌઘજૃમ્ભણમ્ ॥

યાવત્ કરોતિ ભગવાંસ્ તાવદ્ ઈશમુખસ્થિતિઃ ।
અન્તઃસ્થાયા અભિન્નાયાઃ ક્રિયાશક્તેર્ વિજૃમ્ભણે ॥

ક્રમાદ્ ઉન્મિષિતે તાવાન્ એષ સ્ફારઃ પ્રતાયતે ।
ક્રિયાશક્તેઃ સ્ફુટઃ સ્ફારો માયાત્વં પ્રતિપત્સ્યતે ॥

માયાતત્ત્વસ્વરૂપે હિ શિવેશાનીતિ વક્ષ્યતે ।
શુદ્ધશુદ્ધેતરાશુદ્ધવિશ્વનિર્માણકારિણઃ ॥

પઞ્ચમન્ત્રતનોઃ શમ્ભોર્ નિર્મેયાશુદ્ધસંગતિઃ ।
અસ્ત્ય્ એવ પૂર્વકોટ્યાં હિ સર્વમ્ એવ વ્યવસ્થિતમ્ ॥

તથા હિ સ્વગૃહાત્ ક્વાપિ યિયાસોઃ પ્રથમક્ષણે ।
યાવત્ કિં ચન ગન્તવ્યં યચ્ ચ તન્મધ્યવૃત્તિ તુ ॥

તુટિપાતે ઽપિ સર્વજ્ઞસર્વકર્તૃત્વલબ્ધૃતા ।
તત એવ વિશેષાંશનિષ્કમ્પકુશલાત્મનામ્ ॥

તથા હિ જાત્યખડ્ગાગ્રધારાસંસ્પર્શસંમિતા ।
સ્ફુરત્ત્વસમકાલં ધીર્ વિશેષાંશાન્ પ્રકર્ષતિ ॥

રત્નતત્ત્વસ્ફુટપ્રજ્ઞો વિદ્યુત્તત્કાલદર્શિતાન્ ।
તાંસ્ તાન્ વિશેષાંશ્ ચિનુતે રત્નાનાં ભૂયસામ્ અપિ ॥

અનેકસ્વરસંભારસ્પર્શલાઘવયોજિતે ।
વીણાયામ્ એકવિસ્તારે વૈચિત્ર્યં વેત્તિ તન્મયઃ ॥

નિબિડાભ્યાસધારાગ્રવિશ્રાન્તશ્રવણેન્દ્રિયઃ ।
વેત્ત્ય્ એવ તત્સ્વરાંશાન્તઃશ્રુત્યૂનાધિકતામ્ અપિ ॥

આસ્તામ્ અભેદવાદે ઽસ્મિન્ન્ અયત્નેનૈવ સિદ્ધ્યતિ ।
એતદ્ યત્ર વિભાતે ઽપિ ભેદે વાસ્તવમ્ અદ્વયમ્ ॥

ભેદૈકજીવિતે શાસ્ત્રે યાવદ્ એતદ્ સ્થિતં સ્ફુટમ્ ।
તથા હિ પાતઞ્જલિના પાદે વૈભૂતનામનિ ॥

ન્યરૂપ્યત `પ્રાતિભાદ્ વા સર્વમ્ઽ અત્ર મયાપિ ચ ।
પ્રાતિભે પ્રથમોન્મેષે સંવિદ્રૂપિણ્ય્ અખણ્ડિતે ॥

સ્થિતઃ સર્વસ્ફુરત્તાત્મા સર્વસિદ્ધિફલોદયઃ ।
એવં જગતિ નિર્મેયે નિર્મિત્સાસ્વીકૃતં બલાત્ ॥

અશુદ્ધમ્ અપિ તદ્રૂપનાનાવૈચિત્ર્યયોગ્ય્ અપિ ।
સામાન્યાકારરૂપેણ દલં ભેદાત્મસુન્દરમ્ ॥

આસ્તે પ્રોન્મિષિતં સૈષા ભેદાભેદાત્મિકા સ્થિતિઃ ।
અત એવ હિ સાદાખ્યે જ્ઞાનશક્તિસ્વરૂપિણિ ॥

અશુદ્ધિલેશકાલુષ્યાત્ પરાપરતયા સ્થિતિઃ ।
તેનેશભુક્તાદ્ એતસ્માદ્ અપ્ય્ ઊર્ધ્વપદભાગિનઃ ॥

માયાપ્રકટનૌત્સુક્યાત્ તત્સંસ્કારજુષસ્ તથા ।
બહુક્રિયાસમારમ્ભમયં વિવિધમન્ત્રણમ્ ॥

પ્રાદુર્ભૂતં મહાજ્ઞાનસન્તતેશ્ ચ શિવપ્રદમ્ ।
સ હિ તત્રાપરો ભાવઃ પરભાવનિમીલિતઃ ॥

ન તુ રૂઢિમ્ ઉપાગચ્છેદ્ અશુદ્ધોર્ધ્વવિધાવ્ ઇવ ।
તેન વૈષ્ણવબૌદ્ધાદિશાસનાન્તરનિષ્ઠિતાઃ ॥

યથા સમ્યઙ્ ન મુચ્યન્તે ન તથા શૈવસંસ્કૃતાઃ ।
અતિમાર્ગક્રમકુલત્રિકસ્રોતોન્તરાદિષુ ॥

પરમેશાનશાસ્ત્રે તુ યે સમ્યગ્ દીક્ષિતા નરાઃ ।
તેષાં નૈવાપવર્ગસ્ય લાભે ભેદો ઽસ્તિ કશ્ ચન ॥

ન ચૈતદતિરિક્તો ઽપિ મોક્ષોપાયો ઽસ્તિ કશ્ ચન ।
કેવલં ક્વાપ્ય્ અનાયાસાજ્ જીવન્મુક્તિક્રમેણ ચ ॥

શીઘ્રમ્ એવ પરા સિદ્ધિર્ યથાસ્મદ્દર્શનેષ્વ્ ઇતિ ।
ક્વાપિ તત્ત્વાવલીયોગપરિપાટીક્રમાચ્ ચિરાત્ ॥

તૈસ્ તૈઃ ક્રિયાકલાપૈશ્ ચ લભ્યતે પરમં ફલમ્ ।
અત એવાસ્તિ સંહારદૃશામ્ કૌલિક્ય્ અપીહ દૃક્ ॥

યથોક્તં કાલપાદાદૌ દીક્ષયેચ્ છ્વપચાન્ ઇતિ ।
ચિદુન્મેષાદિકાઃ પઞ્ચ યાઃ પૂર્વં પ્રાગભેદતઃ ॥

પ્રોક્તાઃ પરસ્મિંશ્ ચિન્નાથે ભૈરવે સમવાયતઃ ।
તા એવ ભાવોપાધ્યંશલબ્ધભેદવિભાવિતાઃ ॥

ભેદાંશમ્ એવ પુષ્ણન્તિ પ્રાગભેદજુષો ઽપ્ય્ અલમ્ ।
તથા હ્ય્ ઓદનસંભોગો યો દેહસ્યોપચાયકઃ ॥

કફસંચયપાતેન સ દેહસ્યાપચાયકઃ ।
નનુ દેવસ્ય વિશ્વાત્માભેદે ઽપિ સ્વાપરિચ્યુતેઃ ॥

વિકારિષ્વ્ એવ યોગ્યાનામ્ ઉપાધીનાં ગતિઃ કુતઃ ।
તદુપાધિવશાદ્ ભેદો ભૈરવે ભાવસંભવાત્ ॥

ઇતિ નાસ્મન્મનોભૂમાવ્ ઉપારોઢુમ્ ઇવાર્હતિ ।
તૂષ્ણીં વિકારિણો ભાવાઃ સન્તીતિ હ્ય્ અતિસાહસમ્ ॥

દેવઃ સ એવ વિશ્વાત્મા તથારૂપેણ ભાસતે ।
અનુપાધેર્ અભિન્નસ્ય ભિન્નમ્ ઔપાધિભાસનમ્ ॥

નન્વ્ ઇત્થં તદ્ અસત્યં સ્યાત્ કથં સત્યં તદ્ એવ હિ ।
તથાવભાસનાદ્ અન્યત્ ક્વ કિં સત્યં નિરૂપ્યતામ્ ॥

નન્વ્ એવં સ્વપ્નસંસારઃ કિં સત્યં કિંત્વ્ અસૌ કિલ ।
અભીષ્ટાર્થક્રિયાવન્ધ્યો ઽસત્યો વ્યવહૃતઃ પરમ્ ॥

એતચ્ ચાગ્રે પ્રપઞ્ચેન યુક્તિયુક્તં નિરૂપ્યતે ।
તસ્માદ્ ઉન્મેષશક્તિર્ યા પૂર્વમ્ આસીદ્ અભેદિની ॥

ભાવોન્મેષસ્વરૂપાસૌ યાતા તત્પુરુષસ્થિતિમ્ ।
યદ્ અભિન્નં તદ્ અગ્રાહ્યં યચ્ ચ ગ્રાહકમ્ ઈશ્વરમ્ ॥

અધુના તત્ સ્થિતં ગ્રાહ્યં ભેદાત્ તદ્ગ્રાહકં ભિદઃ ।
પુરુષાખ્યં તતઃ પ્રોક્તં સૃષ્ટેઃ પ્રારમ્ભયોગતઃ ॥

સુસ્ફુટપ્રત્યભિજ્ઞાનાન્ મુખ્યં વક્ત્રં ચ ભણ્યતે ।
અત એવાત્ર વિસરભાવસ્થિતિવિઘાતકમ્ ॥

નાનારુગ્ગ્રહસંઘાતવિષાદિ પરિચર્ચ્યતે ।
અનેકયુક્તિદલિતવ્યાધિસંશાન્તસુસ્થિતાઃ ॥

અત્ર સુસ્ફુટતાં યાન્તિ ભાવા ભેદૈકવૃત્તયઃ ।
ભાવત્વમ્ એવ યત્ સર્વં તત્ ત્વ્ ઇદં પૂર્વજં મુખમ્ ॥

સર્વતશ્ ચ ગુણોત્કર્ષાદ્ ઈશાનસ્યોર્ધ્વવક્ત્રતા ।
દિક્કાલકલનાશૂન્યે ન તુ દિગ્ભેદકલ્પનાઃ ॥

યો હિ યસ્માદ્ ગુણોત્કૃષ્ટ ઇતિ ચોર્ધ્વો ભવિષ્યતિ ।
તતો ભાવાન્ યદા સમ્યગ્ ઇચ્છતીચ્છાવિભૂતિતઃ ॥

તદેચ્છાયાં સમારૂઢાઃ સા ચેચ્છા ચૈવ નિર્મલા ।
યેન તન્મયતાયોગાત્ સંવિદૈક્યં સ્પૃશન્ત્ય્ અમી ॥

કિંતૂપાધ્યુપરક્તેચ્છાસંછાદનતિરોહિતાઃ ।
તે તદાનીં સ્થિતા ભાવા દેવસ્ તુ સ્વૈષણાસ્થિતઃ ॥

પરાચીનિતસંવિત્તિવક્ત્રો ન ચ પરાં સ્થિતિમ્ ।
પૂર્ણામ્ અધ્યુષિતસ્ તેન સુષુપ્ત ઇવ ભાસતે ॥

અસુપ્તશ્ ચ પ્રબુદ્ધત્વાત્ તસ્ય સ્વાપો નિમીલનમ્ ।
ન હ્ય્ અસ્તિ પરમાર્થેન ભૈરવાનન્દસંવિદઃ ॥

તસ્મિન્ પરપ્રકાશે હિ નિમીલત્ત્વમ્ ઉપાગતે ।
પ્રલયાત્ તન્નિમીલત્ત્વમિતિર્ વા કુત્ર ભાસતામ્ ॥

અનાભાતં ચ નો વસ્તુ વ્યોમસદ્મગવાક્ષવત્ ।
સો ઽપિ વા કલ્પિતાકારશ્ ચિત્પ્રકાશે પ્રકાશતે ॥

તદ્ અમીલિત એવાયં નિમીલન્ન્ ઇવ તિષ્ઠતિ ।
પ્રભૂણામ્ અવિકલ્પ્યા હિ શક્તિર્ દુર્ઘટકારિણામ્ ॥

ઇદં સુખેન ઘટતે દુઃખેન ઘટતે ત્વ્ ઇદં ।
ઇત્ય્ આભાસનવૈચિત્ર્યે સ્વતન્ત્રો હિ સ એવ નઃ ॥

તદ્ એવ તસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યં શક્તિર્ નિયતિનામિકા ।
યયા રુદ્ધઃ પશુર્ જાતુ સ્વાતન્ત્ર્યં નૈવ વિન્દતિ ॥

તદપેક્ષાબલાત્ પ્રોક્તા પત્યૌ દુર્ઘટકારિતા ।
ન હિ વિશ્વાત્મનઃ કિં ચિત્ સુઘટં વાથ દુર્ઘટમ્ ॥

કિં મુહુર્ મુહુર્ એતેનાસકૃન્ નનુ નિરૂપિતમ્ ।
હન્તાવિસ્મૃતિશીલં ત્વાં પ્રત્ય્ એતત્ સ્યાદ્ અપાર્થકમ્ ॥

એકમ્ ઉદ્દિશ્ય કિંત્વ્ એતત્સંરમ્ભો ન વિરાજતે ।
કિં હ્ય્ એકાઙ્કુરસંપત્ત્યૈ પ્રાવૃષેણ્યાઃ પયોમુચઃ ॥

મર્મસ્થાનમ્ ઇદં ચાત્ર વ્યુત્પાદ્યો હિ જનઃ સ ચ ।
વ્યાપ્તો હૃદ્ભુવિ કર્મૌઘકૃષ્ટાયાં સૌકુમાર્યતઃ ॥

માયાબીજોત્થિતાનન્તવિકલ્પાઙ્કુરકન્દલૈઃ ।
ભેદાભિમાનજનિતવાચનૌચિત્યસેવિતૈઃ ॥

યાવદ્ વિદ્યામહાદાવજ્વાલયૈષા પુનઃ પુનઃ ।
નાલબ્ધા તાવદ્ અસ્યૈતદ્ દ્વૈતં રોહેત્ પુનઃ પુનઃ ॥

તીક્ષ્ણયુક્તિકુઠારૌઘૈઃ સદ્વિદ્યાવહ્નિદીપિતૈઃ ।
નિર્ભિન્નો ભેદવિટપી પુનર્ નૈવ પ્રરોહતિ ॥

એવં દેવે સુષુપ્તાંશમધ્યાસીને સ્થિતા અપિ ।
અસદ્દેશીયતાં યાન્તિ ભાવાઃ શ્વભ્રકપિત્થવત્ ॥

અત્ર તાદૃશમ્ એવ સ્વં જ્ઞાનં વૈરાગ્યનિર્ભરમ્ ।
નિરુપાખ્યં નિરાલમ્બં વ્યજૃમ્ભત વિભાગતઃ ॥

કપાલમાલાભરણાઃ શ્મશાનપદવાસિનઃ ।
અસ્માત્પરાઙ્મુખીભૂતા ભૂતસંઘાતગોચરાઃ ॥

ભોગ્યં જુગુપ્સાવધિ સર્વમ્ એવ ભોક્તા હ્ય્ અહં કઃ કિલ દેહ એષઃ ।
ચર્માસ્થિમાત્રં ન ચ સારમ્ અત્ર લેશાંશભાગે ઽપિ કદાચિદ્ અસ્તિ ॥

ઇત્થમ્ અભ્યસ્યમાનાસ્ તે પરાં વૈરાગ્યસમ્પદમ્ ।
પ્રતિક્ષણમ્ ઉપારુહ્ય નિમીલન્તિ તદાહતાઃ ॥

કિમ્ એતદ્ ઇતિ ધાવન્તિ દુઃખે ઽપીન્દ્રિયવૃત્તયઃ ।
એતદ્ એવમ્ ઇતિ પ્રાયો વિરજ્યન્તે સુખાદ્ અપિ ॥

દૃષ્ટાનુશ્રવિકાર્થૌઘવૈતૃષ્ણ્યે વશતાધિયઃ ।
તત્પરં પુરુષખ્યાતેર્ ગુણવૈતૃષ્ણ્યમ્ ઇત્ય્ અપિ ॥

નન્વ્ અકાણ્ડે ઽપિ પૃચ્છામઃ કિં ચિદ્ યદિ ન કુપ્યતે ।
* કિમ્ અકાણ્ડે ભેદકાણ્ડભેદકાણ્ડઘટાવધૌ ॥

તર્હિ સંવિદ્ ઇયં શુદ્ધા સ્વભાવાદ્ એવ ચેત્ કથમ્ ।
અશુચિભ્યો ઽપિ ભોગેભ્યો રસાત્ સ્પૃહયતેતરામ્ ॥

નન્વ્ અવિસ્મૃતિશીલત્વાભિમાનઃ ક્વાધુના ગતઃ ।
અલં વા બુદ્ધ્યુપાલબ્ધૈર્ ઉક્તમ્ અપ્ય્ એતદ્ ઉચ્યતે ॥

સ્વભાવાદ્ એવ સંવિત્તિઃ પ્રકાશપરમાર્થિકા ।
વિશ્વાવભાસયોગેન ભાતીતિ હિ વિપઞ્ચિતમ્ ॥

અતશ્ ચ સંવિદો દેવ્યા વિશ્વસ્મિન્ ભાવમણ્ડલે ।
સ્વાત્મન્ય્ એવોચ્છલત્ત્વં કિં ખણ્ડનાદાયિ જાયતે ॥

યદાપિ પરમેશાનશક્ત્યા ભેદો ઽવભાસ્યતે ।
તદાપિ સંવિદ્ ભાવેષુ ધાવતીતિ વિવિચ્યતે ॥

યથા લોષ્ટહ્રદજ્વાલાશ્વાસકુમ્ભવિયત્સ્થિતિઃ ।
ધરામ્બુધિમહાતેજઃસમીરાનન્તખાત્મતામ્ ॥

યાત્ય્ એવ મિતિરૂપેયં સંવિત્ સ્વોચ્છલિતા ક્રમાત્ ।
સંવિદ્રૂપસજાતીયાન્ ભાવાન્ એવાનુધાવતિ ॥

ન્યરૂપ્યત તથા ચૈતત્ કેનાપિ પરમેશિના ।
નિમ્નં તડાગપાનીયં કઃ પ્રવર્તયિતું ક્ષમઃ ॥

પરિપૂર્ણે પુનસ્ તસ્મિન્ પ્રવાહાઃ સર્વતોમુખાઃ ।
નનુ કિં કાંશ્ ચિદ્ એવેત્થં સૈષા સ્વનિયતેર્ બલાત્ ॥

ઇત્થં ધાવતિ તચ્ ચાસ્યા રાગતત્ત્વાત્મકં વપુઃ ।
તત્રાપિ ચ તથા રાગાભાસ એવ સ ધાર્યતામ્ ॥

ચિદાત્મનિ તુ રાગો ઽસ્તુ કો ઽપ્ય્ અન્યારૂષણાત્મકઃ ।
નન્વ્ ઇત્થં ચેત્ કથં નામ સા કુત્રાપિ વિરજ્યતે ॥

હન્ત પ્રકૃત એવાયં વાદઃ સંગતિમ્ આગતઃ ।
યદા હિ ચિતિર્ એવૈષા સર્વતઃ સંકુચત્સ્થિતિઃ ॥

ક્રમેણ ભોગોપાયેભ્યો ભોગ્યેભ્યો દેહતો ભુજઃ ।
ભોગાદ્ ભોક્તુસ્ તથા શૂન્યા મહાપ્રલયભાગ્ ઇવ ॥

જાયતે રુદ્રરૂપૈષા દશા સાંહારિકી યતઃ ।
સદ્યોજાતશ્ ચ યદ્ રુદ્રઃ પુરુષશ્ ચેશ્વરાત્મકઃ ॥

શ્રીમાન્ સદાશિવો દેવ ઈશાનશ્ ચેતિ ગીયતે ।
વિષ્ણુર્ વામઃ કજ્ય્ અઘોર ઇતિ ચૈતદ્ ભવિષ્યતિ ॥

અન્તઃસ્થસર્વશક્તિત્વેનૈકૈકસ્યાપિ બૃંહણાત્ ।
બ્રહ્માણ્ય્ એતાનિ કથ્યન્તે બૃહત્ત્વાદ્ વિશ્વબૃંહણાત્ ॥

તદન્યશક્ત્યુદ્રેકાંશે હ્ય્ અત એવ વિવક્ષિતે ।
પ્રત્યેકમ્ અસ્તિ બ્રહ્માદિહેતુપઞ્ચકયોગિતા ॥

સૈવ શાસ્ત્રેષુ ભેદેન તેષુ તેષુ પ્રતન્યતે ।
અતશ્ ચ સદ્યોજાતે ઽસ્મિન્ મુખ્યા રૌદ્રદશા સ્થિતા ॥

સા ચ સંકોચરૂપાપિ ચિદ્વિકાસે ભવિષ્યતિ ।
યલ્લીનૌ બ્રહ્મવિષ્ણ્વંશૌ તેનાધઃકુરુતે બલાત્ ॥

વસ્ત્વભાવમયીત્યાદિદશા રુદ્રાધિદેવતા ।
ભિન્નપ્રમેયેતિ શ્રીમદુત્પલેન ન્યરૂપ્યત ॥

જાતો ઽપિ ભેદતન્માત્રે સંકોચં યદ્ ઉપાગતઃ ।
તતો વ્યતિનિમીલેતે ભોક્તૃભોગ્યાવ્ ઇહ સ્ફુટમ્ ॥

અજાતમ્ ઇવ તદ્ વિશ્વમ્ અત્ર સદ્યો ઽવભાસતે ।
સદ્યોજાતપદં તેન શૂન્યસંવેદનાત્મકમ્ ॥

તતઃ શૂન્યપદસ્યાન્તર્ યાવત્ સ ચ વિવિક્ષતિ ।
દેવસ્ તાવત્ સ્વયં બોધે વિશ્વં પ્રોચ્છલતિ સ્થિતમ્ ॥

જાનાતિ સેયં નાથસ્ય જ્ઞાનશક્તિર્ વિકાસિની ।
તયોર્ વિકાસિચિદ્ધામ્નિ લીનત્વમ્ ઉપપાદિતમ્ ॥

સંવિદઃ શૂન્યરૂપાયા વિકાસો વિશ્વમ્ એવ તત્ ।
તથા હિ ઘનસૌષુપ્તવિશ્રાન્તિવશનિર્ભરઃ ॥

તાંસ્ તાન્ ગૃહાપણાદ્યંશાન્ વેત્તિ સ્વપ્નપદાભિધાન્ ।
અત એવ ન સા સૃષ્ટિઃ સ્થિતિર્ એવ તુ સા તથા ॥

પૂર્વસૃષ્ટેષુ ભાવેષુ તદ્ ધિ વિજ્ઞાનમાત્રકમ્ ।
તથા ચ જાગ્રતો રૂપાત્ સ્વપ્નો ભેદેન જાયતે ॥

કિંતુ જાગ્રત્પદાદીનાં પ્રત્યેકં બહુભેદતા ।
નિર્ણેષ્યતે તતો યુક્તં સૃષ્ટિરૂપેણ ભાસનમ્ ॥

અતો નિજવિબોધેન તાન્ ભાવાન્ વ્યાપ્નુવન્ વિભુઃ ।
એતૈસ્ ત્યાજયતે તાં સ્વામ્ ઔદાસીન્યદશાં વિભુઃ ॥

જ્ઞાનશક્તેર્ ઇયં જૃમ્ભા તજ્જ્ઞાનસ્થિતિભાવિનઃ ।
ભાવાઃ પ્રયાન્તિ પૂર્ણત્વં વિકાસિનિજતેજસઃ ॥

પરમઃ ખલુ સંકોચઃ સદ્યોજાતપદે ભવેત્ ।
યદ્ એષાં સ્વસ્વરૂપસ્ય નિષ્ઠા નૈવ સ્મ જાયતે ॥

વિના સંવિદુપારોહં સત્તાસત્તા જડો ઽજડઃ ।
અનીલં નીલમ્ ઇત્યાદિવ્યવસ્થા કલ્પતાં કથમ્ ॥

યદ્ ઉવાચોત્પલગુરુર્ યથા સદસતાં તથા ।
જડાજડાનાં ન સ્વાત્મવિશેષ ઇતિ નિશ્ચિતમ્ ॥

તસ્માદ્ બોધભરોલ્લાસવિસૃષ્ટસ્વપરસ્થિતિમ્ ।
ચિદનુપ્રાણનાં વિષ્વગ્ વમન્ન્ આનન્દસુન્દરામ્ ॥

ચિદેકવપુષા વિશ્વં સ્વીચિકીર્ષંશ્ ચિદાત્મનિ ।
સ્વબોધશક્તિવમનાત્ સ દેવો વામ ઉચ્યતે ॥

સ્વબોધશક્ત્યુદ્રેકેણ યદ્ય્ અપ્ય્ એષ પ્રયચ્છતિ ।
ભાવાનાં સ્વવપુસ્ તાદૃક્ તથાપિ પરમાર્થતઃ ॥

સ્વીકર્તુમ્ ઇચ્છન્ સંહારમ્ એષાં કલ્પયતે ભિદઃ ।
અતો ભેદવ્યવસ્થાયાં વામો ઽસૌ પરમેશ્વરઃ ॥

અત્ર સૌભાગ્યનિઃષ્યન્દિ તાદૃગ્ જ્ઞાનં પ્રતાયતે ।
સૌભાગ્યં સોચ્યતે તેષાં ભિન્નાનાં સ્વીક્રિયૈવ યા ॥

ભાવાનાં ચ વિચિત્રાણાં ભોગાઙ્ગાનાં સ્વશક્તિતઃ ।
સ્વકૌતુકકલાલોકાદ્ ઉચ્છલન્ત્ય્ એવ યા ચિતિઃ ॥

સૈવ સ્વભાવરાગેણ વિશ્વં રઞ્જયતે યતઃ ।
વ્યક્તો હિ રઞ્જયેદ્ વિશ્વં વ્યક્તિશ્ ચાસ્ય સ્વરૂપતઃ ॥

યૈવ પ્રોચ્છલિતાવસ્થા સ્વીકારેચ્છાભરોદયઃ ।
તદ્રશ્મિસારસર્વસ્વે ક્ષણં તિષ્ઠત્ય્ અનન્યધીઃ ॥

કિં નાકર્ષતિ કિં નૈષ ચ ભાવયતિ યોગવિત્ ।
તત એવોચ્યતે શાસ્ત્રે નારક્તો રઞ્જયેદ્ ઇતિ ॥

કામસ્થં કામમધ્યસ્થં કામાઙ્કુશપુટીકૃતમ્ ।
કામેન સાધયેત્ કામાન્ કામં કામેષુ યોજયેત્ ॥

કામઃ સ્વીકર્તુમ્ ઇચ્છૈવ તદાચ્છાદનયોગતઃ ।
વિશ્વં સાધયતે કામી કામતત્ત્વમ્ ઇદં યતઃ ॥

તથા હિ પરમે સ્વાત્મન્ય્ અધ્યાસ્ય સ્થૈર્યમ્ અઞ્જસા ।
તદુચ્છલિતસંબોધકલાસંછાદનક્રમાત્ ॥

વિશ્વં કામાઙ્કુશાધીનં કિંકરત્વેન ભાસતે ।
અધ્યાત્મસિદ્ધયા યુક્ત્યા ત્વ્ અનયૈવ નિજોદયે ॥

પ્રાણઃ પુર્યષ્ટકં દેહં વ્યાપ્ય વિશ્વં પ્રકર્ષતિ ।
તત્ત્વસ્ય કામતત્ત્વસ્ય પ્રકટીક્રિયયા યતઃ ॥

સિદ્ધચક્રેષ્વ્ ઇદં ગોપ્યં કિં વા ન પ્રકટીકૃતમ્ ।
શૂન્યાનન્દાત્ પ્રસૃત્યૈવ દેવઃ પ્રોચ્છલિતાત્મકઃ ॥

વર્તમાનો નિજાઃ શક્તીર્ વિકાસ્યૈવ પ્રવર્તતે ।
યત્રાસ્ય પ્રવિવિક્ષાસ્તિ યતશ્ ચ પ્રાવૃતદ્ વિભુઃ ॥

સર્વાઃ શક્તીર્ અસૌ ભાવઃ સ્વાત્મન્ય્ ઉદ્રેચ્ય વર્તતે ।
તતશ્ ચિદાત્મકો દેવો ન્યગ્ભૂત ઇવ ભાસતે ॥

ઉદ્ભૂતાસ્ તુ વિભાન્ત્ય્ એતાઃ પ્રોન્મેષેચ્છાવિદિક્રિયાઃ ।
અતશ્ ચતુષ્કયુક્તો ઽસૌ યદ્ય્ અપિ પ્રતિભાસતે ॥

તથાપિ શક્તિગણના વસ્તુતો ઽસ્ય ભવેત્ કુતઃ ।
અત્રૈવ ભાવભેદાંશનિર્મૂલનકલા યતઃ ॥

સ્થિતસ્ તતઃ સમાચારો લોકાતિક્રાન્તગોચરઃ ।
અનન્તશક્તિવૈચિત્ર્યાદ્ અત્રાપ્ય્ ઉચ્ચાટનાદયઃ ॥

સંહારલીલાભૂયિષ્ઠા અપિ તાસ્ તાઃ ક્રિયાઃ સ્થિતાઃ ।
તદ્ ઇત્થં જ્ઞાનશક્ત્યન્તે ભાવાનાં વપુષિ સ્થિતે ॥

ક્રિયાશક્તિર્ અથાન્ત્યૈવ તાન્ સંહરતિ સાદરમ્ ।
યથા સૂક્ષ્મતમા શક્તિર્ ઉન્મેષાખ્યા પરાવધૌ ॥

સ્રષ્ટવ્યભાવસ્થૌલ્યેન સ્થૂલાકારેવ ભાસતે ।
તથૈવૈષા ક્રિયાશક્તિર્ યસ્યાં ભાવા નિમેષિતાઃ ॥

સ્વસ્વરૂપસ્થિતા કાપિ પૂર્ણેવ પ્રવિજૃમ્ભતે ।
નન્વ્ અસ્ત્ય્ એવ ક્રિયા યસ્યાં ભેદઃ પ્રત્યવભાસતે ॥

મૈવં સર્વા ક્રિયા ભેદં પ્રત્ય્ ઉત પ્રાગ્ વ્યપોહતિ ।
તથા હિ ભેદભૂમૌ યે કાષ્ઠજ્વલનતણ્ડુલાઃ ॥

ત એવ પાકાવિષ્ટત્વે ભેદં પ્રોજ્ઝન્તિ સાદરમ્ ।
યદિ ભિન્નસ્વરૂપાસ્ તે પાકૈક્યં તત્ કથં ભવેત્ ॥

ભિન્નં સ્વરૂપમ્ અઙ્ગાનાં ન હિ યુક્ત્યોપપદ્યતે ।
નનુ પાકો ન કશ્ ચિત્ સ યત્ તન્ નાનાસ્વરૂપકમ્ ॥

જ્વલનક્લેદદાહાદિ તત્ પાક ઇતિ શબ્દ્યતે ।
ભિન્ના એવ ક્રિયાઃ સર્વાઃ ફલમ્ એકં પ્રતિ સ્થિતાઃ ॥

પાક ઇત્ય્ ઉચ્યતે નાન્યા ક્રિયા નામાસ્તિ કાચન ।
એતદ્ એવ કથં બહ્વ્ય એકં ફલમ્ અભીપ્સિતમ્ ॥

કથં સંપાદયેયુસ્ તાઃ. પૂર્વોક્તાદ્ એવ હેતુતઃ ।
નનુ લોચનદીપાર્થમનસ્કારૈર્ અપિ સ્ફુટમ્ ॥

જન્યતે જ્ઞાનમ્ એકં તત્ તથૈવાત્ર ભવિષ્યતિ ।
સો ઽયં કર્દમસંમર્દમલિનીભૂતવિગ્રહઃ ॥

મરૌ મરીચિકામ્ભોભિઃ સ્નાનેચ્છુર્ અભિધાવતિ ।
ભિન્નસ્વરૂપાદ્ યદ્ય્ એકમ્ અસ્તિ વસ્ત્વ્ ઇતિ સંભવઃ ॥

તર્હિ કારણભેદેન ન ભેદઃ પારમાર્થિકઃ ।
અથ ભિન્નસ્વરૂપં તદ્ એકં ચેત્ય્ ઉપગમ્યતે ॥

સ્વભાવભેદો ભેદાયેત્ય્ એતત્ ત્યક્તં વ્રતં ભવેત્ ।
નન્વ્ ઇત્થં સા ક્રિયા મા ભૂદ્ એકા કાષ્ઠાદિ કારકમ્ ॥

ફલં જનયતામ્ એવમ્ અપ્ય્ અસ્તુ ન હિ નઃ ક્ષતિઃ ।
ક્રિયા હિ નામ નાસ્માકમ્ અન્યા શક્તિસ્ ત્વ્ અસૌ યતઃ ॥

શક્તિશ્ ચ ફલભિત્કૢપ્ત્યા ભાવાત્મૈવાવિભેદતઃ ।
સા ચ શક્તિર્ વિભોર્ એવ સ ચ વિશ્વાત્મવિગ્રહઃ ॥

ફલકારકભેદેન ન ભિન્ના પરમાર્થતઃ ।
સ્વાત્મન્ય્ અભિન્ને ઽપિ વિભોર્ એવં ભેદાવભાસનાત્ ॥

ક્રિયાશક્તિર્ ઇતિ પ્રોક્તા યયા કર્તા મહેશ્વરઃ ।
નનુ યત્ પશવઃ કુર્યુઃ કથં તદ્ ઉપપદ્યતામ્ ॥

તે હિ ભેદૈકજીવત્વાત્ કુર્યુર્ ભેદવતીં ક્રિયામ્ ।
અલમ્ એતેન પશવઃ કથં કુર્યુર્ ઇતિ સ્ફુટમ્ ॥

સ એવ સ્વવચશ્છિન્નો વાદો વન્ધ્યાસુતાદિવત્ ।
ન હિ કુમ્ભકૃતઃ ક્વાપિ કદાચિત્ કર્તૃતા ભવેત્ ॥

યદિ નાસૌ મહેશાખ્યાત્ કર્તુર્ અવ્યતિરેકભાક્ ।
નનુ કિં સ્વિત્ કુલાલેન કુમ્ભો ઽપિ ક્રિયતે તતઃ ॥

ઈશસ્ય વિશ્વકર્તૃત્વે કિં પટે ઽપિ ન કર્તૃતા ।
યદ્ય્ એવં તત્ કુલાલેન પટો ઽપિ ક્રિયતે ન કિમ્ ॥

નન્વ્ એવં સતિ નો કર્તા કો ઽપ્ય્ અન્ય ઇતિ કર્મણામ્ ।
શુભાશુભાનાં સ્વફલં કર્તું કં પ્રતિ હેતુતા ॥

એવમ્ એવૈતદ્ આયુષ્મંસ્ તથાહ્ય્ એવં વિજાનતામ્ ।
ન કિં ચન ફલં ક્વાપિ શુભાશુભસમુદ્ભવમ્ ॥

ઇત્થં યે તુ ન જાનન્તિ ભુઞ્જતે તે ઽવિપશ્ચિતઃ ।
તદ્ એવ કર્મસંજ્ઞં તુ મલમ્ અજ્ઞાનમૂલકમ્ ॥

એતદ્ એવાનુમન્યૈવ કેચિત્ સંવિત્તિમાત્રકમ્ ।
સંમન્યન્તે હ્ય્ અકર્તારં કર્તૃત્વાનુપપત્તિતઃ ॥

ચિત્સ્વરૂપાધિકં હ્ય્ અસ્ય યત્ તત્ કર્તૃત્વમ્ ઉચ્યતે ।
તજ્ જાડ્યમ્ અર્પયેદ્ અસ્મૈ ચિદાધિક્યપ્રસઙ્ગતઃ ॥

પ્રકૃતેઃ કર્તૃતા પુંસિ નનુ નામોપચર્યતે ।
એતન્ ન્યાયપથાપેતૈર્ વૃથા જેગીયતે ગૃહે ॥

ઉપચારો હિ નો વસ્તુતથાત્વં પ્રતિપદ્યતે ।
વ્યપદેશઃ પરં તાદૃગ્ વસ્તુશૂન્યો ઽસ્તુ તાવતા ॥

નોપચારિકવહ્નિત્વવ્યપદેશે ઽપિ માનવઃ ।
હિમાનીશીકરાસારિવાતોત્થશિશિરાપહઃ ॥

દ્રષ્ટુઃ પુંસશ્ ચ ન દ્રષ્ટ્રી પ્રકૃતિઃ પરિગીયતે ।
ન ચાન્યો ઽસ્તિ વરાકો ઽતઃ કર્તૃભાવોપચારકઃ ॥

કિં ચ પ્રયોજનં તસ્ય કર્તૃત્વવ્યવહારજમ્ ।
વ્યપદેશસ્ તુ નાવસ્તુ પરિવર્તયિતું ક્ષમઃ ॥

યે ઽપ્ય્ આત્માનં નયવિદઃ કર્તારં સમુપાગમન્ ।
તે ઽપિ પ્રશ્નમ્ ઇમં તાવદ્ અસ્માકં પ્રતિભાર્પિતમ્ ॥

કિં યાદૃગ્લોકસંસિદ્ધકર્તૃત્વં કર્મયોગતઃ ।
સ્પન્દાત્મ તદ્ વિભૌ સ્પન્દહીને સમુપપદ્યતે ॥

નનુ જ્ઞાનં ચિકીર્ષા ચ યત્નશ્ ચેતિ ગુણત્રયમ્ ।
સમવૈતિ યદ્ અત્રાસ્ય તત્ કર્તૃત્વમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

ઇત્થં બાલમતીનાં ધીર્ વિપ્રલભ્યેત વઞ્ચકૈઃ ।
દારકા અપિ વા વિદ્યુર્ ન સંવેદનવર્જિતાઃ ॥

તત્ર જ્ઞાનં ન કર્તૃત્વં સર્વત્રાસ્ત્ય્ એવ તદ્ યતઃ ।
ઇચ્છાયત્નાવ્ અપિ પ્રાયઃ સંસ્તઃ સર્વસ્ય સર્વતઃ ॥

કુમ્ભકારો ગૃહાભાવપરિતાપિતચેતનઃ ।
જાનન્ન્ ઇચ્છન્ સયત્નો ઽપિ કિં કુર્યાન્ નાત્મનો ગૃહમ્ ॥

નનુ કર્તું ન જાનાતિ તતઃ કર્તું ન ચેચ્છતિ ।
તસ્માત્ કર્તું ન યતતે તદ્ ગૃહં કુરુતાં કથં ॥

કર્તુમ્ ઇત્ય્ એવ યદ્ રૂપં જ્ઞાનાદીનાં વિશેષણમ્ ।
કરોતેસ્ તત્ર કો ઽર્થઃ સ્યાદ્ યદિ સસ્પન્દતા કિલ ॥

તદાસૌ સ્પન્દિતું વેત્તિ પ્રેપ્સતીતિ ભવેદ્ વચઃ ।
તચ્ ચ સ્વાત્મગતં નાસ્ય સ્પન્દિતં વૈભવોદ્ભવાત્ ॥

અન્યદ્ અસ્પન્દિતં જ્ઞાનં શર્વસ્યાપિ ન સંભવેત્ ।
જ્ઞાનેચ્છાયત્નવત્ત્વં ચ કરણં તસ્ય ભાષિતમ્ ॥

આત્મનઃ કર્તુમ્ ઇત્ય્ અસ્ય તતો ઽર્થપ્રવિવેચને ।
જાનાતીચ્છન્ પ્રયતતે જ્ઞાતું યતિતુમ્ એષિતુમ્ ॥

પ્રત્યેકમ્ ઇતિ યો ઽર્થઃ સ કર્તું વેત્તીતિ શબ્દિતઃ ।
ચિકીર્ષિતૃત્વં ચૈતત્ સ્યાન્ ન કર્તૃત્વં પુનર્ ભવેત્ ॥

તથાત્વે માનસૈઃ સામ્યં ભવેદ્ વાક્કાયકર્મણામ્ ।
વાક્કાયકર્મભિર્ વાસ્ય કથં કર્તૃત્વમ્ આપતેત્ ॥

માનસાન્ય્ અપિ કર્માણિ કથં તસ્યેતિ ગીયતામ્ ।
તદ્ગુણત્રયસદ્ભાવે મનોવાક્કાયસમ્ભુવામ્ ॥

કર્મણાં સંચિતેર્ એષ કર્મભાગીતિ ચેન્ નનુ ।
ઉપચારો ઽયમ્ એવં સ્યાત્ સ ચાવસ્ત્વ્ ઇતિ વર્ણિતમ્ ॥

કિં ચાત્મગમહત્ત્વાદિદ્રવ્યાન્તગુણસંનિધૌ ।
તાનિ સન્તીતિ કિં સો ઽપિ કર્તૃત્વાયતનો ભવેત્ ॥

ન ચાસ્ત્વ્ ઇત્ય્ ઉપગન્તવ્યં મુક્તાવ્ અપિ હિ તદ્ ભવેત્ ।
અન્યાત્મગુણસાંનિધ્યે સમશ્ ચૈષ વિધિર્ યતઃ ॥

આત્મસ્વ્ અતઃ પ્રવર્તેરન્ કૃતનાશાકૃતાગમાઃ ।
કિં ચેશ્વરેણ સર્વત્ર બુદ્ધિમત્તાવ્યપેક્ષિણિ ॥

સંનિવેશાધિકે કાર્યે નિમિત્તત્વં કૃતં યદિ ।
સ્વૈઃ સ્વૈશ્ ચ સમવાયાન્યકારણાંશૈઃ પ્રપૂરિતે ॥

કમ્ અંશં કુમ્ભકારાદેઃ પ્રાતું ભવતુ હેતુતા ।
ન હિ સો ઽસ્ત્ય્ અંશલેશો ઽપિ સર્વકર્તરિ યં પ્રતિ ॥

ન જ્ઞાનેચ્છાયત્નમ્ અસ્તિ કર્તૃત્વં નાન્યદ્ ઇત્ય્ અપિ ।
તસ્માન્ નાન્યસ્ય કર્તૃત્વં કદાચિદ્ અપિ સંભવેત્ ॥

ઈશ્વરાદ્ ઈશ્વરસ્યાપિ સ્વાતન્ત્ર્યં કર્તૃતાં વિદુઃ ।
તદ્ ઇત્થં પરમેશાનાં ભેદે ભેદે ઽપિ વાત્મનામ્ ॥

પ્રભવન્તિ ન કર્માણિ બન્ધનાય સ્વભાવતઃ ।
તસ્માદ્ ઇદમ્ અમુષ્માત્ સ્યાત્ કર્મણો વા શુભાશુભમ્ ॥

તદ્ ઐશ્વર્યમ્ અમુષ્યૈવ વિહિતં પરમેશિતુઃ ।
નિર્ણીતમ્ એતદ્ અન્યત્ર મયૈવ વિતતં યતઃ ॥

તદ્ અલં પ્રકૃતં બ્રૂમઃ ક્રિયાશક્તિર્ ઇયં પરા ।
અઘોરત્વેન દેવસ્ય તત એવ પ્રકીર્તિતા ॥

દાક્ષિણ્યમ્ અત એવાસ્યા ભાવાનાં શિવસંશ્રયે ।
યતો ઽઞ્જસૈવ માર્ગો ઽયં યા ક્રિયા ચ ન સાત્મિકા ॥

નનુ નાત્ર સ્થિતાઃ કેચિદ્ ભાવા યે શિવતાશ્રિતાઃ ।
કર્તારઃ સત્યમ્ ઇત્થં તુ બોધ્યમાનો ઽવધારયેત્ ॥

દેશકાલક્રિયાકારકલ્પનાપથવર્જિતઃ ।
દેવદેવસ્ તથૈવાસ્ય શક્તિઃ સા વિશ્વરૂપિણી ॥

તદ્ વિશ્વમ્ અપિ કાલાદિકલઙ્કાઙ્કકલોજ્ઝિતમ્ ।
\હ્સ્પચે{3ચ્મ્} ભૈરવાભેદવર્તિનમ્ ॥

તત્સ્વાતન્ત્ર્યાત્ સ્વતન્ત્રં તત્ સ્વાત્મનિ પ્રોચ્છલત્ સ્થિતમ્ ।
યતો ભાતિ તતો ઽપ્ય્ અસ્તશિવાવેશબહિષ્કૃતમ્ ॥

અત એવ પરા સેયં દક્ષિણાઘોરરૂપિણી ।
યદ્ વક્ષ્યતે જન્તુચક્રે શિવધામફલપ્રદાઃ ॥

પરાઃ પ્રકથિતાસ્ તજ્જ્ઞૈર્ અઘોરાઃ શિવશક્તયઃ ।
અન્યત્રાપિ ક્રિયાશક્તિઃ શિવસ્ય પશુવર્તિની ॥

બન્ધયિત્રી સ્વમાર્ગસ્થા જ્ઞાતા સિદ્ધ્યુપપાદિની ।
અકારાદિહકારાન્તઃ પ્રસરો યઃ પ્રગીયતે ॥

સ એવ બિન્દુનિલયાદ્ અસ્વરત્વમ્ ઉપાશ્રિતઃ ।
ક્રિયાશક્તિવિજૃમ્ભેયં સમસ્તવર્ણમાલિકા ॥

ક્રોડીકૃતાવ્ અહમ્ ઇતિ પરામર્શસ્વરૂપિણી ।
તિષ્ઠત્ય્ એવ. તતઃ પૂર્ણપરાહંકારસસ્ફુરઃ ॥

અનન્તાદિવિરિઞ્ચાન્તપશુસંઘાતઘસ્મરઃ ।
નિજોદરદરીનીતચરાચરજગદ્વ્રજઃ ॥

સ્વચૈતન્યવિમર્શાન્તર્ ગ્રસ્તપુદ્ગલસંચયઃ ।
યાવદ્ ઉલ્લસિતસ્, તાવત્ ક્રિયાશક્તિસ્વરૂપતઃ ॥

અસંવિજ્ઞાનનિઃસંખ્યવૈચિત્ર્યચર્ચિતસ્થિતેઃ ।
અનન્તકાર્યશાન્ત્યાદિસૌમ્યરૌદ્રભિદાત્મનઃ ॥

અપિ સ્વગ્રાસમાહાત્મ્યપ્રકટીકૃતસુસ્થિતેઃ ।
ઔચિત્યાદ્ વિવિધાકારા અપિ ભૈરવતેજસઃ ॥

રિક્તપૂર્ણોભયભવપુનરાવૃત્તિચિત્રિતાઃ ।
શાક્તસ્વરૂપવિશ્વાખ્યસ્વાંશગ્રાસૈકલમ્પટાઃ ॥

લોકકાલચિરારૂઢભાવોન્મૂલનભાવિતાઃ ।
શક્તયો નિજવિસ્ફારાદ્ રશ્મિપુઞ્જં નિજં નિજં ॥

પ્રસારયન્ત્યઃ સંકલ્પસત્યભાવસમાશ્રયાત્ ।
સ્વોચિતાન્ય્ એવ લોકોત્થવામાચારબહિષ્કૃતેઃ ॥

ઘટયન્ત્ય્ એવ શાસ્ત્રાણિ યાતાનિ પરિપૂર્ણતામ્ ।
યાદૃક્ પ્રથમસંભૂતો લોકાતિક્રાન્તિગોચરે ॥

સમાચારઃ સ એવાત્ર ગ્રસ્તભેદદશો ભવેત્ ।
પૂર્ણેયં પરમેશસ્ય મહાસૃષ્ટિર્ ઇહ સ્થિતા ॥

યસ્યાં સંહારસૃષ્ટ્યંશા વિશ્વે તે મધ્યવર્તિનઃ ।
સા ચાદ્યા સૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ એવ નૈવ વક્તું ભવેત્ ક્ષમમ્ ॥

અદેશકાલે તત્ત્વે હિ કથમ્ આદ્યાદિસંભવઃ ।
જાગ્રદ્દશેયં સા મુખ્યા પ્રોન્મેષપદભાગિની ॥

બ્રહ્મૈષ નિજશક્ત્યંશસંબોધકમલાસનઃ ।
તા એતાઃ સૌશિવાદ્ રૂપાત્ પ્રભૃતિ બ્રાહ્મમ્ અન્તતઃ ॥

રૂપં કૃત્વા વિજૃમ્ભન્તે સંવિન્નાથસ્ય શક્તયઃ ।
એતાવાન્ એવ દેવો ઽયમ્ ઇતિ યદ્ય્ અપિ શક્યતે ॥

ન વક્તુમ્ અપ્રમેયત્વાચ્ ચિદ્રૂપસ્ય મહેશિતુઃ ।
પ્રબોધપઞ્ચદશિકામધ્યે તાદૃઙ્ મયા સ્ફુટમ્ ॥

ઉક્તં મિતપ્રકાશત્વં જડસ્ય કિલ લક્ષણમ્ ।
જડાદ્ વિલક્ષણો બોધો યતો ન પરિમીયતે ॥

તથાપિ સ્વયમ્ એતાદૃગ્ દેવો માનવિવર્જિતઃ ।
નિજસ્વાતન્ત્ર્યયોગેન કૃત્વાત્માનં ચરાચરમ્ ॥

ઈશતત્પુરુષાજાતૈર્ ઉદ્ભૂતૈર્ ઉદ્બુભૂષુભિઃ ।
એકકૈઃ ષડ્ભિર્, એકેન ત્રિકેણ, દ્વ્યાત્મકૈસ્ ત્રિભિઃ ॥

જાયતે શિવભેદાનાં દશાનાં વિવિધા સ્થિતિઃ ।
અત એવ વિચિત્રાભ્યઃ સંવિદ્ભ્યો મિશ્રતાવશાત્ ॥

ચિત્રાણ્ય્ અત્ર શિવાખ્યે ઽપિ ભેદજ્ઞાનાનિ તેનિરે ।
યદા ત્રયાણાં વક્ત્રાણાં વામદક્ષિણસંગતિઃ ॥

તદા પ્રત્યેકશક્તિત્વં ભવિષ્યદ્ભવદુદ્ભવૈઃ ।
ષણ્ણાં ત્રિત્વે રુદ્રભેદસ્ તેનાષ્ટાદશધા સ્થિતઃ ॥

એકૈકં પઞ્ચવક્ત્રં ચ વક્ત્રં યસ્માત્ પ્રગીયતે ।
દશાષ્ટાદશભિન્નસ્ય તતો ભેદૈર્ અસંખ્યતા ॥

પૂર્વોદિતયથાસ્વસ્વજ્ઞાનકર્મવિચિત્રિતાઃ ।
નિર્ણીયન્તે યતસ્ તેષુ તેન નો પુનરુક્તતા ॥

અન્યાન્ય એવ બોધો હિ સમાચારઃ ક્રિયાક્રમઃ ।
તત્ર તત્ર તથા પ્રોક્તઃ સર્વસ્ તુ શિવધામગઃ ॥

યથા જલકણાહ્ સર્વે વિશ્રામ્યન્તિ મહામ્બુધૌ ।
તથા જ્ઞાનક્રિયાઃ સર્વાઃ સંવિત્સિન્ધૌ મહેશ્વરે ॥

મિતમ્ અપિ જલં ભૂમૌ સૂર્યાંશુભિઃ કિલ પીયતે । તદ્ અપિ ચ પુનર્ વૃષ્ટિદ્વારૈઃ પ્રયાતિ મહાર્ણવમ્ ।
જગતિ નિખિલં જ્ઞાનં કર્મ સ્ફુટં કિમ્ અપિ સ્વયં । કિમ્ અપિ ચ પરૈઃ પારમ્પર્યાચ્ છિવાર્ણસિ મજ્જતિ ॥

યચ્ ચાન્તે દક્ષિણે હાર્દં લિઙ્ગં હૃત્ પરમં મતમ્ ।
તદ્ અપ્ય્ અન્તઃકૃતાશેષસૃષ્ટભાવસુનિર્ભરમ્ ॥

ભેદભાવકમાયીયતેજોંશગ્રસનાચ્ ચ તત્ ।
સર્વસંહારકત્વેન કૃષ્ણં તિમિરરૂપધૃત્ ॥

વિજ્ઞાનશાસ્ત્રે કથિતમ્ અત એવ મહેશિના ।
લીનં મૂર્ધ્નિ વિયત્ સર્વમ્ ઇત્યાદિ તિમિરં વિભોઃ ॥

એવમ્ એવ દુર્નિશાયાં કૃષ્ણપક્ષાગમે ચિરમ્ ।
ભાવયેદ્ ભૈરવં રૂપં ભાવયદ્ભિર્ દુરાભિદમ્ ॥

ઉક્તં ચ યત્ર સ્વર્ દુઃખં તમો વાદ્વયસંવૃતે ।
નાવિદ્યાકર્મસંબન્ધઃ પારતન્ત્ર્યાદિદર્શનાત્ ॥

તદ્ અત્ર તિમિરાકારે ભૈરવીયે વપુષ્ય્ અલમ્ ।
અન્તર્લીનતયા ભાતિ યાવદ્ વક્ત્રચતુષ્ટયમ્ ॥

ઉદ્બુભૂષુ તથોદ્ભૂતં તિરોધિત્સુ તિરોહિતમ્ ।
તતો યુગપદ્ એવૈતદ્ભિદા ષોડશકાત્મકમ્ ॥

દક્ષે વૈસર્ગિકે હાર્દે સ્વતન્ત્રે ચ શિવે વિશત્ ।
અષ્ટાષ્ટકાત્મકં શાસ્ત્રં યુગપદ્ ભૈરવાભિધમ્ ॥

ઇત્થં તન્ત્રં રુદ્રશિવભૈરવાખ્યં સ્થિતં ત્રિધા ।
વસ્તુતો હિ ત્રિધૈવેયં જ્ઞાનસત્તા વિજૃમ્ભતે ॥

ભેદેન ભેદાભેદેન પૂર્ણેનાભેદસન્ધિના ।
તથા ચ મુખ્યાઃ શામ્ભવ્યસ્ તિસ્ર ઇચ્છાદિશક્તયઃ ॥

તત્રૈવ તુ પ્રપઞ્ચેન પઞ્ચશક્ત્યાદિયોજનમ્ ।
ઇત્થં મધ્યે વિભિન્નં તત્ ત્રિકમ્ એવ પરં તથા ॥

શાસ્ત્રમ્ અસ્મદ્ગુરુગૃહે સંપ્રદાયક્રમાત્ સ્થિતમ્ ।
અત એવ હિ નૈકટ્યાદ્ વામદક્ષિણશાસ્ત્રયોઃ ॥

ધારા પ્રાન્તધરાપ્રાન્તે કૌલિકી પ્રવિજૃમ્ભતે ।
તતો ઽપિ સંહૃતાશેષભાવોપાધિસુનિર્ભરઃ ॥

ભૈરવઃ પરમાર્થોદ્યદ્રવબૃમ્હિતવૃત્તિકઃ ।
ઈશાનવામદક્ષાસુ તાસુ શક્તિત્રયં ક્રમાત્ ।
અપરાદિપરાપ્રાન્તં ક્રોડીકૃત્યાવતિષ્ઠતે ॥

તદ્ વિભાવયતિ ભેદવિભાગં તત્સ્ફુટત્વકૃદ્ અથો તમ્ અનન્તમ્ ।
સંગ્રસિષ્ણુ પરમેશ્વરરૂપં વસ્તુતસ્ ત્રિશિર એવ નિરાહુઃ ॥

ઊર્ધ્વવામતદન્યાનિ તન્ત્રાણિ ચ કુલાનિ ચ ।
રૂઢાન્ય્ અમુષ્યાં ધારાયાં ભેદસંકોચહાનયે ॥

પરપ્રકાશવિષયસ્ ત્રિકાર્થસ્ ત્રૈધમ્ આસ્થિતઃ ।
સ એષ પરમેશેન જ્ઞાનચન્દ્રાખ્યયોદિતઃ ॥

સ એવ સર્વઃ શાસ્ત્રાર્થઃ પરવાગ્વૃત્તિસંશ્રિતઃ ।
અનુલ્લસિતતદ્વાચ્યવાચકાદિવિભક્તિકઃ ॥

પશ્ચાત્ તુ જ્ઞાનશક્ત્યંશપ્રાધાન્યસ્ફુરિતાત્મનિ ।
ક્રિયાશક્તૌ સુસૂક્ષ્માયાં સાદાખ્યૈશ્વર્યસંપદિ ॥

પશ્યન્તીમધ્યમાધામ્નિ સઞ્જલ્પોલ્લેખયોગતઃ ।
પદવાક્યસ્વરૂપેણ વર્તતે વર્ણરૂપિણા ॥

સ્વચ્છન્દશાસ્ત્રે તેનોક્તં સ્વયં દેવઃ સદાશિવઃ ।
પૂર્વોત્તરપદૈર્ વાક્યૈસ્ તન્ત્રં યોજિતવાન્ ઇતિ ॥

તથા ચ તત્રૈવોક્તં તત્સુશિવાવરણે ઽધ્વનિ ।
સુશિવાવરણં પૂર્વં તત્ર જ્ઞેયઃ સદાશિવઃ ॥

શિવદશકસંયુક્તો રુદ્રાષ્ટાદશકાન્વિતઃ ।
અધિકારો હીશતત્ત્વે તજ્જિઘૃક્ષા તુ સૌશિવે ॥

વરણે બિન્દુતો ભોગધામ્નિ વિભવતો વિભોઃ ।
ભૈરવાખ્યસ્ય બોધસ્ય શક્તિતત્ત્વે પરં ત્રયમ્ ॥

સ્થિતિસ્ તસ્માદ્ ઈશ્વરોર્ધ્વે સદાશિવપદાદ્ અધઃ ।
સુશિવાવરણેનોક્તા શ્રીમત્સ્વચ્છન્દશાસને ॥

તદનન્તરમ્ એતાસુ શિવરુદ્રભિદાસ્વ્ અલમ્ ।
માયીયાધ્વનિ કૢપ્તાસુ શિવૈર્ ઉક્તઃ શિવાભિધઃ ॥

ભેદો રુદ્રૈશ્ ચ રુદ્રાખ્ય ઇતિ પ્રાપ્તો વિચિત્રતામ્ ।
તતઃ પ્રોદ્યત્ક્રિયાસારપ્રોલ્લાસાત્ ક્રમશઃ સ્ફુટમ્ ॥

સર્વગોચરમાયીયશ્રુતવૈખર્યુપાશ્રિતાઃ ।
વર્ણવાક્યપદાત્માનઃ શાસ્ત્રાર્થા લોકગોચરાઃ ॥

સમાશ્રિત્ય પ્રવર્તન્તે તાંસ્ તાંસ્ તન્ત્રાવતારકાન્ ।
તેન પ્રથમતો યાવન્ માયીયાં વૈખરીં દરીમ્ ॥

માયીયવર્ણસંદૃબ્ધઃ શાસ્ત્રાર્થો નાયમ્ આગતઃ ।
અન્તઃ સારવિબોધૈકપરવાઙ્મયવર્ણકઃ ॥

અકૃત્રિમપરાવેશમૂલસંસ્કારસંસ્કૃતઃ ।
શાસ્ત્રાર્થો લૌકિકાન્તો ઽસ્તિ સપ્તત્રિંશે પરે વિભૌ ॥

તત્રાસતાં હિ ભાવાનાં ક્વાપિ નાસ્ત્ય્ એવ સત્યતા ।
સ્વામિન્ય્ અવિનયાક્રાન્તપ્રકૃતૌ વિનયઃ કુતઃ ॥

તસ્માત્ સમસ્તશાસ્ત્રાર્થઃ પરતત્ત્વાત્મના સ્થિતઃ ।
અતો વેદાદયો ઽપ્ય્ એતે માયીયાઃ શાસનાંશવઃ ॥

સ્ફુરન્તિ ભૈરવાદિત્યપ્રભાવાદ્ એવ નાન્યતઃ ।
ન હિ સંવિદ્વિમર્શાત્ સ્યાદ્ અન્યત્ ક્વાપ્ય્ એવ કારણમ્ ॥

સંવિન્નાથસ્ય સંવિત્ સ્યાત્ સંવિદ્ એવ તથા યતઃ ।
કાર્યં ચ કારણં ચેતિ તથાત્વ ઉપચાર્યતે ॥

પરિણામે હિ ભાવસ્ય ક્રમાદ્ વિતતધર્મણઃ ।
આદ્યન્તયોઃ સંવિદ્ એવ રૂપત્વેનાવભાસતે ॥

સંવિચ્ ચ કાલકલનાં સહેત યદિ તત્ સ્ફુટમ્ ।
ભુઞ્જીમહિ નિશાતાસિચ્છિન્ના વ્યોમાંશશર્કરાઃ ॥

અતઃ સમગ્રશાસ્ત્રાણિ સંવિદ્રૂપાપરિચ્યુતેઃ ।
સંવિદઃ સ્વપ્રકાશત્વાત્ સ્વપ્રકાશાનિ વસ્તુતઃ ॥

ન ચ વાચ્યં પૃથગ્ જાતુ વાચકાદ્ વ્યવતિષ્ઠતે ।
સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ અભિધાતૈવ ભાવિવાચ્યતયા યતઃ ॥

કદાચિદ્ વાચકાંશસ્ તુ સ્વરૂપગ્રસ્તવાચ્યકઃ ।
નિર્ભાસતે કદાચિત્ તુ સામાન્યોલ્લાસવાચકઃ ॥

જાતુચિન્ નિકટાનન્તવિશેષણવિશેષિતઃ ।
સ્ફુટસ્વરૂપવાચ્યાંશસમુદ્રેકેણ ભાસતે ॥

તેનાર્થપરતા જાતુ સ્વરૂપપરતા તથા ।
બુભૂત્સિતાર્થા ક્વાપિ ક્વચિદ્ રસમયી દશા ॥

શબ્દાનાં લક્ષ્યતે ચિત્રા સંવિદ્રૂપાનપાયતઃ ।
સંવિદ્વિચિત્રકચનૈઃ કચતીતિ કિમ્ અદ્ભુતમ્ ॥

ઇત્થં શિવાત્મકવિમર્શપદાદ્ અભિન્નઃ શબ્દઃ સ્ફુટત્વત ઇહ સ્વપરપ્રકાશઃ ।
માનં તદ્ એવ ચિતિસારવિમર્શમાત્રમ્ અન્યત્ પુનસ્ તદુપચારવશાત્ તથા હિ ॥

સ્વપ્રકાશાત્મિકા યેયં સંવિત્તિઃ પારમાર્થિકી ।
તત્ સ્વસંવેદનં પ્રોક્તં યતો વિશ્વવ્યવસ્થિતિઃ ॥

સા ચૈષા ન વિમર્શાત્મસ્વરૂપમ્ અતિવર્તતે ।
વિમર્શો ઽસ્યાઃ પરો ભોગઃ પૂર્ણઃ પશ્યન્ત્ય્ ઉદાહૃતા ॥

પરાપરા સૈવ દેવી માનમ્ ઇત્ય્ અવધાર્યતામ્ ।
યત્રાપરાંશગં મેયં તાદાત્મ્યાદ્ વ્યવતિષ્ઠતે ॥

ન હિ ભિન્નેન માનેન મેયસ્ય સ્યાદ્ વ્યવસ્તિતિઃ ।
ન હિ હંસસ્ય શુક્લત્વે કાકઃ શ્વેતત્વમ્ અર્હતિ ॥

એતદ્ એવ તથા ચાહ ગુરુઃ શઙ્કરનન્દનઃ ।
ન માનત્વાત્ તતો ઽન્યત્વાન્ ન બાધાદ્ અસ્થિતેઃ સ્થિતિઃ ॥

પ્રકાશેનાવિનાભૂતૈઃ સત્તાયાં નિયતાત્મભિઃ ।
ધર્મૈર્ ભાવો બહિર્ભાવાન્ ન ભાવઃ સિદ્ધિમ્ ઋચ્છતિ ॥

તેન સંવિત્તિકાત્મૈવ માતૃમાનપ્રમેયતા ।
ગૃહ્ણતી સ્વપ્રકાશત્વં સ્વભાવાદ્ એવ ભાસતે ॥

સા ચાન્તઃસ્થિતમન્ત્રાત્મશબ્દનામર્શસુન્દરા ।
અનપેક્ષાન્યવિરહાત્ પ્રમાણં સ્વત એવ હિ ॥

તસ્યા એવ વિચિત્રાણિ નામાનિ બહુભઙ્ગિભિઃ ।
તત્પ્રસાદોત્થિતાન્ય્ એવ વાદિનઃ પર્યચીકૢપન્ ॥

તથા ચ ચક્ષુરાદ્યક્ષમણ્ડલીટઙ્કનિષ્ઠિતમ્ ।
પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ યદ્ ગીતં તત્ તાવત્ પ્રવિવિચ્યતે ॥

સંવિત્તિવ્યતિરેકેણ યદ્ય્ અક્ષાણાં વ્યવસ્થિતિઃ ।
ન સ્યાદ્ અર્થપ્રમાણૈક્યં તર્હિ બાહ્યઘટાદિવત્ ॥

નન્વ્ આત્મનશ્ ચક્ષુરાદિ કરણં ન ઘટાદિકમ્ ।
તસ્માત્ તેનૈવ ભાવાનાં માનં ન તુ ઘટાદિભિઃ ॥

વ્યાપકાભિમતસ્યાસ્ય સંયોગે ચાવિશેષિણઃ ।
ભૌતિકત્વાવિશેષેણ ઘટાદ્યૈશ્ ચક્ષુરાદિના ॥

આત્મનઃ કરણાકાઙ્ક્ષાપૂરણં નિયતં કુતઃ ।
વિશિષ્ટ એવ સંયોગઃ કરણત્વે નિબન્ધનમ્ ॥

વિશેષઃ કર્મભિસ્ તૈસ્ તૈર્ ધર્માધર્મગિરોદિતૈઃ ।
તદ્ એતદ્ યુક્તિસદ્ભાવપ્રતિભાવિકલાત્મકઃ ॥

બ્રુવન્ વઞ્ચયતે મુગ્ધાન્ પલાયનપરાયણઃ ।
યચ્ ચાશેષાક્ષસંયોગિવ્યાપકાત્મવશોત્થિતામ્ ॥

યુગપજ્ જ્ઞપ્તિમ્ આચ્છેત્તું મનો નામ નિગદ્યતે ।
તત્રાપિ બ્રુમહે પૂર્વં મનસાત્મૈવ યુજ્યતે ॥

તત્રાપ્ય્ આત્મમનોયોગં કઃ કુર્યાદ્ ઇતિ ચર્ચ્યતામ્ ।
વ્યાપકત્વાદ્ અસૌ સ્યાચ્ ચેત્ સર્વૈર્ એવ મનો વ્રજેત્ ॥

એકસ્ય જાતે સંયોગે સર્વઃ સર્વજ્ઞતામ્ ઇયાત્ ।
યદિ સ્વાન્તમ્ અધિષ્ઠાતૃ ચક્ષુરાદ્યમ્ અપેક્ષતે ॥

તેનાધિષ્ઠાનમ્ અર્થાનાં તાવતો ઽક્ષાંશવર્ત્મનઃ ।
અક્ષાધિષ્ઠિતસૂક્ષ્માંશભાગસંપર્કભાસિતઃ ॥

બાહ્યસ્યાર્થસ્ય કુણ્ડાદેર્ અણુર્ એકો ઽવભાસતામ્ ।
અથાપિ માનસાધિષ્ઠા જાતા ચેદ્ અક્ષગોચરે ॥

તદ્ એતસ્ય સ્વવિષયે શક્તતૈવોપજાયતે ।
તર્હિ સૂક્ષ્મતમચ્છિદ્રનિસ્સૃતા નેત્રરશ્મયઃ ॥

વિશ્વવર્તિનિ ભાવૌઘે ન પ્રમાં કુર્વતે કુતઃ ।
યોગ્યદેશસ્થિતાન્ ભાવાન્ ગૃહ્ણતે ઽક્ષાણિ નન્વ્ અલમ્ ॥

યોગ્યતૈવ હિ દેશસ્ય કીદૃશીતિ વિચાર્યતામ્ ।
યત્રસ્થસ્ય ભવેદ્ વિત્તિઃ સ દેશો યોગ્ય ઉચ્યતે ॥

કુત્રસ્થસ્ય ભવેદ્ વિત્તિર્ ઇતિ કિં વા ન દર્શ્યતે ।
તદ્ અમી તાર્કિકમ્મન્યા યુક્ત્યુપન્યાસવર્જિતાઃ ॥

પૂર્વમ્ એવ કથં તૂષ્ણીં નાતિષ્ઠન્ કિં વિકત્થનૈઃ ।
આત્મનશ્ ચાભિસંધાનવન્ધ્યસ્યૈવ બલાદયમ્ ॥

મનોક્ષજાલસંયોગો ભવેત્ કિં નાસમઞ્જસઃ ।
અભિસન્ધિર્ અથૈતસ્ય વિષયં પ્રતિ જાયતે ॥

અજ્ઞાતે કો ઽભિસન્ધિઃ સ્યાજ્ જ્ઞાતે કો ઽર્થો ઽક્ષસંયુજા ।
પ્રજ્ઞાતે સ્મર્યમાણે ચેદ્ અભિસન્ધાતૃભાવિતઃ ॥

અન્યદ્ એવાભિસન્ધાતુઃ પ્રયત્નો ઽન્યત્ર જાયતે ।
મ્મનોયુક્તાત્મસંબદ્ધચક્ષુરાદ્યક્ષસંશ્રિતાઃ ॥

વિષયાઃ સવિધીભૂતનેત્રાદ્યુલ્લઙ્ઘનક્રમાત્ ।
આત્મન્ય્ એવ કથંકારં પ્રમાતૃત્વં પ્રતન્વતામ્ ॥

નનુ જ્ઞાનકૃતો માતૃભાવો વિજ્ઞાનમ્ આત્મનિ ।
સમવૈતિ તતો ઽન્યસ્ય કથં માતૃત્વશઙ્કનમ્ ॥

એતદ્ એવ વયં બ્રૂમો જ્ઞાનં તત્રૈવ વૈ કુતઃ ।
ભયાત્ સ્વપક્ષપાતાન્ધસ્ તદ્ એવોત્તરમ્ અભ્યધાત્ ॥

યથેન્દ્રિયાત્મસંયોગે મનઃ કારણમ્ ઉચ્યતે ।
તથૈવાત્મમનોયોગે કારણાન્તરમ્ ઉચ્યતામ્ ॥

તથાત્વે ચાનવસ્થૈવ મૂલક્ષતિકરી ચ સા ।
અથ સ્વાન્તાત્મસંયોગો ધ્રુવ એવાભ્યુપેયતે ॥

જ્ઞાતારઃ સ્યુઃ સદા સુપ્તમત્તમૂર્છિતદુર્ભગાઃ ।
ન ચૈતદ્ ભવતાં જ્ઞાનમ્ અભીષ્ટં શાક્યશિષ્યવત્ ॥

તસ્માત્ પ્રત્યક્ષતા નામ કથમ્ ઇન્દ્રિયગોચરાત્ ।
અથ પ્રત્યેકમ્ એતેષાં પરીક્ષેયં પ્રતન્યતે ॥

તત્રાણુ નિત્યં સર્વાર્થં વેગવલ્લઘ્વ્ અભૌતિકમ્ ।
મનસ્ તચ્ ચાપિ નૈવેહ યુક્તિસિદ્ધત્વમ્ અશ્નુતે ॥

અણુ ચેચ્ છીગ્રસંચારિ મનો યદ્ વિષયાન્ મુહુઃ ।
સ્પૃશેત્ તદૈવ દેહસ્ય ભવેચ્ છવશરીરતા ॥

દેહસ્થે ઽપિ મનોયોગે તત્રૈવ જ્ઞાનયોગતઃ ।
એકાણુમાત્રં જીવઃ સ્યાચ્ છિષ્ટં સ્યાદ્ ઘટકુડ્યવત્ ॥

અથ સ્વાન્તેન યોગશ્ ચેજ્ જાતઃ ક્વાપ્ય્ આત્મગોચરે ।
તદ્ વિભોર્ આત્મનો જ્ઞાનં સમવાયીતિ માતૃતા ॥

જાતેતિ સર્વદેહસ્થં જીવનં કિં ન સિદ્ધ્યતિ ।
એનયૈવ ન કિં યુક્ત્યા ઘટાદેર્ જીવનં ભવેત્ ॥

વિભાવ્ આત્મનિ જાતં હિ જ્ઞાનં તત્રૈકદેશતઃ ।
દેહમાત્રે પુનઃ સ્વાન્તે ભવેત્ સાવયવા સ્થિતિઃ ॥

વિભુત્વે માનસસ્ય સ્યાદ્ યુગપત્ સર્વવેદનમ્ ।
નિત્યે ચ મનસિ જ્ઞાનં સર્વદૈવ ભવેત્ તતઃ ॥

મોક્ષાવસ્થાપિ વિજ્ઞાનયોગિન્ય્ એવોપજાયતે ।
મુક્તૌ ચાત્મમનોયોગો નાસ્તીત્ય્ એતન્ મહાદ્ભુતમ્ ॥

કિં હિ વ્યાપકતા મોક્ષે સ્વાત્મનો વિનિરુધ્યતે ।
અભૌતિકં ચેત્ સર્વાર્થં કથંકારં મનો ભવેત્ ॥

વિશિષ્ટવિષયવ્યક્તિકૌશલાદ્ એવ ચક્ષુષઃ ।
તૈજસત્વમ્ અભીષ્ટં હિ તન્ મનો ભૌતિકં ન કિમ્ ॥

સર્વર્થત્વે ચ મનસઃ કિમ્ અન્યૈર્ અક્ષડમ્બરૈઃ ।
નનુ બાહ્યે ઽસ્ય વિષયે પ્રાગ્ અસ્ત્ય્ અક્ષોપયોગિતા ॥

તથા હીન્દ્રિયસંદૃષ્ટે પાશ્ચાત્યા મનસઃ સ્થિતિઃ ।
અત્રોચ્યતે યથૈવ પ્રાગ્ ઇન્દ્રિયેણ ન ગૃહ્યતે ॥

તચ્ ચેત્ સ્વલક્ષણં પશ્ચાદ્ અનુયન્ત્ર્ ઇતિ કા કથા ।
અથ સામાન્યમાત્રં તદ્ ગૃહીતં પ્રાક્ તદિન્દ્રિયૈઃ ॥

વ્યક્તિનિષ્ઠં તદાનીં ચ મનસા વ્યક્તિનિશ્ચયઃ ।
નાસ્તીતિ મનસા કસ્માત્ સામાન્યગ્રહણં ભવેત્ ॥

વિના વ્યક્તિગ્રહેણૈવ સામાન્યગ્રહણં ય[કુ]તઃ ।
સામાન્યગ્રહણે ચાસ્ય સર્વાર્થત્વં નિરુધ્યતે ॥

વિશેષગ્રહવન્ધ્યસ્ય સર્વશબ્દવિલોપતઃ ।
આશુગામિત્વમ્ એતસ્ય યચ્ ચોક્તં તત્ર વસ્તુનિ ॥

પુરઃસ્થિતે સ્વહસ્તાદૌ કિંચિદ્ દૂરગતે ઘટે ।
અતિદૂરે ચ મેર્વાદૌ કથં તુલ્યૈવ ગન્તૃતા ॥

આશુસંચારિણાં યસ્માત્ ક્વાપિ પૂર્વકતેજસામ્ (?) ।
સવિધાસવિધત્વેન વિશેષઃ પ્રવિભાવ્યતે ॥

કથં ચાભૌતિકં સૂક્ષ્મં ગૃહ્ણીયાત્ પર્વતાદિકમ્ ।
અભિવ્યક્તિઃ સમાનસ્ય સમાનેન વિધીયતે ॥

નન્વ્ અસ્તુ પ્રાકૃતી બુદ્ધિસ્ તતો ઽહંકૃત્ તતો મનઃ ।
ઇત્થમ્ અપ્ય્ અણુતા નૈવ મનસઃ સંપ્રસિદ્ધ્યતિ ॥

વ્યાપકત્વેન પૂર્વોક્તદૂષણાનિ સ્થિતાન્ય્ અલમ્ ।
ઇત્થં મનો ન યુક્ત્યંશૈર્ માનસાવર્જનાય નઃ ॥

યાદૃગ્ વાદ્યન્તરૈર્ ઇષ્ટં દ્વૈતવ્યામૂઢદૃષ્ટિભિઃ ।
ચિદાત્મનઃ પ્રકાશસ્ય તથાભાસનભાગિની ॥

યા શક્તિસ્ તન્ મનસ્ ત્વ્ અસ્તુ સ્વસ્વાતન્ત્ર્યોપકલ્પિતમ્ ।
યત્ર શ્રોત્રં નભસ્ તત્ર સર્વશબ્દશ્રુતિર્ ભવેત્ ॥

ચક્ષુરાદ્યૈશ્ ચ સર્વત્ર નિર્વિબન્ધં યતો નભઃ ।
ધર્માધર્મૈર્ વિબન્ધશ્ ચ યુક્ત્યુપન્યાસવૈકલી ॥

બાધિર્યાદિ કથં ચ સ્યાત્ કથં વા તચ્ચિકિત્સનમ્ ।
બન્ધાશ્રયવિઘાતેન તદનુગ્રહસ્ તથા ॥

અક્ષં સ્વાવયવેષ્વ્ એવ x x x સમવાયિનઃ ।
વિશેષેણ નભો નૈવ ક્વાપ્ય્ આશ્રિતમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

સંયોગિતા તુ \લ્દોત્સ્ સાકં ભાવેન વર્તતે ।
તદનુગ્રહઘાતાભ્યામ્ અપિ વિક્રિયતાં તતઃ ॥

યદ્ અનુગ્રહસ્ તદ્ અનુગ્રહઃ સ તદાશ્રયઃ ।
ઇતીયં સ્વવચઃકૢપ્તિર્ નિઃસારૈવ વિભાતિ નઃ ॥

આશ્રયદ્વારકો ઽક્ષાણામ્ અનુગ્રહ ઇતિ સ્ફુટમ્ ।
અભિધત્સ્વ ક એતેષામ્ આશ્રયો ઽસ્ત્વ્ ઇતિ ચોદિતે ॥

યદ્ અનુગ્રહયોગો ઽસ્ય સ એવાશ્રય ઇત્ય્ અયમ્ ।
ન્યાયો ઽન્યોન્યસમાલમ્બી ચક્રકં નાતિવર્તતે ॥

વાયુપ્રકૃતિ યચ્ ચોક્તં સ્પર્શનં તદ્ વિવિચ્યતે ।
વાયોર્ વેગવતી તાવદ્ અનિરુદ્ધા સ્થિતિઃ સ્થિતા ॥

દેહદેશે તતઃ સ્પર્શઃ ન કુડ્ય ઇતિ કઃ ક્રમઃ ।
ચક્ષુશ્ ચ તૈજસં તેજઃ પ્રસૃતં બાહ્યગોચરે ॥

અર્થાન્ રૂપપ્રધાનાંશ્ ચ વેત્તીત્ય્ એતન્ નિરૂપ્યતે ।
અદૃશ્યં યદિ તત્ તેજઃ પ્રેર્યતે મનસા કથમ્ ॥

પ્રેરણં ન હ્ય્ અવિજ્ઞાનં કદાચિદ્ ઉપપદ્યતે ।
ઇન્દ્રિયેણ ન ચ જ્ઞાતં કદાચિચ્ ચાક્ષુષં મહઃ ॥

ન ચાપીન્દ્રિયવિજ્ઞાતે સ્વતન્ત્રં ભવતાં મનઃ ।
અપ્રેરિતં ચ તત્ પશ્યેત્ સર્વતઃ સર્વથા સદા ॥

આસમઞ્જસ્યમ્ એવ સ્યાત્ પ્રવૃત્તૌ વા નિવર્તને ।
કિં ચ ગોલકસંસ્થાનં તાવચ્ ચ યદિ તન્ મહઃ ॥

તાવતસ્ તદ્ગતસ્યૈવ ગ્રહઃ સ્યાન્ નાન્યતઃ ક્વચિત્ ।
તથૈતદ્ વિપરીતં તુ ગોલકે ઽપિ નિમીલિતે ॥

ઉન્મીલિતે વા સર્વત્ર વસ્તુનિ ગ્રહણં ભવેત્ ।
ઉન્મીલિતે ચક્ષુષિ ચ પ્રસૃતે રશ્મિમણ્ડલે ॥

તસ્યાસ્તિ ન પટસ્યેવ સંવૃતિર્ નેત્રમીલને ।
તતો નિમીલિતાક્ષસ્ય વસ્તુદૃષ્ટિર્ ન કિં ભવેત્ ॥

ઘને ચાતપમધ્યે ઽસ્તિ વિનિમીલિતચક્ષુષઃ ।
ચિત્રતેજોવભાનં તત્પીડિતાક્ષયુગસ્ય ચ ॥

યોગિનાં બિન્દુદૃગ્ ધ્વાન્તે કથં તદ્ વા ભવિષ્યતિ ।
ભવેદ્ ઉન્મીલિતે ઽપ્ય્ અક્ષ્ણિ ન વસ્તુગ્રહણં ક્વચિત્ ॥

મનોધિષ્ઠાનયોગેન પરમાણ્વધિકપ્રથા ।
દીપાપેક્ષા ચ યામુષ્ય સાપિ કિં ન વિબાધ્યતે ॥

દીપપ્રકાશઃ સ્વાન્તાત્મનેત્રાર્થેષૂપકારકઃ ।
ન પ્રત્યેકં મનોવૃત્તેઃ સંસ્કારસ્ તેન ચેદ્ ભવેત્ ॥

દીપે સંકલ્પ્યમને સ્યાદ્ રાત્રૌ રૂપપરિગ્રહઃ ।
આત્મનઃ સંસ્ક્રિયા ચેત્ સ્યાત્ તસ્ય સર્વગતત્વતઃ ॥

સર્વદા રૂપસંવિત્ સ્યાત્ સંયોગઃ સંસ્ક્રિયા યતઃ ।
અમૂર્તસ્ય્પિ નિત્યસ્ય કો ઽન્યઃ સંસ્કાર ઉચ્યતે ॥

નેત્રોપકારશ્ ચેત્ તર્હિ નેત્રદેશસ્થિતે ઽર્ચિષિ ।
તેજોમધ્યગતં રૂપં ન ભાસેત કદાચન ॥

નનુ તદ્ વેદ્યદેશે ઽસૌ નાયનઃ કિરણવ્રજઃ ।
હન્ત તત્રૈવ વિજ્ઞાનમ્ આત્મદેશે ન કિં ભવેત્ ॥

તત્રૈવાત્મા વિભુત્વેન તત્રૈવ કરણં યતઃ ।
તસ્માદ્ ભોગાશ્રયો દેહો જીવન્ન્ ઇતિ વૃથોક્તયઃ ॥

નાયનાનાં મયૂખાનાં ગન્તૃત્વે ઽવસિતે સતિ ।
અનાવૃતે ઽરણ્યમાર્ગે સ્વહસ્તાત્ પ્રભૃતિ સ્ફુટમ્ ॥

અર્કચન્દ્રાદિસંદૃષ્ટિઃ કથં નામોપજાયતામ્ ।
શીઘ્રત્વે ઽપિ યતઃ પ્રોક્તભેદો દૂરાવિદૂરગઃ ॥

દીપનેત્રાવભાસાભ્યાં છન્ને તસ્મિન્ કથં મતિઃ ।
શુદ્ધ એવ ભવેદ્ ભાવે તાભ્યાં વ્યામલતાજુષિ ॥

અન્ધત્વં તચ્ ચિકિત્સા ચ ન યુક્તાશ્રયદૂષણા ।
રસના ચ જલાત્મા ચેત્ તજ્ જલં સ્રુતિમદ્યતઃ ॥

તતઃ સ્થૈર્યં કથં તસ્ય કા ચ નાનારસપ્રથા ।
તસ્યૈકરસતાયોગે તસ્યા નૈકરસસ્થિતેઃ ॥

ન સ્યાદ્ એકરસજ્ઞપ્તિર્ યથા પિત્તભરે સતિ ।
તિક્તા રસનવૃત્તિર્ નો માધુર્યં વિદિતં ક્ષમા ॥

નનુ પિત્તગતં તૈક્ત્યં ન ત્વ્ એવં રસનાગતમ્ ।
તર્હિ પિત્તગૂડૌ તુલ્યં રસનાપથગામિનૌ ॥

ઇતિ સ્યાદ્ યુગપજ્ જ્ઞપ્તિસ્ તિક્તમાધુર્યગોચરા ।
નીરસા રસના ચેત્ સા રસાભિવ્યઞ્જિકા કુતઃ ॥

સ્વભાવાદ્ ઇતિ ચેદ્ અસ્યાઃ કો ઽયમ્ આમ્ભસતાગ્રહઃ ।
ઘ્રાણં ચ પાર્થિવં તસ્ય કાઠિન્યં કિં ન દૃશ્યતે ॥

નનુ ગન્ધગુણોદ્રેકિ કિં સ ગન્ધો ન ભાસતે ।
નાસ્તિ તત્રેન્દ્રિયવ્યક્તગન્ધવત્ત્વે તથા પ્રમા ॥

નિર્ગન્ધમ્ અપૃથિવ્યાત્મા મનો ગન્ધગ્રહક્ષમમ્ ।
અસ્ત્ય્ એવ ભવતાં તેન નાનુમા તાદૃશા ક્ષમા ॥

તસ્માદ્ ઇન્દ્રિયસંઘાતો ભૌતિકો નોપપદ્યતે ।
આહંકારિકતાયાં તુ વ્યાપ્તૃત્વમ્ અવિભિન્નતા ॥

દેહાશ્રયવિરોધશ્ ચ કરણત્વેન ચાસ્થિતિઃ ।
વાગાદિ યચ્ ચ કર્માક્ષપઞ્ચકં તદ્ વિવિચ્યતામ્ ॥

આનાભેર્ મૂર્ધપર્યન્તં યઃ સમીરાભિઘાતજઃ ।
વિશેષઃ કો ઽપિ વાગાત્મા સ તાદૃગ્ ઇહ કથ્યતે ॥

તસ્ય કાર્યં ભવેચ્ છબ્દઃ કર્તા કો ઽત્ર વિચાર્યતામ્ ।
આત્મનો નૈવ કર્તૃત્વં તથાત્વે ઽપિ વિભુત્વતઃ ॥

મયા પ્રોચ્ચારિતે શબ્દે ત્વં વક્તા કિં ન જાયસે ।
પ્રકૃતાવ્ અપિ દોષો ઽયં કર્ત્ર્યાં કર્તૃત્વવર્જિતા ॥

કરણસ્ય સ્થિતિર્ નાસ્તિ તુલ્યે વાગિન્દ્રિયે સતિ ।
કથં ચાસ્ફુટસુસ્પષ્ટભાવઃ શબ્દેષુ જાયતે ॥

કથં ચોપાંશુસંજલ્પસ્મૃત્યાદૌ શબ્દગા ભિદા ।
પ્રયત્નાચ્ ચેત્ પ્રયત્નો ઽપિ યદ્ય્ ઉત્પત્તિસ્ તતઃ કથમ્ ॥

વિશેષો જાયતે હ્ય્ અન્યો ન હ્ય્ અન્યગુણસંભવઃ ।
પ્રયત્નમાન્દ્યામાન્દ્યાભ્યાં યેન પ્રતિવિધીયતે ॥

પાણીન્દ્રિયં ચાદદાનં મુખાદ્યૈર્ ગ્રહણં કુતઃ ।
ગ્રહણં ચ કિમ્ ઉચ્યેત સ્વીકારો યદિ સંમતઃ ॥

અસ્વસ્ય સ્વસ્ય કરણં સ્વીકાર ઇતિ ભણ્યતે ।
સ્વશબ્દશ્ ચાત્મવાચી ચેત્ તત્રાત્મા પ્રકૃતિર્ યદિ ॥

તન્ નાસ્ત્ય્ અપ્રાકૃતં કિંચિદ્ ઇત્ય્ અસ્વતત્વં કથં કિલ ।
અહઙ્કારો ઽપ્ય્ અથાત્મા સ્યાન્ નાહંકારી કૃતિર્ ઘટે ॥

આત્મીયો ઽયમ્ અનેનૈતદ્ દૂષણેનૈવ દૂષિતમ્ ।
અહંકારસ્ય સંબન્ધિ સર્વમ્ એવ હિ તત્ સ્વકમ્ ॥

આત્મનો વ્યાપકસ્યાસ્તિ ન સ્વં નાસ્વં ચ કિંચન ।
એવં પાદેન્દ્રિયસ્યાપિ સમો ઽયં યુક્તિવિક્રમઃ ॥

દેશાદ્ દેશાન્તરપ્રાપ્ત્યા ગમનં ચ યદ્ ઉચ્યતે ।
તત્ત્યાગરૂપં સ્વીકારાભાવેનૈવ પ્રસિદ્ધ્યતિ ॥

સ્વીકારો દૂષિતશ્ ચૈષ સ્વીકારાંશો ઽપિ યો ગતૌ ।
તસ્ય પાણીન્દ્રિયં યુક્તં કરણં નાઙ્ઘ્રિનામકમ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં હિ સાંકાર્યમ્ એવં કાર્યેષુ જાયતે ।
અત એવ મહાન્યાયવેદિભિશ્ ચરમે નયે ॥

પ્રોક્તો ગતિનિષેધાય ભૂયાન્ સદ્વાક્યડમ્બરઃ ।
ગતં ન ગમ્યતે તાવદ્ અગતં નૈવ ગમ્યતે ॥

ગતાગતવિનિર્મુક્તં નાસ્તીત્યાદિ સ્વકે નયે ।
પાય્વિન્દ્રિયં ચ ન ચ્છિદ્રમાત્રં કોષ્ઠ્યમરુત્ક્રમાત્ ॥

ઉત્સર્ગઃ કિલ સાંકાર્યં તેન સ્યાદ્ ઇયતી સ્થિતિઃ ।
ઉપસ્થમ્ ઇન્દ્રિયં યચ્ ચ તસ્ય કાર્યં નિગદ્યતે ॥

શામ્યતીતિ ન યુક્તેત્થમ્ અનુમાનપ્રમાણતા ।
તદ્ભેદવાદિનાં તાવદ્ દ્વે માને નૈવ સંગતે ॥

શબ્દાદેસ્ ત્વ્ અનુમાનેન સુધીભિઃ પરિનિશ્ચિતમ્ ।
તસ્માત્ સ્વસંવિદ્ એવૈષા સ્વપ્રકાશતયા સ્થિતા ॥

સમુલ્લાસઃ સિન્ધોર્ બહલલહરીવિભ્રમમયઃ પ્રકાશઃ શાશાઙ્કઃ કુમુદદલનિર્ભેદસચિવઃ ।
પરસ્યાઃ સંવિત્તેર્ મિતિવિષયમાતૃવ્યતિકરૈર્ વિકાસો યઃ સેયં જગતિ વિવિધા કલ્પનકલા ॥

તસ્માત્ પ્રકાશ એવાયં ચિત્રશક્તિસુનિર્ભરઃ ।
સ્વયં વિચિત્રરૂપેણ ભાતિ વિશ્વત્ર વિશ્વતઃ ॥

તદ્ અયં પ્રસ્ફુટાભાસો લોકરૂપાદિવર્ત્મના ।
સ્વશક્ત્યંશાદ્ વિકલ્પાખ્યાત્ પ્રત્યક્ષવ્યપદેશભાક્ ॥

તથા હિ દેવદેવાંશસ્ તત્ સમુન્મીલનં દૃશઃ ।
પ્રાણસ્પન્દસ્ તદૈકાગ્ર્યં ભાવસ્ તદ્ધર્મસંચયઃ ॥

ઇત્યાદિ સર્વં યદ્ ભાતિ તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ સ્ફુટમ્ ।
ન ત્વ્ અત્ર કર્તૃકર્માંશકરણત્વાદિના ગતિઃ ॥

નન્વ્ અસાવ્ અસ્તિ પાશ્ચાત્યે વૈકલ્પિકપથે તતઃ ।
યતો દેહઘટાભાસો સ્ફુટઃ પશ્ચાત્ તુ સો ઽસ્ફુટઃ ॥

સ એવ ચ્છન્નરૂપસ્ તુ શુદ્ધાંશસ્વાત્મસંવિદમ્ ।
તતો દેહઘટાભાસસ્ તત્રાપ્ય્ એષૈવ વર્તની ॥

યાવત્સહસ્રદેહૌઘભાવકોટ્યવભાસનમ્ ।
તત્રાપિ ચ પુરા પશ્ચાન્ ન તુ તાદૃક્પ્રથા યદિ ॥

આમર્શપદવીં યાતિ તત્ સ્પુટાસ્ફુટચિત્રિતઃ ।
તાવાન્ અસાવ્ એક એવ સ્વરૂપપ્રસ્ફુટાત્મકઃ ॥

\ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ વિચિત્રો ઽયં ન વસ્તુતઃ ।
તત્રાતદ્રૂપસંવેશાદ્ વૈચિત્ય્રં પરિચર્ચ્યતે ॥

શિવપ્રકાશે ઽતદ્રૂપપ્રવેશસ્ તુ ન સંગતઃ ।
યદિ વા કથિતન્યાયબલાત્ ક્વાપિ ન ચિત્રતા ॥

કિંતુ ચિત્રતયાભાસશ્ ચિત્રભાવં પ્રસૂયતે ।
એવં ચૈત્રો ઽયમ્ અસ્માકં ચિત્રવદ્ભવન્ન્ ઈદૃશઃ ॥

મૈત્રેણ તન્મતેનાલં દૃષ્ટો માં ભાવદર્શિનમ્ ।
પશ્યન્ પશ્યતિ યઃ સો ઽયં સમાધૌ પરિનિષ્ઠિતઃ ॥

પ્રાક્ ત્વ્ એષ જન્મકોટીષુ તત્તત્તાપાદ્ય્ અભુઙ્ક્ત વૈ ।
મોક્ષ્યતે ધ્યાનચર્યાદ્યૈર્ યો ઽપ્ય્ એતેન પથાગતઃ ॥

સો ઽપ્ય્ અન્યો મોક્ષભાગ્ ઈત્થમ્ અપર્યવસિતોદયઃ ।
પ્રકાશ એક એવાયં યશ્ ચિરાન્ ન વિભિદ્યતે ॥

અત એવ હિ ભેદો ઽસ્તિ ન કશ્ચિદ્ યો મહેશ્વરમ્ ।
અદ્વયં સંપ્રબિન્ધીત પ્રકાશાનન્દસુન્દરમ્ ॥

દેશકાલાકૃતિજ્ઞાનધર્મોપાધ્યન્તરાદયઃ ।
સંમતા ભેદકત્વેન ભાન્તિ ચેત્ સા વિભા તથા ॥

ન ચેદ્ વિભૈવ સા તાદૃક્ તદ્ અદ્વૈતમ્ ઇદં સ્ફુટમ્ ।
ભેદ ઇત્ય્ એષ શબ્દસ્ તુ કેવલં પ્રતિભોજ્ઝિતઃ ॥

અસ્તુ વા ભેદકલના પ્રતિભાસંપ્રરોહિણી ।
ઉક્તનીત્યા તુ તત્રૈવ સપ્રતિષ્ઠા ભવિષ્યતિ ॥

અયં ઘટઃ પટશ્ ચાયં તાવ્ અન્યોન્યવિભેદિનૌ ।
પ્રમાત્રન્તરભિન્નૌ ચ તૌ મત્તો ઽપિ વિભેદિનૌ ॥

ઇતિ પ્રકાશ એકો ઽયં તથામર્શસ્વરૂપકઃ ।
નન્વ્ એવં પક્ષપાતો ઽયમ્ અદ્વૈતં ભવતાં કથમ્ ॥

ભેદો ઽપ્ય્ અસ્તુ સ આહત્ય કિં નામ ન વિષહ્યતે ।
સેયં બધિરગોષ્ઠીષુ ગીતવાદ્યપ્રરોચના ॥

ન હ્ય્ અદ્વયં દ્વયાવેશબાધેનાસ્માભિર્ ઉચ્યતે ।
ત્વત્પક્ષોપગમો હ્ય્ એષ સ્યાદ્ દ્વયં તદ્ધિ સુસ્ફુટમ્ ॥

ઇદં દ્વૈતમ્ ઇદં નેતિ તદ્ ઇદં ચ દ્વયાદ્વયમ્ ।
ઇતિ યત્ર સમં ભાતિ તદ્ અદ્વયમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

નન્વ્ ઇત્થમ્ અસ્તુ ભેદો ઽપિ ન વયં શબ્દકામુકાઃ ।
અસ્ત્વ્ અસૌ ન હિ નો હેયમ્ આદેયં વા યથાત્ર વઃ ॥

સર્વાનુગ્રાહકં પક્ષમ્ આલિલમ્બિષસે યદિ ।
પરમાદ્વયદૃષ્ટિં તત્ સંશ્રયેઃ શરણં મહત્ ॥

એતદ્ અષ્ટાદશે તત્ત્વમ્ અધિકારે ભવિષ્યતિ ।
યત્ તદ્ અન્તે પરપ્રાપ્યં તદ્ અસ્તુ પરમાર્થતઃ ॥

અત્ર યે ન હિ વિશ્રાન્તાસ્ તે મિતાં સંવિદં શ્રિતાઃ ।
સર્વથૈવાપબાધ્યન્તે જન્મમૃત્યૂત્થવિભ્રમૈઃ ॥

તસ્માત્ સ એક એવાસૌ પ્રકાશઃ પરમેશ્વરઃ ।
પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ તેનૈવ પ્રકાશેનૈવ ભાસતે ॥

તત્ર તા દૃષ્ટયઃ સર્વા મહાનદ્ય ઇવાર્ણવે ।
વિશન્ત્ય્ અવશ્યં નાવિષ્ટાઃ પ્રયાન્તિ કૃતકૃત્યતામ્ ॥

તથા હિ માનસામગ્રી રૂપાલોકમનોક્ષજા ।
સાકં માતૃપ્રમેયાભ્યાં તદ્વર્જં વાપ્ય્ અનેકશઃ ॥

જ્ઞાતં ચ ગમયેન્ માનં ન ચાપિ ઉજ્ઝતિ માનતામ્ ।
પ્રત્યક્ષપાદોત્પ્રેક્ષેયમ્ ઇદાનીમ્ ઉપપદ્યતે ॥

કિં ચાનધિગતગ્રાહિ માનં નવનવં યતઃ ।
ભૈરવેચ્છાવશાદ્ એતદ્ વિશ્વં ભાતિ તથા તથા ॥

વસ્તુ પ્રદર્શયન્ માનં પ્રવૃત્તિં વિદધત્ સ્ફુટમ્ ।
પ્રાપયત્ય્ એવ તદ્ વસ્તુ તથાભાસનયોગતઃ ॥

સદ્ અપ્ય્ એકાન્તતો નેદં નાસચ્ ચેત્યાદિસંવિદઃ ।
ભાન્ત્ય્ એવ પરમાર્થેન તદ્ અનેકાન્તદૃક્ સ્ફુટા ॥

એકો ભાવઃ સર્વભાવસ્વભાવઃ સર્વે ભાવા એકભાવસ્વભાવાઃ ।
અર્હદ્વાદઃ સો ઽયમ્ અસ્મદ્સુદૃષ્ટૌ યુક્તશ્ ચ શ્રીસારશાસ્ત્રે ઽપિ ચોક્તઃ ॥

ઇદં માનં મેયં તદ્ ઇદમ્ ઇતિ સંખ્યાં કલયિતું સ્વરૂપં વા શક્તઃ ક ઇવ જગતીત્ય્ એતદ્ અપિ સત્ ।
મતં વાચાં પત્યુર્ ભગવતિ ચિદાનન્દસુભગે યતસ્ તૂષ્ણીંભાવાદ્ અપર ઇહ કઃ કિં પ્રકુરુતામ્ ॥

અહેતોર્ ભાને સ્યાદ્ યદિ ન તનુદિક્કાલનિયમસ્ તતો હેતોર્ ઈદૃઙ્ નિયમ ઇતિ કસ્યૈષ મહિમા ।
સ્વભાવો ઽયં હેતોર્ અથ વિવૃતકણ્ઠં કથમ્ અસૌ ન ભાવસ્યૈવોક્તો યમયતિ પરે કેન હિ પરઃ ॥

સ્વભાવાચ્ ચાત્માસૌ પરમશિવ ઇત્ય્ આગમકથા નિરુક્તો વિશ્વાત્મા જગતિ નિખિલે જૃમ્ભત ઇતિ ।
ધરાદેશ્ ચાનન્યો ભવતુ તદ્ ઇયં ભૂતચિતિતા સ વન્ધ્યો દિક્કાલૈર્ જનનમરણાપાયરહિતઃ ॥

તદ્ અસ્યાયં લોકસ્ તદનુ પરલોકો ઽપ્ય્ અયમ્ ઇત્ ગ્રહઃ કસ્માદ્ ધેતોઃ સ્પૃશતિ ન હિ તં કાલકલના ।
તતઃ સ્વાતન્ત્ર્યોદ્યત્સુખરસપરાનન્દમહિમા ભવદ્ભસ્મીભૂતાખિલકલુષપાશૌઘસુભગઃ ॥

સાંખ્યદૃક્ પુનર્ ઇહૈવ ભૂયસા ચર્ચ્યતે નિખિલતત્ત્વગોચરા ।
દૃશ્યતે ધરણીપ્રભૃત્ય્ અલં તચ્ ચ સૂક્ષ્મતમકારણોત્થિતમ્ ॥

તદ્ગૃહીતિકરણોદ્યતં પુનર્ બાહ્યતઃ કરણકં દશાત્મકમ્ ।
આન્તરં ત્રિવિધમ્ અસ્ય કારણં સૌખ્યદુઃખપરિમોહદર્પણઃ ॥

તાદૃશં ત્રિગુણમ્ એવ યદ્ ભવેત્ તત્ પુનર્ જડતયાથ ભેદતઃ । મૂલકારણમ્ અપેક્ષતે પરં સા નિશેયમ્ ઇહ ભોગ્યમ્ ઉચ્યતે ।
તચ્ ચ ભોક્તૃ પરતન્ત્રતામયમ્ નો પરસ્પરમ્ ઉપૈતિ ભોક્તૃતામ્ ॥

ભોગ્યભોક્તૃવપુર્ એકમ્ એવ નો જાઘટીતિ હિ વિરુદ્ધધર્મતઃ ।
તેન ભોક્તૃ ચિતિશક્તિમાત્રકમ્ તચ્ ચિદાત્મમયતાવશાન્ મનઃ ॥

વ્યાપ્તૃ સર્વગતમ્ ઈશ્વરં કથં ભોક્તૃતાં વ્રજતુ ભેદસંગતામ્ ।
તેન તન્નિજવશિત્વનિર્મિતાં સંકુચત્સ્થિતિજુષં દશાં શ્રયેત્ ॥

અન્યકારણકલાદ્યભાવતઃ સો ઽયમ્ અસ્ય સહજો મલઃ સ્મૃતઃ ।
સ ત્રિધા સમવભાતિ તદ્વશાદ્ એષ એવ સ પુમાન્ ઉદાહૃતઃ ॥

ભોક્તૃભાવપરતન્ત્રતાવશા નાન્તરીયકતયાસ્ય કઞ્ચુકમ્ ।
ભાતિ નૈવમ્ ઇતિ કાલવિત્કલા રાગસન્નિયતિનામધેયકમ્ ॥

યદ્ય્ આત્મૈષ પુનર્ નિરર્ગલનિજસ્વાતન્ત્ર્યસંછાદિતં સ્વં રૂપં વિવૃણોત્ય્ અલં નિજબલાત્ તચ્છુદ્ધવિત્સંભવઃ ।
કર્તૃત્વં કિલ કાર્યવર્ગમ્ અખિલં બોધે નિધાય સ્વકે પશ્યન્ન્ ઈશ્વરતાં વ્રજેદ્ અહમ્ ઇદં સર્વં સદેત્ય્ ઉદ્ધુરઃ ॥

જ્ઞાતૃત્વં હૃદયાન્તરસ્ફુરિતદૃગ્ દૃષ્ટ્વા સ્ફુટાભાસિનિ જ્ઞેયે ભેદતિરોધિતાં નિજચિતૌ યસ્માત્ સ સંપશ્યતિ ।
તેનાસ્યેદમ્ અહંવિદોઃ સરભસં ભેદૈક્યમ્ આજગ્મુષી સામાનાધિકરણ્યધીઃ પ્રકટયેત્ સાદાશિવીં સંસ્થિતિમ્ ॥

જ્ઞેયં કાર્યં સર્વમ્ અન્તર્ વિબોધે યાવલ્ લીનં તાવદ્ ઉદ્રિક્તવૃત્તેઃ ।
બોધજ્વાલાસંચયસ્યાન્તરાલે તત્પ્રસ્ત્યાનં સ્વં વપુઃ પ્રોજ્ઝતીવ ॥

ઇદંભાવઃ સો ઽયં વિગલિતુમના નો વિગલિતો ભવેત્ પ્રાક્કક્ષ્યાયામ્ અપિ સ સમકાન્તિસ્ તદ્ અધુના ।
અહંભાગોદ્રેકે વિધિર્ અનવધિર્ ભાવવિસરે તદ્ એષા શાક્તી ભૂરિષિર્ ઇતિ સ્વસિદ્ધાત્મનિ પરા ॥

ઈહતે ગલિતુમન્વતો ગલેત્ તત્ર પૂર્વપરરૂપસંગતેઃ ।
શાક્તભૂમિર્ અખિલેયમ્ ઉચ્યતે ચિત્રચિન્નિચયચર્ચિતા સતી ॥

તત્ત્વે તત્ત્વે સ્વેચ્છયા દેવદેવઃ સર્વાં સર્વાં ભૂમિમ્ આલમ્બમાનઃ ।
પૂર્ણૈકાત્મા પૂર્ણસંવિત્સ્વરૂપઃ શ્રીમાઞ્ શાસ્ત્રે ભૈરવો નિરુક્તઃ ॥

શક્તિપાતદૃગ્ ઇયં નિરુચ્યતે મન્દમધ્યપરતીવ્રભેદતઃ ।
તત્પરસ્પરભિદાભિર્ અપ્ય્ અલં યા સ્વરૂપપરિદૃષ્ટિર્ આત્મનઃ ॥

નનુ કિં કદાચિદ્ અયમ્ ઈશ્વરો નિજરૂપં પ્રકાશયતિ પૂર્ણચિતિઃ ।
કિં વા કદાચિદ્ અથ સંવૃણુતે નિર્હેતુકો હિ નિયમઃ કિલ કઃ ॥

ઉક્તમ્ અત્ર કિલ પૂર્વમ્ અનન્તં નાન્યદ્ અસ્તિ નિયમેષુ નિમિત્તમ્ ।
લૌકિકેષ્વ્ અપિ સ એવ મહેશશ્ ચિત્રચિત્રપરિભાસનશીલઃ ॥

તત્સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ અધિકમ્ અધુના નોત્તરં બમ્ભણીમઃ સંવિત્સિન્ધોઃ પ્રથિતલહરીહર્મ્યધારાધિરૂઢિઃ ।
શાન્તિસ્ તસ્યાસ્ તદનુ તદ્ અયં બન્ધનામ્નાપદિષ્ટસ્ તેનૈવેત્થં પરિગતરસો મોક્ષ ઇત્ય્ ઉક્તરૂપઃ ॥

સદા કદાચિદ્ અધુના તદેત્યાદિ ચ સંવિદઃ ।
તત્સ્વાતન્ત્ર્યાવભાસીયકાલકેલિવિકલ્પનાઃ ॥

ન ચ કાલકલાભિઃ સ સ્પૃશ્યતે પરમેશ્વરઃ ।
ન હિ તાસાં સ્વતન્ત્રાસ્તિ સ્થિતિસ્ તત્કલ્પનાં વિના ॥

તેન સ્વસૃષ્ટે ભાવાંશે સ્વરૂપાત્મન્ય્ અપિ સ્ફુટમ્ ।
પારતન્ત્ર્યાવભાસો ઽયં દેવેનૈવાવભાસ્યતે ॥

પારતન્ત્ર્યં કલયતિ સ્વતન્ત્રઃ પરમેશ્વરઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યે પારતન્ત્ર્યે ચ નાન્યલ્ લક્ષણમ્ ઉચ્યતે ॥

પરિચ્છિન્નપ્રકાશો હિ જડસ્ તેનાત્ર યઃ સ્થિતઃ ।
પરિચ્છેદક એષો ઽપિ પરિચ્છેદ્યો યદિ સ્ફુટમ્ ॥

તદ્ અસ્ય રૂપગ્રહણે ન પ્રકાશઃ પ્રકાશતે ।
તથા હિ બાહ્યો ભાવાંશઃ સ્વયં નૈષ પ્રકાશતે ॥

જ્ઞાનમ્ અર્થપ્રકાશાત્મ તચ્ ચાનાભાતમ્ એવ હિ ।
તસ્યાપિ સમવાય્ય્ આત્મા નૈવ ભાતિ સ્વરૂપતઃ ॥

તદીયકરણં નેત્રપ્રભૃત્ય્ અપિ ન ભાસતે ।
આલોકાદેશ્ ચ વિજ્ઞાનાદ્ ઋતે નૈવાવાભાસનમ્ ॥

નનુ જાતં યદિ જ્ઞાનમ્ અર્થસ્યાસૌ પ્રકાશતા ।
શક્તિર્ ધર્મો યદિ પ્રાપ્તં સાર્વજ્ઞ્યં વિશ્વમણ્ડલે ॥

અન્યદ્ એવાથ તત્ કિંચિત્ પ્રકાશત્વાભિશબ્દિતમ્ ।
તન્ મેયમાતૃમાનેષુ નૈવ કુત્રાપિ સંગતમ્ ॥

તતશ્ ચાપ્રકટં વિશ્વં સર્વદૈવ ભવેદ્ ઇદમ્ ।
અપ્રકાશસ્ય ભાવસ્ય યદિ ચ સ્યાદ્ પ્રકાશનમ્ ॥

તાવતૈવાસ્ય હીયેત સ્વરૂપં પરિહાનિતઃ ।
જ્ઞાનોત્પત્તિશ્ ચ ભાવસ્ય સ્વરૂપસ્થસ્ય ચેત્ પ્રથા ॥

અવિશિષ્ટે સ્વરૂપસ્થભાવે વિશ્વસ્ય સા ન કિમ્ ।
તસ્માત્ પ્રકાશો વિશ્વસ્ય પરિચ્છેદકનિષ્ઠિતઃ ॥

તત્સ્વાતન્ત્ર્યાવભાસોત્થચિત્રાકારવિભેદિતઃ ।
પરિચ્છેદક ઇત્થં ચેત્ પરિચ્છેદ્યો ભવેત્ તતઃ ॥

મૂલક્ષતિકરી સેયમ્ અનવસ્થા પતિષ્યતિ ।
અતશ્ ચ સો ઽપરિચ્છિન્નઃ પરિચ્છેદક ઉચ્યતે ॥

અકાલ્પ્યસ્ તેન શાસ્ત્રેષુ તન્ ન કાલસ્ય ગોચરઃ ।
તેનાસ્ય વેદ્યધર્મત્વં કાલસ્ય પરિભાષિતમ્ ॥

યદિ કાલશ્ ચ માતારં પરિચ્છિન્દ્યાત્ તતો ધ્રુવમ્ ।
માતૃલગ્નૈવ કાલસ્ય સ્થિતિર્ નિર્વાહમ્ ઇચ્છતિ ॥

ન ચ માત્રન્તરં કિંચિત્ સંભવેદ્ અનવસ્થિતેઃ ।
તાં હન્તું વોપગમ્યો ઽસૌ માતા કાલકલોજ્ઝિતઃ ॥

ય એવ તુ પરિચ્છેદ્યો માતા તલ્લગ્ન એવ ચેત્ ।
સ કાલો માતૃમેયત્વે તર્હ્ય્ એકસ્ય કથં તવ ॥

ભેદવાદે હિ ભવતાં નિષ્ઠિતા મતિર્ ઈદૃશી ।
અભેદવાદિનાં નસ્ તુ નૈવ કાપ્ય્ અસ્તુ ખણ્ડના ॥

વિશ્વં માતૃમયં યેષાં માતા વિશ્વમયસ્ તથા ।
તન્ ન કાલકલાજાલજમ્બાલૈઃ પરમેશ્વરઃ ॥

ચિતિશક્તિપ્રકાશો હિ માલિન્યમ્ અવલમ્બતે ।
અતસ્ તદા સંવૃતો ઽસૌ પશ્ચાત્ પ્રકટરૂપકઃ ॥

ઇતિ તસ્યૈવ જૃમ્ભેયં તથાત્વવ્યપદેશિની ।
કલનૈવાસ્ય સા કાચિત્ સ્વરૂપામર્શનાત્મિકા ॥

શિવયોગાર્હમ્ આત્માનં યસ્યામ્ આત્માભિમન્યતે ।
યતો વૈચિત્ર્યયોગેન તથાત્માનં સ મન્યતે ॥

શક્તિપાતસ્ય તેનોક્તા નવધાત્ર વ્યવસ્થિતિઃ ।
અન્યથા નેશ્વરસ્યાસ્તિ રાગો દ્વેષો ઽથ વા ક્વચિત્ ॥

યેન ક્વાપ્ય્ એષ નિયતાં સ્વાં શક્તિં પાતયેદ્ વિભુઃ ।
અનિમિત્તસ્ તથા ચાયં શક્તિપાતો મહેશિતુઃ ॥

તેન રાગક્ષયાત્ કર્મસામ્યાત્ સુકૃતગૌરવાત્ ।
મલપાકાત્ સુહૃદ્યોગાદ્ ભક્તેર્ ભાવાચ્ ચ સેવનાત્ ॥

અભ્યાસાદ્ વાસનોદ્ભેદાત્ સંસ્કારપરિપાકતઃ ।
મિથ્યજ્ઞાનક્ષયાત્ કર્મસંન્યાસાત્ કામ્યવિચ્યુતેઃ ॥

સામ્યાચ્ ચિત્તસ્ય સા શક્તિઃ પતતીતિ યદ્ ઉચ્યતે ।
તદ્ અસન્ ।
નનુ તત્રાપિ નિમિત્તાન્તરમાર્ગણાત્ ॥

અનવસ્થાતિપ્રસઙ્ગસંભવાભાવયોગતઃ ।
અન્યોન્યાશ્રયનિઃશ્રેણિચક્રકાદ્યુપપાતતઃ ॥

અસ્મિંસ્ તુ પક્ષે સર્વેષાં પ્રવાદાનામ્ અપિ સ્થિતિઃ ।
યુક્તા સર્વંસહે પક્ષે ન કિંચિત્ કિલ દુષ્યતિ ॥

યુક્તિઃ સુધીભિઃ સ્વયમ્ એવ તત્ર શક્યેત સંયોજયિતુમ્ તતો ન ।
પૃથક્તયા યોજનમ્ ઉક્તમ્ અત્ર યદ્ ગ્રન્થતો વિસ્તર એષ મિથ્યા ॥

ઉપજગ્મુર્ અતો ઽનપેક્ષિણીં શિવશક્તિં ન ચ તાં વિના ભવેત્ ।
અપવર્ગપદં યતો મુધા પરશાસ્ત્રેષુ વિમોક્ષસંકથાઃ ॥

શક્તિપાતસમયે વિચારણં પ્રાપ્તમ્ ઈશ ન કરોષિ કર્હિચિત્ ।
શ્રીમદુત્પલગુરુર્ ન્યરૂપયત્ તત્ર તત્ર નિજશાસ્ત્ર ઈદૃશમ્ ॥

તસ્યૈવ હિ પ્રસાદેન ભક્તિર્ ઉત્પાદ્યતે નૃણામ્ ।
યયા યાન્તિ પરાં સિદ્ધિં તદ્ભાવગતમાનસઃ ॥

ઇત્થં પુરાણશાસ્ત્રાદૌ શક્તિઃ સા પારમેશ્વરી ।
નિરપેક્ષૈવ કથિતા સાપેક્ષત્વે હ્ય્ અનીશતા ॥

કેવલં ભેદવાદાન્ધ્યસ્થગિતાલસદૃષ્ટિભિઃ ।
દુઃસમર્થત્વમ્ એતસ્યા નિયમેન ક્વચિત્સ્થિતેઃ ॥

પર્યાલોચ્યાનિશં કર્મમલસામ્યપ્રપાકતઃ ।
ઇત્યાદિહેતુજાલેષુ વૃથાત્મા પરિખેદ્યતે ॥

તત્ તેષાં નોપકારાય કુશકાશાવલમ્બનમ્ ।
તસ્માત્ સ એવ તાદૃક્ષસ્વસ્વાતન્ત્ર્યોપબૃંહિતઃ ॥

તદા તથા તથેત્યાદિવૈચિત્ર્યેણાવભાસતે ।
તદ્ ઇત્થં સર્વદૃષ્ટીણામ્ અત્રૈવ પરમેશ્વરે ॥

અનુપ્રવેશ ઇત્ય્ અન્યૈર્ અલં વા યુક્તિડમ્બરૈઃ ।
તદ્ ઇત્થં દેવદેવેન સ્વસ્વરૂપમ્ ઇહોદિતમ્ ॥

પ્રત્યક્ષં તત્ર તન્માનં સર્વમાનધુરોદ્ધુરમ્ ।
એકમ્ એવેદૃશં માનમ્ ઇતિ કેચિત્ પ્રપેદિરે ॥

ધૂમાદ્ અગ્નિર્ ઇતિ પ્રાયસ્ તસ્યૈવૈતદ્ વિજૃંભિતમ્ ।
યથા ઘટસ્ય પૂર્વાંશદૃષ્ટૈકપરિનિષ્ઠિતઃ ॥

માતા સ્ફુટાસ્ફુટાકારતાવદર્થાવલેહિનીમ્ ।
સ્ફુટામ્ એવ મતિં મત્વા પ્રત્યક્ષત્વં પ્રપદ્યતે ॥

ન ચાનુમાનમ્ અન્ત્યાંશે સંવિદ્ એકૈવ સા યતઃ ।
ધૂમાધ્યક્ષપ્રતીત્યન્તર્નિવિષ્ટાગ્નિપ્રથા તથા ॥

એકૈવ તાવદ્ અર્થાંશલેહિની જાયતે મતિઃ ।
તાવત્ય્ આંશે સ્ફુટાકારા પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ ભાષ્યતામ્ ॥

યથા રત્નાદિવૈચિત્ય્રં તથા સંસ્કારસંસ્થિતેઃ ।
નેત્રાત્મમાનસાલોકવિષયાદિષુ સંવિદિ ॥

પ્રત્યક્ષમ્ એવ સંવિત્તૌ સ્ફુટત્વેનાવભાસતે ।
તથા તથાવિધવ્યાપ્તિધામસંકારસંસ્થિતેઃ ॥

અન્તે તથૈવ સા વિત્તિર્ ધૂમાગ્ન્યાકારરૂપિણી ।
યથા ચ દૃઢસંસ્કારાઃ સોલ્લેખાઃ સપદિ સ્વયમ્ ॥

રત્નાદિતત્ત્વં પશ્યન્તિ વિઘ્નાન્તરતિરોધિતઃ ।
તથા બુભુક્ષિતાત્માનઃ શીઘ્રમ્ એવાતિનિશ્ચિતમ્ ॥

અન્નાદિ ગૃહ્ણતે ભોક્તું વ્યાપ્ત્યાદ્યવ્યવધાનતઃ ।
તેન પ્રત્યુક્તમ્ એવ સ્યાદ્ યદ્ આહુઃ પરિકલ્પનમ્ ॥

અભ્યસ્તેષ્વ્ અવિનાભાવસ્વભાવવ્યાપ્તિસંવિદઃ ।
કિં હિ તત્કલ્પનાવ્યાપ્તિવિત્તેર્ ઇતિ ન મન્મહે ॥

આશૂત્પત્તિવશાદ્ અસ્યા ન ખલ્વ્ અસ્ત્ય્ ઉપલક્ષણમ્ ।
અનુમીયત એવં સા તદ્ એવ પરિકલ્પનમ્ ॥

અહો સ્વપક્ષપાતાન્ધાઃ સ્વમ્ અપ્ય્ ઉપગતં મુહુઃ ।
અમી વિસ્મર્તુમ્ આરબ્ધાસ્ તાર્કિકમ્મન્યબુદ્ધયઃ ॥

ક્ષણાપવર્ગિણી બુદ્ધિઃ સર્વૈવ હિ ભવન્મતા ।
ઉત્પત્તિમાત્રયોગેન વિષયસ્યાવભાસિકા ॥

ન ક્ષણાચ્ ચાપરં કિંચિદ્ આશુભાવિત્વમ્ ઉચ્યતે ।
તત્ સર્વમ્ આશુભાવ્ય્ એવ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ તત્ત્વતઃ ॥

સર્વત્ર ભાવજાતેષુ ભવેદ્ અનુપલક્ષણમ્ ।
અથાવિચ્છિન્નદૃષ્ટીનાં દ્રાઘીયઃકાલગોચરમ્ ॥

જ્ઞાતં તેનાપિ તર્હ્ય્ અર્થો જન્મમાત્રેણ ભાસ્યતે ।
યચ્ ચોત્પત્તિવશાદ્ એવ વિષયસ્ફુટતાત્મકમ્ ॥

તસ્ય શીઘ્રતરસ્થાસ્નુભાવો ભેદાવહઃ કથમ્ ।
યત્ તત્ કિલ ગ્રહાપેક્ષં સ્વપ્રકાશમ્ અથાપિ સત્ ॥

અન્યત્રોપાયતાં યાતિ વિદ્યુદ્દીપાદિવત્ તથા ।
તત્રૈવ ચિરશીઘ્રસ્થભાવો ભેદાય ભાસતે ॥

ન ચ ક્વાપ્ય્ અનુમાનેષુ વ્યાપ્ત્યાદેર્ ગ્રહણં ભવેત્ ।
પુનઃ પુનઃ સ્ફુટીભાવં યાતિ યેનોપલક્ષ્યતે ॥

કિં ચ ક્રમિકધૂમાદિજ્ઞાનમાલાત્મનિ સ્ફુટમ્ ।
ઉદિતાપિ કથં કુર્યાદ્ એકભાવાવભાસનમ્ ॥

અથાન્ત્યમ્ અનુસન્ધાનજ્ઞાનમ્ એવં કરિષ્યતિ ।
તદ્ અપિ પ્રાક્સ્થસંવિત્તિસમં ભિન્નં કથં તથા ॥

તેન પ્રાક્તનવિજ્ઞાનમાલામન્વસ્યતે યદિ ।
તદ્ અસન્ ન હિ સંધાનં નષ્ટાયામ્ ઉપપદ્યતે ॥

અથ સ્મરણમ્ એવેહ સંધાનં સંવિદાં ભવેત્ ।
તદ્ અપ્ય્ અનુભવાભાવે કથં નામ ભવિષ્યતિ ॥

ન ચ જ્ઞાનેષ્વ્ અનુભવો યુજ્યતે સંવિદઃ ક્વચિત્ ।
યુગપજ્ જ્ઞાનયુગલં નાસ્તીતિ હિ ભવન્મતમ્ ॥

જ્ઞાનજ્ઞેયાત્મતા દૃષ્ટા યુગપત્સ્થિતતાજુષોઃ ।
ન તુ પૂર્વાપરાકારસમુત્પન્નવિરોધિનોઃ ॥

તસ્માદ્ વ્યાપ્ત્યનુસારાવભાસપૂર્વાપિ યા મતિઃ ।
તત્રાપ્ય્ અક્રમમ્ એવેદં પ્રત્યક્ષમાનવેદનમ્ ॥

યથા ઝટિતિ સૌષુપ્તપ્રબુદ્ધઃ પ્રોન્મિષદ્દૃષિઃ ।
પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ ભાવાંશધ્યામલત્વનિવૃતયે ॥

નેત્રસંમાર્જનાદીનિ વિદધન્નાભિમન્યતે ।
ભાવાન્ અનુમિનોમીતિ તથૈવાત્રાપિ બુદ્ધ્યતામ્ ॥

યથા ચ ઘનસૌષુપ્તમોહાવ્યુત્થિતદર્શનઃ ।
સ્વાત્માનમ્ અથ તત્સ્થાનં વિસ્મરત્ય્ એવ તત્ ક્ષણં ॥

અથ પ્રયત્નસંભારપ્રબુદ્ધવિમલસ્વદૃક્ ।
સો ઽહમ્ અસ્મીતિ મન્વાનઃ સંવિત્તેઃ પરમાર્થતઃ ॥

તત્ર સર્વત્ર નાથો ઽયં ભૈરવશ્ ચિત્સ્વરૂપકઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યાત્ સ્વં વપુર્ યાવદ્ ગૂહતે વિવૃણોતિ ચ ॥

તાવદ્ અજ્ઞાનમ્ એતસ્ય વિજ્ઞાનં ચોપજાયતે ।
તચ્ ચ સ્ફુટતયા સર્વપ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ મન્યતામ્ ॥

ઘટશબ્દે શ્રુતે યા ચ પૃથુબુધ્નોદરાદિધીઃ ।
તત્રાપિ ખલુ સમ્કેતસ્મરણાદિ તથાવિધમ્ ॥

યથા રત્નપરીક્ષાયાં સ્વાં સંવિત્તિં સ્ફુટાત્મિકામ્ ।
સમ્વિદન્તરસંઘાતૈસ્ તિષ્ઠતિ પ્રતિબોધયન્ ॥

તતઃ પ્રબુદ્ધચરમસ્ફુટસંવિત્તિયોગતઃ ।
રત્નતત્ત્વં વિભાત્ય્ અત્ર નોપયોગે ઽન્યસંવિદામ્ ॥

તાઃ પરં તત્પ્રબોધાય કારણત્વં વિતેનિરે ।
તસ્યૈવાવભાસયોગે હિ ન તાસામ્ ઉપયોગિતા ॥

બાલવૈકટિકજ્ઞાનદૃષ્ટાન્તાદ્ ઈદૃશાત્ સ્વયમ્ ।
શાબ્દે ઽપિ ખલુ વિજ્ઞાને સ્ફુટૈવૈકા પ્રકાશધીઃ ॥

અતસ્ તથાવિધે શબ્દે શ્રુતે યત્ સમનન્તરમ્ ।
અર્થાવભાસને સેયમ્ ઇયતી મતિર્ ઈદૃશી ॥

અર્થઃ સ તાવાંસ્ તત્રાસ્તે ઘટપૂર્વાપરાંશવત્ ।
નન્વ્ અસૌ ઘટ એકઃ સ્યાદ્ અવયવ્યાત્મકસ્ તથા ॥

ન તુ શબ્દાર્થયોર્ ઐક્યં તત્ કથં સામ્યમ્ ઈદૃશમ્ ।
અહો ભેદગ્રહાભ્યાસતિમિરાવિલલોચનઃ ॥

સદ્યુક્ત્યઞ્જનયોગે ઽપિ ન દૃષ્ટિં વિમલાં ગતઃ ।
અભિન્નો ભગવાન્ એષ ભૈરવો ભોગ્યભોક્તૃતામ્ ॥

આત્મન્ય્ એવાનુસન્ધાય સર્વદા પૂર્ણવિગ્રહઃ ।
ઇતિ પ્રસાધિતે પૂર્વં કઃ પ્રશ્નસ્યાસ્ય સંભવઃ ॥

તદ્ એવમ્ ઉપમાનાદાવ્ અપિ માનાન્તરે સ્ફુટમ્ ।
સંવિત્પ્રત્યક્ષરૂપૈવ સર્વત્ર પ્રતિભાસતે ॥

અન્ધો ઽપિ સ્પર્શશબ્દાદ્યૈસ્ તત્તદ્રૂપં વિલોકયન્ ।
સ્ફુટતામ્ એવ તાં તાવત્ સંવેત્તિ સ તથાવિધામ્ ॥

એવં જાતિજડા રૂપસ્પર્શાદ્યૈર્ અભિમન્વતે ।
સ્ફુટમ્ એવ હિ ભાવાંશં તેષાં નાજ્ઞાતધીઃ ક્વચિત્ ॥

ઇયં લાવણ્યસરસી તારુણ્યોદ્યાનકણ્ડલી ।
ઇતિ તુષ્યતિ જાત્યન્ધસ્ તદઙ્ગપરિમર્શનાત્ ॥

અહો નુ સદલંકારં ગાયતીતિ જડો જનઃ ।
ગાતુર્ મુખં વિલોક્યૈવ તાવતા પરિતુષ્યતિ ॥

ઇતિ પ્રત્યક્ષમ્ એવૈકં નિઃસપત્નં વિજૃમ્ભતે ।
તદ્ અસ્ય ફલચિન્તાદિ કર્તું પ્રસ્તૂયતે મનાક્ ॥

તદ્ એવ ખલુ વિજ્ઞાનં પરિમર્શરસાત્મકમ્ ।
તસ્માદ્ ભેદકથા નૈવ ફલં પ્રતિ સુસંગતા ॥

હાનાદિધીઃ ફલં વાસ્તુ તસ્યા અપ્ય્ અથ ભાસનાત્ ।
યદિ વા સ્વપ્રકાશૈવ સંવિત્તિઃ પારમાર્થિકી ॥

તદ્ એવ પર્યન્થફલં સર્વત્રૈવ સુનિશ્ચિતમ્ ।
હ્લાદાદિકં ફલં મુખ્યં યત્ સર્વત્રેહ ગીયતે ॥

તત્સ્વસંવિદિ વિશ્રાન્તિમ્ અભ્યેતિ ભરિતાત્મનિ ।
તદ્ એવમ્ ઇદમ્ અધ્યક્ષં સર્વતઃ પ્રવિજૃમ્ભતે ॥

એતદભ્યાસનિષ્ટ્ઃઅસ્ય કેવ સિદ્ધિર્ ન જાયતે ।
બ્રહ્માદિભાષિતશ્રૌતપ્રૌન્મુખ્યેન કલાદિકાત્ ॥

દૂરાચ્ છ્રવણવિજ્ઞાનમ્ અચિરાત્ સંપ્રવર્તતે ।
મનોદૃષ્ટે ઽપિ ભાવાંશે સ્ફુટવૃત્ત્યુદયો હ્ય્ અલમ્ ॥

સ્વવિમર્શબલાક્રાન્તે કિં ચિત્રં યદિ જાયતે ।
સ્પન્દશાસ્ત્રે તથા ચોક્તં સાવધાને ઽપિ ચેતસિ ॥

ભૂયઃ સ્ફુટતરો ભાતીત્ય્ અલં બહુલવિસ્તરૈઃ ।
ઇત્થં પ્રત્યક્ષમ્ એવેદં વિશ્વં યત્ પરમેશિતુઃ ॥

તત્ તતો ઽપ્ય્ અવિભિન્નસ્ય માતૃવર્ગસ્ય તત્ તથા ।
ન ચ પ્રતીતિસાંકાર્યં તથા ભાસનયોગતઃ ॥

પ્રત્યક્ષે ઽપિ સમે સામ્યં નો ઘટાઘટસમ્વિદોઃ ।
ઇત્થં પ્રત્યક્ષમ્ એવેદં નિઃસપત્નં વિજૃમ્ભતે ॥

તતો ન ભિદ્યતે ચાર્થઃ પ્રત્યક્ષાદ્વૈતમ્ ઈદૃશમ્ ।
ઇદં સન્ધાનકલિકાપરિનિષ્ઠિતબુદ્ધિના ॥

આચાર્યનરસિંહેન પ્રત્યક્ષાદ્વૈતમ્ ઉચ્યતે ।
અનુમાનપ્રમાણત્વં વિશ્વસ્મિન્ કૈશ્ ચિદ્ ઉચ્યતે ॥

તથા હિ દેવઃ સર્વજ્ઞો નિર્વિકલ્પસ્વભાવકઃ ।
સ ચાધ્યક્ષસ્વભાવો ઽપિ નાયાતિ વ્યવહાર્યતામ્ ॥

અવિકલ્પે વિકલ્પાત્મા વ્યવહારઃ કથં કિલ ।
વિકલ્પેન ચ સર્વો ઽયં વ્યવહારો ઽવતન્યતે ॥

સ એવ ચાનુમાનં સ્યાત્ તસ્યૈતાઃ પરિકલ્પનાઃ ।
પક્ષતદ્ધર્મતદ્વ્યાપ્તિતત્પ્રતીત્યાદયો ઽખિલાઃ ॥

વસ્તુતસ્ ત્વ્ એક એવાસૌ પ્રત્યયઃ પારમાર્થિકઃ ।
નન્વ્ અધ્યક્ષવિયોગે સ્યાદ્ અનુમાનં કથં યતઃ ॥

તત્પ્રત્યક્ષપરિચ્છિન્નપ્રતિબન્ધનિબન્ધનમ્ ।
સત્યં કિંતુ ય એકો ઽસૌ દેવઃ સર્વજ્ઞતાસ્પદમ્ ॥

તદાવેશવશાદ્ એષા વ્યાપ્તિર્ બોધે ઽવકલ્પતે ।
અન્યથા વહ્નિધૂમાદિ તદભાવાદિવેદનમ્ ॥

અન્વયવ્યતિરેકાત્મા ન સ્યાદ્ યુગશતૈર્ અપિ ।
અત એવ હિ મુખ્યસ્ય માનસ્ય સદૃશત્વતઃ ॥

અનુમાનમ્ ઇતિ પ્રોક્તં વ્યવહારપ્રવર્તનમ્ ।
તદ્ એવમ્ એતે માતારઃ સર્વત્રેશ્વરસંવિદમ્ ॥

ઉપજીવિતુમ્ આયાન્તિ માતૃભાવં ન ચાન્યથા ।
અજ્ઞો હિ જન્તુવર્ગો ઽયં કથં તદનિવેશતઃ ॥

જ્ઞસ્વરૂપત્વમ્ આપ્નોતિ તદ્ વિના માતૃતા કુતઃ ।
તસ્માદ્ સંવિદિ યોગો ઽસ્ય સ ચ નાનેન દુર્લભઃ ॥

વસ્તુતો હિ ન કશ્ ચિત્ સ સવિન્નાથો હ્ય્ અસૌ તથા ।
તદ્ એવં પક્ષમ્ ઈશાનપ્રત્યક્ષાક્ષિપ્તવૃત્તિકમ્ ॥

સાપેક્ષં પરતન્ત્રે ચ પાશવં માનમ્ ઉચ્યતે ।
અજ્ઞો જન્તુર્ અનીશો ઽયમ્ આત્મનઃ સુખદુઃખયોઃ ॥

ઈશ્વરપ્રેરિતો યાતીત્ય્ અત એવ મુનિર્ જગૌ ।
એવમ્ ઈશ્વરસાપેક્ષાનુમાનૈકપ્રમાણતા ॥

નિર્ણીતા લોલટાખ્યેન ગુરુણા લોકસંમતા ।
અન્યસ્ તદ્ગૃહ્ય એવાહ સત્યં વાધ્યક્ષસંવિદઃ ॥

વ્યવહારે ઽસ્તિ માનત્વમ્ અનુમા તુ કથં પ્રમા ।
સુલભવ્યભિચારાયામ્ અનુમાયાં વિનિશ્ચિતઃ ॥

વિશંશ્રમીતુ કો નામ પરીક્ષકતયા સ્થિતઃ ।
અન્વયો વ્યતિરેકશ્ ચ યઃ સપક્ષેતરસ્થિતિઃ ॥

આદિદૃષ્ટસ્ તદાત્વે નો વિનિશ્ચયવિધાયિનૌ ।
યૈસ્ તુ તસ્માદ્ અપાસ્યેત પક્ષધર્માદિદૂષણાત્ [ણમ્] ॥

વર્ચસ્કકૂટે શુદ્ધિં તે કુર્યુઃ પાંસુકણોચ્ચયૈઃ ।
તસ્માત્ સંશય એવાયં પ્રવૃત્ત્યઙ્ગતયા સ્થિતઃ ॥

સ એવ ભેદાભાસિત્વાન્ માયેતિ પરિભાષ્યતે ।
માયેવ ચ પશૂનાં સ્યાન્ માનં માયાચિદાતકમ્ ॥

તર્કો વાપ્ય્ એકપક્ષાંશસ્થિતિસંભાવનાત્મકઃ ।
અર્થાનર્થબલીયસ્ત્વાત્ પ્રવૃત્તૌ [ત્ત્યૈ] વા નિવૃત્તયે ॥

પ્રભવિષ્ણુઃ સ એવેતિ કિમ્ અન્યૈર્ માનડમ્બરૈઃ ।
પ્રમાતા શિવ એવૈકો યસ્યેદં સ્વાઙ્ગમ્ ઈદ્ર્શમ્ ॥

મેયત્વેન સમાભાતિ સર્વતો નિશ્ચયાત્મકમ્ ।
અન્યઃ પુનઃ પશુઃ સર્વઃ સંશયધ્વાન્તમધ્યગઃ ॥

સૌદામનીદ્યુતિપ્રાયસંવિત્સમનુરઞ્જિતઃ ।
પક્ષદ્વિતયસત્યાન્યભાવાન્યતમનિશ્ચયમ્ ॥

વિન્દાન એવ લભતે નાત્ર રૂઢિં કથં ચન ।
તદ્ એવં તર્કતઃ સર્વો વ્યવહાર ઇતિ સ્થિતમ્ ॥

અશુદ્ધ સૈવ વિદ્યેયમ્ ઇતિ માનં વિધીયતામ્ ।
અશુદ્ધિર્ ઇયતી તસ્યા યદ્ વસ્ત્વ્ અનનુસારિતા ॥

અન્યે ત્વ્ અનર્થિનો નાસ્તિ પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ નિશ્ચિતાઃ ।
અર્થિત્વમ્ એવ સચિવમ્ ઇત્ય્ એવં પર્યચૂચુદન્ ॥

રાગસ્ય માનતામ્ ઇત્થં પ્રાહુર્ અન્યાત્મવેદિનઃ ।
અન્યે ત્વ્ આહુઃ સંશયો ઽપિ ન નામાનિશ્ચિતે ગજે ॥

શક્તત્વે સતિ જાયેત રાગો વાપિ પ્રવૃત્તયે ।
તતઃ સ્વાં કર્તૃતામ્ ઈષદ્ આલોચ્ય જનતાઃ સદા ॥

પ્રવર્તન્ત ઇતીત્થં સ્યાત્ કલાયા એવ જૃમ્ભિતમ્ ।
તેનાર્થઃ સ તથા વાસ્તુ મા વાભૂત્ સ્વાત્મનસ્ તયા ॥

મન્વાનઃ કર્તૃતામ્ એષ સર્વત્રૈવ પ્રવર્તતે ।
અન્યે ત્વ્ આહુર્ અનાદિર્ યો વ્યવહારઃ ક્રિયાત્મકઃ ॥

નિયતિઃ સૈવ વિશ્વસ્ય પ્રવર્તકતયા સ્થિતા ।
સ એવ ચાગમો નામ વૃદ્ધવ્યવહૃતિક્રમઃ ॥

તતઃ સમગ્ર એવાયં ધર્માદિપરિનિશ્ચયઃ ।
ન પ્રત્યક્ષાન્ નાનુમાનાદ્ ભૂયસા વિપ્રલમ્ભકમ્ ॥

મતિર્ અભ્યેતિ વિશ્વાસં પરીક્ષાપક્ષશાલિનામ્ ।
અન્નં ક્ષુધં શમયતે તૃષં વારીતિ બાલકાઃ ॥

અન્યતઃ પરિનિશ્ચિત્ય તથાત્વાનતિશઙ્કિનઃ ।
અન્યદાક્ષાદિકે ઽપ્ય્ અર્થે તત એવાદ્યમાનતઃ ॥

લભન્તે નિશ્ચયં સમ્યગ્ આગમાખ્યાત્ પરીક્ષકાઃ ।
તથા ચ મુનિર્ આહેદં પુણ્યં પાપમ્ ઇતિ દ્વયે ॥

શાસ્ત્રપ્રયોજનં સ્વલ્પં નાગમસ્ય પ્રયોજનમ્ ।
આગમો હિ ન નામૈષ પુસ્તકગ્રન્થસંચયઃ ॥

કેવલં પ્રથિતાભિખ્યો ઽનાદિર્ વેદાદિકઃ કિલ ।
કિં તુ પ્રસિદ્ધિર્ એવાસૌ સા ચ શબ્દસ્વરૂપિણી ॥

યા સર્વદર્શનેષ્વ્ એવ ન જાત્વ્ આયાત્ય્ અપોહ્યતામ્ ।
છાગૈશ્ ચૈત્યો જટા ભસ્મ ભિક્ષા દણ્ડઃ કમણ્ડલુઃ ॥

જાલં તપ્તશિલા શ્મશ્રુકેશલોમવિલુઞ્ચનમ્ ।
અગ્નિર્ એધા ઇષ્ટકૌઘચયનં ગૃહમેધિતા ॥

ઇત્યાદિસર્વશબ્દાનાં પ્રસિદ્ધિપ્રક્રમાદ્ ઋતે ।
કો ઽભ્યુપાયો ઽર્થતઃ કૢપ્તતદન્યાર્થાવબોધયોઃ ॥

ઇત્થમ્ આગમ એવાયં પ્રમાણમ્ ઇતિ ધીધનૈઃ ।
ઉક્તં સત્યૈવ વાગ્ ઐશી પ્રસિદ્ધિર્ અવિગાનતઃ ॥

પ્રસિદ્ધ આગમો લોકે યુક્તિમાન્ અથવેતરઃ ।
વિદ્યાયામ્ અપ્ય્ અવિદ્યાયાં પ્રમાણમ્ ઇતિ તત્ સ્થિતમ્ ॥

પ્રામાણ્યં નિયતેઃ શ્રીમદ્ભૂતજાન્તનિવાસિનામ્ ।
અન્યે ત્વ્ આહુર્ વિશેષો ઽયં કાલો નામાભિવર્તતે ॥

સ્ફુટભાવસ્વભાવો ઽસૌ વર્તમાનો ઽભિવર્તતે ।
વૃત્તસ્ફુટસ્વભાવાંશસ્ તદા ત્વ્ અસ્ફુટતામયઃ ॥

ભૂતઃ કારણકૢપ્ત્યા તુ ભાવ્ય્ અસૌ પરિકલ્પ્યતે ।
સ ચાયં ન સ્વતન્ત્રો ઽસ્તિ કશ્ ચિદ્ અન્યોન્યસંશ્રયાત્ ॥

અનવસ્થાનતો રૂપપરાવૃત્ત્યવલોકનાત્ ।
ઇયત્તારૂઢ્યભાવાચ્ ચ માતૃમેયોભયાશ્રયાત્ ॥

નિરુપાધિકતદ્રૂપપ્રતિભાનવિયોગતઃ ।
એકાનેકધ્રુવાનિત્યસ્વરૂપાનુપપત્તિતઃ ॥

એકસ્યૈકોપધેર્ ઐક્યાત્ તિરોધેર્ (?) ઉપધેરપિ ।
ક્રિયાયાઃ સ્વગતે ભેદે કાલસ્યાનુપયોગતઃ ॥

તત્કૃતે ઽન્યોન્યસંશ્રિત્યાન્યકૃતે ઽપ્ય્ અનવસ્થિતેઃ ।
ઔપાધિકભિદાવૃત્તેર્ અસત્યત્વાદ્ અવાસ્તવાત્ ॥

કાર્યસ્યાનુપપત્તિત્વાદ્ એકસ્યાનુપયોગતઃ ।
ચિતશ્ ચ સ્ફુટતાદત્તવર્તમાનસદાત્વતઃ ॥

ભૂતભાવિલયાત્ તસ્માદ્ વર્તમાનલયાદ્ અપિ ।
ચિન્નાથ એવ દેવો ઽસૌ કાલમ્ આભાસયત્ય્ અલમ્ ॥

તદ્ અસ્ય કાલાભાસાખ્યા ચિત્સ્વરૂપસ્ય સંસૃતિઃ ।
સ્વભાવ[સ્વાભાસ]ગર્ભા ભાવેષુ ભાવાભાવમયી સ્વકે ॥

રૂપે સ્થિતિઃ પ્રમાતૃત્વસમુલ્લાસો ઽભિધીયતે ।
ઇદં ન યદ્ અહં ચાહં યન્ નેદમ્ ઇદમ્ અપ્ય્ અદઃ ॥

યન્ નેદમ્ ઇતિ ચિત્રેયમ્ અભાવ[આભાસ]સ્યૈવ માનતા ।
પરા પ્રમાતૃતા યાસૌ શુદ્ધા તસ્યાં પૃથક્સ્થિતિ ॥

ન માનમ્ અસ્તીત્ય્ અત્રાંશે કિં તયા પ્રવિવિક્તયા ।
યસ્ તુ સાંસારિકો માતૃભાવઃ સર્વો ઽયમ્ ઈદૃશઃ ॥

તત્રાભાવ[સ]સ્ય માનત્વં સ ચ કાલપ્રસાદતઃ ।
તથા હિ પરિપૂર્ણો ઽસૌ સર્વસર્વાત્મરૂપધૃત્ ॥

ક્વ માતા ક્વ ચ વા માનં ક્વ ચ મેયો ઽવતિષ્ઠતામ્ ।
માત્રાદીનાં હિ સત્યત્વે ન સ્યાદ્ આપેક્ષિકી સ્થિતિઃ ॥

મેયાદ્ એવ ચ માત્રાદેર્ ભાવો જાતુ પ્રકલ્પતે ।
અન્યોન્યરૂપસ્યાલાભે લાભે વા તદયોગતઃ ॥

સર્વત્રાતિપ્રસઙ્ગાચ્ ચ સર્વજ્ઞત્વાદિયોગતઃ ।
યુગપચ્ ચાપ્ય્ અનુલ્લાસાત્ તત્ત્વસ્યાનુપકારિણામ્ ॥

અન્યમેયાદિજનિતે માતૃત્વાદૌ તદન્યતઃ ।
તદ્ભાવસ્યાપ્ય્ અનુત્પન્નસમત્વેનૈવ સંસ્થિતેઃ ॥

તસ્માદ્ પૂર્ણશ્ ચિદાત્માસૌ શિવઃ સ્વાંશં વિખણ્ડયન્ ।
નાહમ્ ઇત્યાદિભેદાંશ ઇદમ્ અપ્ય્ અવકલ્પયેત્ ॥

તદન્યસર્વપૂર્ણત્વમ્ અહમ્ આત્મનિ તાવતિ ।
તતો ઽન્યતો ઽપિ સંહર્તા જાયતે નાહમ્ ઇત્ય્ અપિ ॥

ઉભૌ તૌ ઇદમ્ અંશૌ ચાપ્ય્ અપોહતિ પરસ્પરમ્ ।
બુદ્ધિસ્થમ્ ઇદમ્ અંશં સ્વં સ્વાહમ્ અંશે તિરોદધત્ ॥

આસ્તે ન દ્રાવયત્ય્ એનં વસ્ત્રાવૃતઘટાદિવત્ ।
તદ્ એવ બુદ્ધિસંસ્થાત્ તુ સમયાગ્રથિતાદ્ અથો ॥

ઇદમ્ અન્તરસંઘાતાદ્ અહમંશવ્યપોહિનઃ ।
અહમંશાદ્ ઇદન્તૌઘવ્યપોહાદ્ અહમ્ અન્તરાત્ ॥

વ્યપોહાત્સ્વાહમો ઽન્યાન્યાહંવ્યપોહસ્ય ભાસનમ્ ।
ષડ્દેવતાઃ શૂન્યરૂપા યદાશ્રિત્ય પ્રવર્તતે ॥

તદ્ એવેદમ્ ઇતિ જ્ઞાનં વિકલ્પ ઇતિ ગીયતે ।
સ કાલઃ કલ્યતે યેન વિશ્વં નિજકલોદયાત્ ॥

તદ્ અત્રાંશે ય એષો ઽસ્તિ ભાસાંશઃ સ્વપ્રકાશકઃ ।
ભાવરૂપતયા સો ઽયં સર્વાનુપ્રાણનાત્મકઃ ॥

ન માતાસૌ ન વા માનં ન ચ મેયં નિરુચ્યતે ।
યસ્ ત્વ્ અસૌ શૂન્યતાયોગાદ્ અભાવો રુદ્રદૈવતઃ ॥

સ એવ માનતામ્ એતિ યદ્યોગાન્ માતૃતાભાવિ[વ]તઃ ।
માનાચ્ ચ પૃથઙ્મેયમ્ ઇત્ય્ એવમ્ ઉપપાદિતમ્ ॥

ઇત્થં કાલસ્ય માનત્વં પ્રતિપેદે ઽત્ર કૈશ્ ચન ।
યે શ્રીમદ્ભવતીત્યાખ્યગુરુપાદોપસેવિનઃ ॥

તદ્ ઇત્થં પુંસિ ચિદ્ધર્મવિભવામોદશાલિનિ ।
માતૃત્વદાયિ યત્ પ્રોક્તં ષટ્કં કઞ્ચુકસંજ્ઞિતમ્ ॥

તદ્ એકૈકસ્ય માનત્વં કે ચન પ્રતિપેદિરે ।
અન્યે ત્વ્ એકસ્ય સર્વાન્યસચિવસ્યેતિ મન્વતે ॥

અન્યે કદાપિ કસ્યાપિ કથંચિત્ ક્વ ચનેત્યાદિ ।
અન્યે દ્વયોર્ દ્વયોર્ અન્યે ત્રિકદ્વયનિયોગતઃ ॥

અન્યોન્યાનુગ્રહાદ્ અન્યે બોધેનાન્યોન્યતો ઽપરે ।
અન્યે તુ ગુણસામ્યાત્મપ્રકૃતિમ્ એવ માનતામ્ ॥

મુખ્યત્વેન વિદુઃ સુપ્તમત્તમૂર્ચ્છાદિદર્શનાત્ ।
સ યત્રૈવ પ્રમાતાયં યતઃ સુપ્ત ઇવ સ્થિતઃ ॥

સૈવાસ્ય માતૃતા માનમેયયોર્ અપ્રવેદનાત્ ।
અન્યોન્યમ્ અવિકાર્યત્વાત્ પ્રસુપ્તે ઽપિ તથાવિધે ॥

કેવલં પ્રકૃતિઃ સેયં જાનામીત્ય્ અભિમન્યતે ।
તત્ર મુખ્યં તુ યન્ માનં યત્પુંસૈવાનુદર્શનમ્ ॥

તચ્ ચ શુદ્ધં નિર્વિકારં સદસદ્રૂપતોજ્ઝિતમ્ ।
ઇત્થં કે ઽપ્ય્ અભિમન્યન્તે સાંખ્યકઞ્ચુકસંશ્રયાત્ ॥

વય્યાભિધાનસ્ય ગુરોર્ ગૃહે જ્ઞાનોપજીવિનઃ ।
અન્યે ધીભૂમિમ્ એવાહુર્ દ્રષ્ટૃદૃશ્યોપરાગિણીમ્ ॥

પ્રમાણં પારમર્ષેયાઃ કેચિત્ તદ્વૃત્તિસંચયમ્ ।
ધર્માદિકાષ્ટસંખ્યાતં ધર્મજાતં પરે વિદુઃ ॥

અન્યે ઽહંકારમ્ એવાહુઃ કેચિદ્ ધિયમ્ અથો મનઃ ।
કેચિદ્ ત્રિતયમ્ એવેદં સમં સર્વત્ર મન્વતે ॥

અન્યે દશાનામ્ એકૈકમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ પ્રપેદિરે ।
કેચિત્ સમસ્તાન્ય્ એતાનિ સર્વત્રાકૂટવૃત્તિતઃ ॥

અન્ધસ્યાપિ હિ તત્ કિંચિદ્રૂપાયતનમ્ અસ્તિ યત્ ।
વિકારમ્ એકશ્રોત્રસ્પૃગ્ અક્ષાન્તરસમસ્થિતિ ॥

પ્રભાતં પ્રવિલીનાભ્રનભોમણ્ડલમણ્ડિતમ્ ।
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય પરાં તૂષ્ટિં યાત્ય્ અન્ધો હૈમને દિને ॥

યદ્ય્ અપ્ય્ અનુમિમીતે ઽસૌ શીતવારણજં સુખમ્ ।
તથાપ્ય્ અસ્ય સ્વસંવિત્તિર્ ન રૂપાનવભાસિની ॥

અન્યે તન્માત્રરૂપાણાં માનત્વં પ્રતિપેદિરે ।
ચક્ષૂરશ્મિસ્ ત્વ્ અસંસ્પર્શ ઇત્યાદિવિધિયોગતઃ ॥

અદૃશ્યત્વં ચક્ષુરાદેર્ અત એવોપપદ્યતે ।
યોગિનઃ પ્રત્ય્ અદૃશ્યત્વં જાતુચિન્ નોપપદ્યતે ॥

અન્યે તુ સ્થૂલભૂતાનાં જ્યોતિષાં માનતાં જગુઃ ।
મેયસ્યાપિ પ્રમાણત્વમ્ અપરે પ્રતિપેદિરે ॥

યતો ભવતિ માતૃત્વં તત્પ્રમાણમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ।
તદ્ઘટાદ્યૈશ્ ચ યત્ તસ્માત્ તે ઽપિ માનમ્ ઇતિ સ્મૃતાઃ ॥

લૌકિકો વ્યપદેશશ્ ચ નૈવ વસ્ત્વનુસારતઃ ।
સ હીચ્છામાત્રકૢપ્તત્વાત્ પ્રાયેણૈવોપચારિકઃ ॥

કથં જાનાસિ ભોઃ સો ઽહં જાનામીતિ ચ ચોદિતઃ ।
ઘટેનાનેન દૃષ્ટેન જાનામીત્ય્ અભિભાષતે ॥

તસ્માન્ મેયે ઽપિ માનત્વં ન હિ નામ ન લૌકિકમ્ ।
અભેદવાદે મૂલસ્થે વિરોધો ઽપિ ન દૂષણમ્ ॥

યે તુ પ્રમાણમ્ આહુસ્ તત્સામગ્રીં તૈર્ અપિ સ્ફુટમ્ ।
અર્થાદેર્ માનતાભીષ્ટા સા સઙ્ઘે ઽપ્ય્ અન્યથા કુતઃ ॥

અન્યે તુ સર્વસ્યૈવેયત્તાત્તભેદસ્ય માનતામ્ ।
ક્રમોદિતાં હિ સર્વત્ર ક્વચિચ્ ચાપ્ય્ અક્રમોદિતામ્ ॥

ક્વચિત્ ક્રમાક્રમગ્રાસપરિપૂર્ણત્વબન્ધુરામ્ ।
મન્વતે તન્મતં તાવદ્ દિઙ્માત્રેણોપદર્શ્યતે ॥

પ્રથમં મેયયોગેન ઝટિતિ પ્રતિભાસિના ।
અન્યાર્થદૃશ્યભિપ્રાયપ્રચ્છનેનૈવ સર્વતઃ ॥

માતૃત્વં ચરમં તત્ર ચક્ષુષઃ પ્રવિજૃંભણમ્ ।
તતો મનો ઽહંધીવર્ગવિજૃંભાન્તઃસમુજ્જ્વલમ્ ॥

તતઃ પૌંસ્નાભિસંશુદ્ધસંવિદુલ્લાસશાલિતા ।
તતઃ કાલકલારાગયત્યવિદ્યાનિશાઃ ક્રમાત્ ॥

અન્યથા વા સમં વાપિ દ્વન્દ્વયોગેન વા ત્રિશઃ ।
સર્વશો વા ચતુષ્પઞ્ચયોગેનાપ્ય્ આણવે પદે ॥

અભાવકર્તૃતાસઙ્ગસિદ્ધિતર્કાખ્યસંશયાઃ ।
તત્રાપિ નનુ જાયન્તે તત્તત્ક્રમવિચિત્રિતાઃ ॥

તત્પૃષ્ટે ચાવિકલ્પાસૌ શુદ્ધૈશ્વર્યાવભાસિકા ।
વિદ્યા પ્રમાણતામ્ એતિ પર્યન્તપ્રમિતિસ્થિતૌ ॥

તતઃ સદાશિવોદારજ્ઞાનેચ્છાશક્તિસંશ્રયે ।
સ માતા પૂર્ણતામ્ એતિ શક્ત્યન્તાધ્વસુનિર્વૃતઃ ॥

ઇત્થં પૂર્ણં પ્રમાતૃત્વં યતઃ સમવભાસતે ।
તદન્યતમભાગાંશતિરોધાનવિયોગજાઃ ॥

સંવિદઃ સ્ફુટતાન્યત્વભેદાન્ નિઃસંખ્યતાં ગતાઃ ।
અત એવ હ્ય્ અજાનાનૈઃ શિવશાસ્ત્રોદિતાં સ્થિતિમ્ ॥

સ્ફુટાસ્ફુટાદિસંવિત્સુ સ્મૃત્યસ્મૃત્યાદિગોચરે ।
સૌષુપ્તાદિષુ શીઘ્રત્વે યુક્ત્યામર્શાદ્યસંભવાત્ ॥

મનોવધાનં સંસ્કારો ધર્માદ્યદૃષ્ટકલ્પનમ્ ।
ઇત્ય્ એતે હિ સ્ફુટં શબ્દા નાત્ર કો ઽર્થસ્ તત્રિ ... મા ॥

ઊર્ધ્વોર્ધ્વતત્ત્વવ્રાતસ્ય માનત્વે ચ નિરૂપિતે ।
અધરાધરતત્ત્વાંશો મેયતામ્ અવલમ્બતે ॥

ન ચાત્રાસ્તિ ક્રમઃ કશ્ ચિદ્ વ્યવધાને હિ સંભવાત્ ।
ન હિ વિદ્યા ન બૌદ્ધી તામ્ આલોચયતિ સંવિદમ્ ॥

વિદ્યા વિવેક્ત્રી પ્રોક્તા હિ બુદ્ધિપૃષ્ટસમાશ્રિતા ।
પ્રકાશાત્મવપુર્ બાહ્યમ્ અક્ષમ્ આલોચનાત્મકમ્ ॥

સંકલ્પાર્થં મનઃ પ્રાહુર્ અભિમન્ત્રીમ્ અહઙ્કૃતિમ્ ।
નિશ્ચેત્રીં ચ ધિયં તત્ર વિદ્યાં ચાપિ વિવેચિકામ્ ॥

તત્રૈવ રઞ્જકં રાગં કલાં શક્તત્વદર્શિનીમ્ ।
કાલં વ્યવચ્છિત્ કર્તારં નિયતિં ચ નિયામિકાં ॥

આમૃશન્તીમ્ અન્યમાતૃસાધારણ્યાવભાસિકામ્ ।
ગ્રાહ્યમણ્ડલતદ્ગ્રાહિનાનારૂપાવમર્શિનીમ્ ॥

માયાં પૂર્ણત્વસંભોગપ્રચ્યુતિક્ષોભકારિણીમ્ ।
સદ્વિદ્યાં પૂર્ણવિશ્રાન્તિદાયિનીં સુશિવાત્મિકામ્ ॥

જ્ઞાનનિર્ભરભાવાંશસ્વરૂપપરિમર્શિકામ્ ।
ઇચ્છાશક્તિં પ્રમાત્રંશપૂર્ણભાવાવભાસિકામ્ ॥

આશ્રિત્ય પરિપૂર્ણો ઽયં માતૃભાવો વિજૃમ્ભતે ૠü ।
પ્રકાશાલોચને પૂર્વં સંકલ્પાભિમતે તતઃ ॥

નિશ્ચયાનુદૃશૌ પશ્ચાદ્ વિવેકાસઙ્ગિતાદ્વયમ્ ।
કર્તૃતાસ્થાવ્યવચ્છેદઃ સાધારણ્યાવભાસનમ્ ॥

નાનાવિમર્શાપ્રક્ષોભપૂર્ણમેયપ્રવેદનમ્ ।
પૂર્ણમાતૃત્વસંવિત્તિર્ ભૈરવીભાવ એવ ચ ॥

ઇત્થં ષોડશધા મેયમયં યાવત્ પ્રકાશયેત્ ।
તાવદ્ વિજ્ઞાનચન્દ્રો ઽસૌ પ્રોક્તો દ્વ્યષ્ટકલાસ્થિતિઃ ॥

અનુત્તરા સ્થિતિઃ પૂર્વમ્ આનન્દેચ્છેશનાન્ય્ અતઃ ।
ઉદયશ્ ચોનતાવેશ ઇતિ ષટ્કં વ્યવસ્થિતમ્ ॥

અનુત્તરાત્ સમારભ્ય જ્ઞાનશક્ત્યન્તમ્ ઈદૃશમ્ ।
ઇચ્છૈવ તુ ક્રિયાશક્તિમ્ ઈશનેન સમાસ્થિતા ॥

પ્રકાશસ્થિતિલેશાંશં ગૃહ્ણતી ષણ્ઠતાં ગતા ૠü ।
ઇચ્છાદિ યચ્ ચ તત્પૂર્વાનુત્તરાનન્દસંગતેઃ ॥

તદાદિશ્લેષયોગેન સંધ્યક્ષરચતુષ્ટયમ્ ૠü ।
તતઃ સ્વરૂપસંવિત્તિલાભાદ્ બિન્દ્વાદિકા સ્થિતિઃ ॥

તતઃ સમગ્રસંદર્ભભરિતાકારરૂપિણિ ।
વિસર્ગઃ કિલ શાક્તો ઽસૌ વિક્ષેપ ઇતિ યઃ સ્મૃતઃ ॥

વિસર્ગસ્યૈવ વિશ્લેષ ઇતિ સપ્તદશી કલા ।
ક્વચિદ્ અષ્ટાદશી સૈવ પુનઃ પ્રક્ષોભયોગતઃ ॥

અનુત્તરસ્યાકારસ્ય પરભૈરવરૂપિણઃ ।
અકુલસ્ય પરા યેયં કૌલિકી શાક્તિર્ ઉત્તમા ॥

સ એવાયં વિસર્ગસ્ તુ તસ્માજ્ જાતમ્ ઇદં જગત્ ૠü ।
તસ્ય પ્રક્ષોભયોગ્યત્વં પ્રક્ષોભકલનોદયઃ ॥

પ્રક્ષોભપૂર્ણતાભાવાત્ તદકુલક્રમોનતા ।
ઇતિ ષટ્કસ્વરૂપાત્મવિમર્શાન્દોલનોદિતમ્ ॥

અનુત્તરસ્વભાવત્વાદ્ આદ્યસ્યૈવ વિજૃમ્ભિતમ્ ૠü ।
સ એવ ભગવાન્ અન્તર્ નિત્યં પ્રસ્ફુરદાત્મકઃ ॥

અન્તઃસ્થસર્વભાવૌઘપૂર્ણમધ્યમશક્તિકઃ ।
સ્વેચ્છાક્ષોભસ્વભાવોદ્યજ્જગદાનન્દસુન્દરઃ ॥

નિત્યં સ્ફુરતિ સંપૂર્ણવિસર્ગરસસુન્દરઃ ૠü ।
શિવશક્ત્યોઃ સ સંઘટ્ટઃ સ્નેહ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

અત્રૈવ પૂર્ણવૈસર્ગપદે લબ્ધું પ્રવેશનમ્ ।
લેહનામન્થનેત્યાદિસંપ્રદાયમ્ ઉપાસતે ॥

તથા હિ મધ્યમાં નાડીમ્ અધિષ્ઠાયાખિલં વપુઃ ।
પ્રાણયત્ પરમં તેજઃ પ્રક્ષુબ્ધામૃતમધ્યતઃ ॥

વિસૃષ્ટિરૂપતાં ગચ્છેદ્ યાત્ય્ આનન્દચમત્ક્રિયામ્ ।
અપૂર્ણા કેવલં સા તુ પૂર્ણા તુ ભગવન્મયી ॥

તેન વૈસર્ગિકી શક્તિર્ એકૈવેયં પ્રજૃમ્ભતે ।
વિસર્ગ એવ પ્રક્ષુબ્ધઃ પ્રયત્નદ્વિગુણત્વતઃ ॥

હકારો નામ વિશ્વેષાં વ્યઞ્જનાનાં પ્રસૂતિકૃત્ ૠü ।
સ એવ ચ પુનર્બિન્દુયોગાત્ સ્વામ્ એવ ભૂમિકામ્ ॥

અનુત્તરામ્ આશ્રયતે સો ઽહંભાવ ઇહેષ્યતે ૠü ।
અત્રૈવાવર્ણજઃ કાખ્યસ્ તદન્યશ્ ચ ઇવર્ણજઃ ॥

તત એવ હિ રેફાંશચ્છાયોપાધેર્ ઋવર્ણતઃ ।
ટવર્ગસ્ તત એવાથ ધરાચ્ છાયોપધિક્રમાત્ ॥

તવર્ગસ્ તત્પરઃ પશ્ચાદ્ ઉવર્ણાદ્યરલાશ્ ચ વઃ ।
ઇવર્ણવર્ગાચ્ ચોવર્ણાત્ ક્રમેણેત્ય્ અત એવ હિ ॥

અન્તઃસ્થા ઇત્ય્ અશીતાશ્ ચ ઇવર્ણાદ્ દ્વિપ્રભેદશઃ ।
શષસાનાં સમુદ્ભૂતિઃ શુદ્ધોપાધિકલાયુજઃ ॥

ઇચ્છાયા એવ વિશ્વો હિ પ્રસવો બહુધા સ્થિતઃ ૠü ।
અત એવ હિ સસ્થાનભાવો યુક્તત્વમ્ અર્હતિ ॥

જીવસ્યૈવેયમ્ આશ્યાનસ્થિતિર્ યોન્યત્મિકા યતઃ ।
સૈવાનુત્તરદેવસ્ય શક્તિર્ અત્ર નિરુચ્યતે ॥

તત્રૈવન્તઃસ્થતત્ત્વાનિ પરાવાગ્ભૂમિકાક્રમાત્ ।
અવર્ગે શિવતત્ત્વં તુ કાદૌ હાન્તે શિવાન્તકમ્ ॥

ઇતિ સંપુટયોગો ઽયં ત્રિંશકાર્થો નિરૂપિતઃ ૠü ।
એવં પૂર્ણાનવચ્છિન્ના ચિદ્દેવી સ્યાદ્ યદિ સ્ફુટમ્ ॥

સર્વમ્ અસ્યાં ભવેદ્ એષા સર્વત્ર ચ તથા ભવેત્ ૠü ।
યો માં પશ્યતિ સર્વત્ર સર્વં ચ મયિ પશ્યતિ ॥

તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ સ મમેત્યપિ તન્ મુનિઃ ।
અભાષતાર્જુનાચાર્યવચસા તત્ર તત્ર ચ ॥

સંવિદાત્મા હિ વિચ્છિન્નો યદિ સ્યાત્ સર્વભાવતઃ ।
ભાવ એવ ભવેદ્ એષ સ્વલક્ષણઘટાદિવત્ ॥

અતશ્ ચ સંવિત્સંવિત્ત્વહાનેર્ એષા પ્રણશ્યતિ ।
પલાયતે હિ ચિત્ સા ચેદ્ વ્યવચિચ્છેદયિષ્યતે ॥

નિજોત્તમાઙ્ગ્ચ્છાયેવ સ્વપદાક્રમણક્રમે ।
યચ્ ચ સર્વં મયિ પ્રોક્તં ન પશ્યતિ મહાજનઃ ॥

સ સર્વમધ્યવર્તિત્વાન્ મયિ તાવત્ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
એવં પ્રકાશાનિષ્ઠત્વાદ્ અસ્યાસત્સમતાજુષઃ ॥

પ્રણાશ એવેતિ મુનિઃ પ્રોવાચોભયવર્ત્મના ।
એષ વસ્તુક્રમસ્ તાવદ્ યો ઽયં સંપુટ ઉચ્યતે ॥

તત એવ સમસ્તાધ્વકલિતાસનસદ્મનિ ।
સંવિદ્ આધેયતાં પ્રાપ્તા પુનર્ આધારતાં ગતા ॥

\હ્સ્પચે{3ચ્મ્} તતઃ ।
અત્ર તુ પ્રવિવિક્ષૂણાં જ્ઞપ્તિક્રમવશાન્ મુનિઃ ॥

ઊચિવાન્ ભગવાન્ એવ વિશ્વં તન્ નાન્યથેતિ યત્ ।
અભિન્નસંવિત્સ્વાતન્ત્ર્યં ભાસતે ભેદવર્ત્મનિ ॥

ઉપદેશ્યોપદેષ્ટૃત્વવ્યવસ્થેયં પ્રતાયતે ।
સ્વાત્મૈવ હિ ગુરુર્ દેવઃ પર ઇત્ય્ અભિમન્યતે ॥

સ્વોદીરિતાનિ વાક્યાનિ પરોક્તાનીતિ મન્યતે ।
પ્રતિપાદ્યં ચ યદ્ વસ્તુ યેન ચ પ્રતિપાદ્યતે ॥

તત્ સર્વમ્ આત્મરૂપં હિ ભેદેનૈવાભિમન્યતે ।
યથા સ્વપ્નપદાવસ્થામ્ ઉપદેશપરમ્પરામ્ ॥

આકર્ણયજ્ જડો જન્તુર્ અન્યોક્તમ્ અભિમન્યતે ।
તથૈવ જાગ્રદ્ગર્ભો ઽયં વ્યવહારઃ સમસ્તકઃ ॥

કો ભેદઃ સ્વપ્નજાગ્રત્સુ તર્હિ સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્ પુનઃ ।
ભણિષ્યતે ઽથ વા નાથે સ્વતન્ત્રે કિન્ ન ભાષિતમ્ ॥

એવં જ્ઞપ્તિક્રમેણૈવ ભેદો વિધ્યનુવાદયોઃ ।
સર્વં દેવો ઽથ વા દેવઃ સર્વમ્ ઇત્ય્ એકમ્ એવ હિ ॥

વસ્તુતઃ કુમ્ભઘટવદ્ વિશ્વં પર્યાયમાત્રકમ્ ।
વાચ્ય એષાં ત્વમ્ એવેતિ તચ્ છ્રીનારાયણો ઽભ્યધાત્ ॥

નન્વ્ અભેદે કથંકારં કૢપ્તિર્ વિધ્યનુવાદયોઃ ।
યો દન્તુરઃ સ ચૈત્રો ઽયમ્ ઇતિ દન્તુરમ્ આદિતઃ ॥

અનૂદ્ય ચૈત્ર ઇત્યંશો યદિ નામ વિધીયતે ।
તદ્ દન્તુરો ઽન્યશ્ ચૈત્રાચ્ ચૈત્રશ્ ચાન્યસ્ તતઃ કથમ્ ॥

ઘટશ્ ચૈત્ર ઇતીદૃક્ષા ન સ્યાદ્ વિધ્યનુવાદતા ।
તસ્માદ્ ય એવ ચૈત્રો ઽસૌ સ દન્તુર ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

અજ્ઞાતપર્યાયપદસ્થિતીન્ પ્રતિ પ્રયુજ્યતે પાદપ એષ ભૂરુહઃ ।
કુમ્ભો ઘટશ્ ચેતિ તથૈવ ભણ્યતે મહેશ્વરઃ સર્વમ્ ઇદં જગત્ ત્વ્ ઇતિ ॥

ઇત્થં સંપુટયોગેન પરિપૂર્ણા હિ યા સ્થિતિઃ ।
યસ્યાં સંહારસૃષ્ટ્યંશશતાન્ય્ અન્તઃસ્થિતાન્ય્ અપિ ॥

તામ્ એવ ભાગશઃ કે ચિદ્ ઉપાસિતુમનસ્ તયા ।
એકાદિદ્વિગુણત્વોત્થચતુઃષડ્દ્વાદશાદિભિઃ ॥

સંવિચ્ચક્રમયૈર્ ભેદૈર્ ભિન્દતે વિવિધૈઃ ક્રમૈઃ ।
એકા સંવિદ્ દ્વિધા સૈવ દૃક્ક્રિયાત્મા ત્રિધાથ સા ॥

પ્રોન્મેષશક્તિસાચિવ્યાચ્ ચતુર્ધાપ્ય્ અથ ગીયતે ।
ચિચ્છક્ત્યાનન્દરૂઢ્યા તુ પઞ્ચધાસૌ પ્રભાષ્યતે ॥

ષોઢા તુ સ્વરષટ્કોક્તસંવિચ્ચર્ચાવિચારણાત્ ।
યાવદ્ દ્વાદશધા સંવિત્સૃષ્ટ્યાદૌ તુલ્યગોચરે ॥

એકૈકશસ્ ત્ર્યાત્મકત્વાત્ ત્રયે વા ચાતુરાત્મ્યતઃ ।
સૃષ્ટિં કલયતે સંવિત્ તત્રાભ્યેતિ ચ રક્તતામ્ ॥

સ્થિતિનાશં કલયતે ક્વાપિ શઙ્કાં પ્રકલ્પયેત્ ।
તાં સંહૃત્ય ચ ભાવાંશં સંહારાત્ સ્વાત્મનઃ પુનઃ ॥

સંહર્ત્રીત્વં ચર્ચયતે તદન્તઃ પુણ્યપાપયોઃ ।
ન દ્રુતં ન નિરોધં વા સ્વસ્વાતન્ત્ર્યેણ વાઞ્છતિ ॥

એવં બોધાંશકરણમરીચીચક્રમ્ આત્મનિ ।
ગ્રસમાના સંહરતે પ્રમાણાંશસ્થિતાન્ રવીન્ ॥

તતઃ કલ્પિતમાત્રંશં સંહૃત્યાકલ્પિતે હૃદિ ।
તત્સર્વાતીતમ્ અપ્ય્ અન્તર્ અનવચ્છિન્નધામનિ ॥

નયેત્ તન્ નયનદ્વારાદ્ વિશ્વં યાવત્ તથા નયેત્ ।
તતઃ સૃષ્ટિં ચ કલયેદ્ ઇત્યાદિક્રમયોગતઃ ॥

દ્વાદશારમ્ ઇદં ચક્રં સર્વદા પરિવર્તતે ।
યસ્યૈતાઃ સ્થૂલમાત્રત્વં માસરાશ્યાદિસંપદઃ ॥

અક્રમક્રમવશાદ્ દ્વિશસ્ ત્રિશો ભૂરિશો ઽથ વિવિધૈઃ ક્રમાક્રમૈઃ ।
ચક્રમ્ એતદ્ ઉદિતં વિજૃમ્ભતે મેયમાનમિતિમાતૃભક્ષકમ્ ॥

એતચ્ચક્રગતાનન્તકિરણારાસમાશ્રયાત્ ।
ચક્રભેદો ન સંખ્યાતું કદાચિદ્ અપિ શક્યતે ॥

યથા હિ વર્હિણઃ પત્રે સિતપીતારુણાદિકમ્ ।
પ્રોન્મિષન્ નિમિષચ્ ચાત્ર ભાસતે ઽપ્ય્ અતથાત્મકમ્ ॥

તથાનુન્મિષિતાલીનસૂક્ષ્મસંવિત્સુનિર્ભરઃ ।
ચક્રેશો ભાતિ નિમિષત્પ્રોન્મિષદ્વૃત્તિચિત્રિતઃ ॥

તત્ કસ્યાપિ નિમેષેણ કસ્યાપ્ય્ ઉન્મેષયોગતઃ ।
એકારચક્રાત્ પ્રભૃતિ સહસ્રારં વિવર્તતે ॥

તદ્ અસંખ્યાનમ્ અથ વાપ્ય્ અન્યોન્યાશ્રિતગર્ભકમ્ ।
ન વા તચ્ ચક્રમ્ અથ કિં વ્યોમૈવૈકં વિજૃમ્ભતે ॥

તદ્ અપ્ય્ અનન્તસચ્ચક્રગર્ભં વાપિ વિભાસતે ।
અનન્તવ્યોમગર્ભં વા મહાવ્યોમૈકમ્ ઉચ્યતે ॥

યથા વ્યોમૈવૈકં કચતિ સિતનીલારુણતયા યથા ચૈતે મેઘાઃ પુનર્ અથ તથા ભાન્તિ બહુધા ।
તથા સંવિત્તત્ત્વં કલનપરિસંખ્યાવિરહિતૈઃ સ્વતન્ત્રં સ્વાકારૈઃ સ્ફુરતિ ન ચ તે કે ચન તતઃ ॥

ઇતિ તત્ત્વમ્ ઇદં ન્યરૂપયન્ મમ નાથો હૃદયસ્થિતઃ સ્વયમ્ ।
પ્રતિપદ્ય વિચિત્રરૂપકમ્ ગુરુસંતાનપરમ્પરાયિતમ્ ॥

તદ્ અમુત્ર નયે ન યે પ્રરૂઢિં પ્રતિપત્તું ક્ષમતામ્ ઉપાશ્રયન્તે ।
નનુ તત્પ્રતિબોધનાય દેવો વિવિધાં મણ્ડલકલ્પનામ્ અવોચત્ ॥

બાલો યદ્વત્ રેખયા વર્ણજાતે સ્વૈઃ સંકેતૈર્ યોજ્યતે તત્ક્રમેણ ।
તદ્વન્મુદ્રામણ્ડલૈર્ મન્ત્રતન્ત્રૈઃ પૂર્ણે સ્વસ્મિન્ યોજ્યતે ધામ્ન્ય્ અનર્ઘે ॥

અત્રાપિ કિઞ્ચન વિભાતિ તદિચ્છયૈવ દૂરં તથા સવિધમ્ આશ્રિતતારતમ્યમ્ ।
અસંસ્પૃગ્ અપ્ય્ અથ નિરંશપદપ્રતિષ્ઠમ્ ઇત્થં ક્રિયાપટલગો બહુધૈવ ભેદઃ ॥

ઇત્થં પ્રમાણતાભાગિ યત્ તત્ત્વં હિ ન્યરૂપ્યત ।
પરાપરા ભગવતી સેયં ભાતિ તથા તથા ॥

તદ્ અત્રૈવ પરાંશો યઃ સ માત્રંશો ઽપરઃ પુનઃ ।
મેયાંશ ઇતિ તત્ પૂર્વમ્ એવાસ્માભિઃ પ્રકાશિતમ્ ॥

માત્રંશો ઽપિ પરે ભાગે બહુધા યત્ સ્થિતસ્ તતઃ ।
પરાપરતયોદ્રિક્તઃ પરો મન્ત્રેશરૂપકઃ ॥

ઉદ્રિક્તાપરભાવસ્ તુ મન્ત્ર ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
પરાપરસ્ તુ યો માતા સમુદ્રિક્તપરાપરઃ ॥

સ વિજ્ઞાનાકલઃ પ્રોક્તઃ પ્રબુદ્ધપરભાવકઃ ।
અપરોદ્રેકયોગેન સ એવ પ્રલયાકલઃ ॥

અપરઃ કિલ યો માતા સકલઃ સ તુ ભાષ્યતે ।
પરાપરાદિભેદેન તસ્યાપિ બહુધા સ્થિતિઃ ॥

વિચાર્યમાણા નિઃસંખ્યાન્ માતૃભેદાંસ્ તનોત્ય્ અલમ્ ।
મુખ્યત્વેન તુ સપ્તૈવ માતૃભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

પ્રમાણાંશે પતન્ત્ય્ એવ તેષામ્ એવ સ્વશક્તયઃ ।
વ્યાપારયોગિતૈવૈષા શક્તિત્વમ્ ઇતિ મન્મહે ॥

યચ્ ચ વ્યાપ્રિયમાણત્વં કરણત્વં તદ્ એવ હિ ।
એવં ચ શક્તિમચ્છક્ક્તિભેદાન્ માતૃપ્રમાણજાઃ ॥

ચતુર્દશસ્વરૂપં ચ પ્રમેયમ્ ઇતિ ભાષ્યતે ।
માતા માનં ચ મેયં ચ યત એકં પ્રકીર્તિતમ્ ॥

તતઃ પઞ્ચદશાત્મૈકમ્ એકં પ્રકૃતિપઞ્ચિતમ્ ।
તત્રાપ્ય્ એકૈકશો ભેદે નિજતત્ત્વસ્વરૂપિણિ ॥

સંક્ષેપવિસ્તરકૃતં ભેદાનન્ત્યં પ્રતાયતે ।
પુનર્ જલાદિમૂલાન્તભેદસંકલનક્રમાત્ ॥

એવં ધરાતઃ પ્રભૃતિ પ્રધાન તત્ત્વાન્તમ્ ઉક્તં દશપઞ્ચધૈવ ।
પુંસઃ કલાન્તં સકલઃ સ્વરૂપ ભૂતો ન માતા ન ચ માનરૂપઃ ॥

ત્રયોદશાત્મત્વમ્ અતો ઽત્ર નિષ્ઠિતં નિશિ સ્વરૂપં તુ ભવેલ્ લયાકલઃ ।
મધ્યે તુ વિજ્ઞાનકલસ્વરૂપતા વિદ્યાપદે મન્ત્રગતસ્વરૂપતા ॥

ઐશે મન્ત્રેશવર્ગસ્થિતિર્ અથ સુશિવે ધામ્નિ તન્નાથનિષ્ઠા પૂર્વં પૂર્વં ચ તત્ર પ્રકટયતિ નિજાં માતૃમાનવ્યવસ્થામ્ ।
તેનાનન્યપ્રમાતૃ સ્ફુરતિ શિવપદં સ્વપ્રકાશં સદૈકં મન્ત્રેશેશાનતસ્ તુ ત્રિશરમુનિનવત્ર્યક્ષસંખ્યાવિભેદાઃ ॥

શક્તિશ્ ચ નો શક્તિમતો વિભિન્ના તેનૈતિ નો ભેદમ્ ઇયં પૃથક્ત્વમ્ ।
અમાતૃતાયાં ન ચ શક્તિર્ અસ્તિ તેન સ્વરૂપં ન હિ શક્તિયુક્તમ્ ॥

ધરાતત્ત્વાવિભેદેન યઃ પ્રકાશઃ પ્રકાશતે ।
સ એવ શિવનાથો ઽત્ર પૃથિવી બ્રહ્મ તત્પરમ્ ॥

ધરાતત્ત્વગતાઃ સિદ્ધીર્ વિતરીતું સમુદ્યતાન્ ।
પ્રેરયન્તિ શિવેચ્છાતો યે તે મન્ત્રમહેશ્વરાઃ ॥

પ્રેર્યમાણાસ્ તુ મન્ત્રેશા મન્ત્રાસ્ તદ્વાચકાઃ સ્ફુટમ્ ।
ધરાતત્ત્વગતં યોગમ્ અભ્યસ્ય શિવવિદ્યયા ॥

ન તુ પાશવસાંખ્યીયવૈષ્ણવાદિદ્વિતાદૃશા ।
અપ્રાપ્તધ્રુવધામાનો વિજ્ઞાનકલતાજુષઃ ॥

તાવત્તત્ત્વોપભોગેન યે કલ્પાન્તે લયં ગતાઃ ।
સૌષુપ્તાવસ્થિતૌ યદ્વત્ તે ઽત્ર પ્રલયકેવલાઃ ॥

સૌષુપ્તે તત્ત્વલીનત્વં સ્ફુટમ્ એવ હિ લક્ષ્યતે ।
અન્યથા નિયતસ્વપ્નસંસૃષ્ટિર્ ઇયતી કુતઃ ॥

સૌષુપ્તમ્ અપિ ચિત્રં ચ સ્વચ્છાસ્વચ્છાદિ ભાસતે ।
અસ્વાપ્સં સુખમ્ ઇત્યાદિસ્મૃતિવૈચિત્ર્યદર્શનાત્ ॥

માયાકર્મસમુલ્લાસસંમિશ્રિતમલાબિલાઃ ।
ધરાધિરોહિણો જ્ઞેયાઃ સકલા ઇહ પુદ્ગલાઃ ॥

અસ્યૈવ સપ્તકસ્ય સ્વસ્વવ્યાપારપ્રકલ્પને ।
પ્રક્ષોભો યસ્ તદ્ એવોક્તં શક્તીનાં સપ્તકં તતઃ ॥

શિવો ઽવિચ્યુતચિદ્રૂપસ્ તિસ્રસ્ તચ્છક્તયસ્ તુ યાઃ ।
તાઃ સ્વાતન્ત્ર્યવશોપાત્તગ્રહીતૃગ્રાહ્યરૂપિકાઃ ॥

ગ્રહીતૃભાગોદ્રેકેણ ગ્રાહ્યભાગોચ્છલત્વતઃ ।
સપ્ત સપ્તેતિ યત્ ત્વ્ એકં જડમાત્રં નરાત્મકમ્ ॥

તત્સ્વરૂપં તતસ્ ત્રૈધં પ્રતિતત્ત્વં વ્યવસ્થિતમ્ ।
કિં ચાર્થે ખલુ નિર્ગ્રાહ્યે તુટયઃ ષોડશ ક્ષણાઃ ॥

સપાદદ્વ્યઙ્ગુલાવેશાત્ પ્રત્યેકં પરિકલ્પિતાઃ ।
તત્રાદ્યઃ પરમાદ્વૈતનિર્વિભાગરસાત્મકઃ ॥

અન્ત્યસ્ તુ ગ્રાહ્યતાદાત્મ્યાન્ ન પૃથક્ પ્રવિભાવ્યતે ।
ઉપાન્ત્યસ્ તત્સ્વરૂપસ્ય ગ્રાહકઃ પરિભાવ્વ્યતે ॥

આદ્યં ચ સપ્તકં તત્ર નિર્વિકલ્પકતાં ગતમ્ ।
ક્રમોન્મિષદ્વિકલ્પાંશચ્છાયાચ્છાદનકોવિદમ્ ॥

તદ્ એવ શિવરૂપં હિ પરશક્ત્યાત્મકં વિદુઃ ।
દ્વિતીયં સપ્તકં તત્ર પરાપરપદાત્મકમ્ ॥

વિકલ્પ ઇતિ સંગીતમ્ ઇતિ ભેદો ઽવભાસ્યતે ।
તદ્ અસ્યાં સૂક્ષ્મસંવિત્તૌ કલનાય સમુદ્યતાઃ ॥

સંવેદયન્તે યદ્રૂપં તત્ર કિં વા વિકત્થનૈઃ ।
ક્રમાત્ તુ ભેદન્યૂનત્વે તુટીનામ્ અપિ યો મતઃ ॥

વિકલ્પસ્ય ચ નિર્હ્રાસો નિર્વિકલ્પોપલક્ષણમ્ ।
યથા હિ ચિરદુઃખાર્તઃ પશ્ચાદ્ આત્તસુખસ્થિતિઃ ॥

વિસ્મરત્ય્ એવ તદ્દુઃખં સુખવિશ્રાન્તિવર્ત્મના ।
તથા ગતવિકલ્પે ઽપિ રૂઢાઃ સંવેદને જનાઃ ॥

વિકલ્પનિર્હ્રાસવશેન યાતિ વિકલ્પવન્ધ્યા પરમાર્થસત્યા ।
સંવિત્સ્વરૂપપ્રકટત્વમ્ ઇત્થં તત્રાવધાને યતતાં સુબુદ્ધિઃ ॥

ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તૌ સંબન્ધે સાવધાનતા ।
ઇયં સા ભણ્યતે તત્ર યથેષ્ટફલયોગતઃ ॥

અત એવ હિ તદ્ભેદબાહુલ્યાદ્ ભુવનાન્ય્ અપિ ।
વિચિત્રત્વં પ્રયાન્તીતિ ન ચાતિક્રમ ઇષ્યતે ॥

સક્રમાક્રમમ્ એવેદં કાલસ્ય પ્રાક્પ્રદૂસણાત્ ।
દિશશ્ ચ પરમાર્થત્વં નૈવ યુક્ત્યોપપદ્યતે ॥

પૂર્વાપરપ્રતીતિં હિ નૈકા સા કુરુતે તથા ।
ઉપાધિભેદો નો વસ્તુ તત્ કથં સા પ્રકલ્પ્યતામ્ ॥

યો હિ યસ્માદ્ગુણોત્કૃષ્ટ ઇત્ય્ અતઃ પરમેશ્વરઃ ।
અભાષત નિજાનન્દકૢપ્તદિક્કાલમણ્ડલઃ ॥

તદ્ એવં તત્ત્વરૂપે ઽસ્મિન્ વિચિત્રે પ્રવિવિક્ષતામ્ ।
ઉપાયભેદાત્ ત્રૈવિધ્યં સમાવેશેષુ વર્ણિતમ્ ॥

અનુપાયઃ શાંભવો ઽસૌ ચિદુપાયસ્ તતઃ પરમ્ ।
જડોપાયસ્ ત્વ્ આણવઃ સ્યાત્ સ ચાપિ બહુધા મતઃ ॥

અજડે ઽપિ જડાભાસઃ પારમેશ્વર્યયોગતઃ ।
નાડીકરણબાહ્યાદેસ્ તેન સંવિદુપાયતા ॥

તત્રાક્ષવૃત્તિમ્ આશ્રિત્ય બાહ્યાકારગ્રહો હિ યઃ ।
તજ્જાગ્રત્સ્ફુટમ્ આસીનમ્ અનુબન્ધિ પુનઃ પુનઃ ॥

આત્મસંકલ્પનિર્માણં સ્વપ્નો જાગ્રદ્વિપર્યયઃ ।
લયાકલસ્ય યો ભોગઃ લયકર્મવશાન્ ન તુ ॥

સ્થિરો ભવેન્ નિશાભાવાત્ સુપ્તં સૌખ્યાદ્યવેદને ।
જ્ઞાનાકલસ્ય મલતઃ કેવલાદ્ ભોગમાત્રતઃ ॥

ભેદવન્તઃ સ્વતો ભિન્નાશ્ ચિકીર્ષ્યન્તે જડાજડાઃ ।
તુર્યે તત્ર સ્થિતા મન્ત્રતન્નાથાધીશ્વરાસ્ ત્રયઃ ॥

યાવદ્ ભૈરવબોધાંશપ્રવેશનસહિષ્ણવઃ ।
ભાવા વિગલદાત્મીયસારાઃ સ્વયમ્ અભેદિનઃ ॥

તુર્યાતીતપદે સંસ્યુર્ ઇતિ પઞ્ચદશાત્મકે ।
યસ્ય યદ્ યદ્ સ્ફુટં રૂપં તજ્ જાગ્રદ્ ઇતિ મન્યતામ્ ॥

તદ્ એવાસ્થિરમ્ આભાતિ સ્વરૂપં સ્વપ્ન ઈદૃશઃ ।
અસ્ફુટં તુ યદ્ આભાતિ સુપ્તં તત્ તત્ પુરો ઽપિ યત્ ॥

ત્રિતયસ્યાનુસંધિસ્ તુ યદ્વશાદ્ ઉપજાયતે ।
સ્રક્સૂત્રતુલ્યં તત્તુર્યં સર્વભેદેષુ ગૃહ્યતામ્ ॥

યત્ ત્વ્ અદ્વૈતભરોલ્લાસિ દ્રાવિતાશેષભેદકમ્ ।
તુર્યાતીતં તુ તત્ પ્રાહુર્ ઇત્થં સર્વત્ર યોજયેત્ ॥

લયાકલે હિ સ્વં રૂપં જાગ્રત્તત્પૂર્વવૃત્તિ તુ ।
સ્વપ્નાદીતિ ક્રમં સર્વં સર્વત્રાનુસરેદ્ બુધઃ ॥

એકત્રાપિ પ્રભૌ પૂર્ણે ચિત્તુર્યાતીતમ્ ઉચ્યતે ।
આનન્દસ્ તુર્યમ્ ઇચ્છૈવ બીજભૂમિઃ સુષુપ્તતા ॥

જ્ઞાનં તુ સ્વપ્નવૃત્તિત્વં ક્રિયા જાગ્રદ્ ઇતિ સ્મૃતા ।
અત્રૈવ યોગભૂમ્યુત્થાઃ સંજ્ઞાઃ પિણ્ડસ્થતાદયઃ ॥

સર્વતોભદ્રતાદ્યાસ્ તુ પ્રસંખ્યાજ્ઞાનિનિર્મિતાઃ ।
એકૈકત્ર ચતૂરૂપસદ્ભાવાદ્ વિતતે તતઃ ॥

ચતૂરૂપત્વમ્ એકત્ર ત્રિત્વં પશ્ચાદ્ અથૈકતા ।
એકસ્ તુ ભૈરવો નાથઃ પ્રોલ્લસદ્વિશ્વરૂપકઃ ॥

એકઃ શિવાદિસકલપર્યન્તસ્થિતિસંગતઃ ।
સો ઽયં સમસ્ત એવાધ્વા ભૈરવાભેદવૃત્તિમાન્ ॥

તત્સ્વાતન્ત્ર્યાત્ સ્વતન્ત્રત્વમ્ અશ્નુવાનો ઽવભાસતે ।
સો ઽયં માતૃસ્વરૂપસ્થો મન્ત્રાધ્વેતિ વિભાવ્યતે ॥

પ્રમારૂપતયા સો ઽયં વર્ણાધ્વેતિ નિરુચ્યતે ।
પ્રમાણરૂપતામ્ એત્ય પ્રયાત્ય્ એષ પદાધ્વતામ્ ॥

પ્રમાણરૂપતાવેશમ્ અપરિત્યજ્ય મેયતામ્ ।
ગચ્છન્ સંકલ્પનયોગાત્ કલાધ્વા માતૃસંગતઃ ॥

શુદ્ધે પ્રમેયતાયોગે સ તત્ત્વાધ્વેતિ ગૃહ્યતામ્ ।
તત્સ્થૌલ્યાધારતાયોગાદ્ ભુવનાધ્વેતિ વર્ણિતઃ ॥

તથા હિ ચિદ્વિમર્શેન ગ્રસ્તા વાચ્યદશા યદા ।
શિવજ્ઞાનક્રિયાયત્તમનનત્રાણતત્પરા ॥

અશેષશક્તિપટલીલીલાલામ્પટ્યપાટવાત્ ।
મન્ત્રાધ્વા રભસેન દ્રાક્ પ્રાગ્ ઉદ્ભૂતઃ શિવાત્મકઃ ॥

ઉચ્છલત્સંવિદામાત્રવિશ્રાન્ત્યાસ્વાદયોગિનઃ ।
સર્વાભિધાનસામર્થ્યાદ્ અનિયન્ત્રિતશક્તયઃ ॥

સૃષ્ટાઃ સ્વાત્મસહોત્થાર્થધરાપર્યન્તવૃત્તયઃ ।
સ્વાત્મીયે ચિદ્વિલસિતે તાવતો ઽર્થાન્ નિજાત્મનિ ॥

આમૃશન્તઃ પ્રમારૂપાં સત્યાં બિભ્રતિ સંવિદમ્ ।
બાલાસ્ તિર્યક્પ્રમાતારો યે ઽપ્ય્ અસંકેતભાગિનઃ ॥

તે ઽપ્ય્ અકૃત્રિમસંસ્કારસારામ્ એનાં સ્વસંવિદમ્ ।
ભિન્નભિન્નામ્ ઉપાશ્રિત્ય યાન્તિ ચિત્રાં પ્રમાતૃતામ્ ॥

અસ્યામ્ અકૃત્રિમાનન્તવર્ણસંવિદિ રૂઢતામ્ ।
સંકેતા યાન્તિ ચેત્ તે ઽપિ યાન્ત્ય્ અસંકેતવૃત્તિતામ્ ॥

અનયા તુ વિના સર્વે સંકેતા બહુશઃ કૃતાઃ ।
નૈવ ચેતસિ વિશ્રાન્તિં સંકેતાન્તરયોગતઃ ॥

વ્રજેયુર્ અનવસ્થાનાન્ મૂલક્ષતિકરત્વતઃ ।
તત્રાપિ ખલુ સંકેતે બાલો વ્યુત્પાદ્યતાં કુતઃ ॥

તેનાનન્તસ્ ત્વ્ અમાયીયો યો વર્ણગ્રામ ઈદૃશઃ ।
સ ચિદ્વિમર્શસચિવઃ સદૈવ પ્રવિજૃમ્ભતે ॥

તત એવ ચ માયીયા વર્ણાઃ સૂતિં વિતેનિરે ।
તેષાં તે ખલ્વ્ અમાયીયા વીર્યમ્ ઇત્ય્ અવધાર્યતે ॥

તથા હિ પરવાક્યેષુ શ્રુતેષ્વ્ આવૃણુતે નિજા ।
પ્રમા યસ્ય જડો નાસૌ તત્રાર્થે યાતિ માતૃતામ્ ॥

યસ્ય તુ સ્વપ્રમા બોધે પ્રવિશેદ્ ભેદગર્ભગા ।
માયીયવર્ણપુઞ્જે સ્વે સ પ્રમાતૃત્વમ્ ઋચ્છતિ ॥

યથા યથા ચાકૃતકં તદ્રૂપમ્ અતિરિચ્યતે ।
તથા તથા ચમત્કારતારતમ્યં પ્રકલ્પ્યતે ॥

તદુદ્રેકમહત્ત્વે તુ પ્રતિભાત્મનિ નિષ્ઠિતાઃ ।
ધ્રુવં કવિત્વવક્તૃત્વશાલિતાં યાન્તિ સર્વતઃ ॥

અત એવ હિ વાક્સિદ્ધૌ વર્ણાનાં સમુપાસ્યતા ।
તેષામ્ એવ તતસ્ તેન ગુપ્તા ગુપ્તેન ભાષિતાઃ ॥

તતો યાવદ્વિભોઃ શશ્વદ્વિશ્રાન્તિર્ યુગપદ્બહૂન્ ।
વર્ણાન્ ઉદૃઙ્ક્ય ભોગાંશપરિપૂરણસુસ્થિતાન્ ॥

તાવદ્ એવ પદાધ્વાસૌ મેયભૂમિમ્ ઉપાશ્રિતઃ ।
સંસારમૃતસંકેતસંઘાતે પ્રથમાઙ્કુરઃ ॥

એવં પ્રમેયતા માતૃભાવો માનત્વમ્ અપ્ય્ અથ ।
ષટ્ત્રિંશદાત્મનસ્ તત્ત્વકલાપસ્યેતિ નિશ્ચિતમ્ ॥

તત્ર સર્વં વિભાત્ય્ એતત્ પરમેશિતરિ ધ્રુવે ।
પ્રતિબિમ્બસ્વરૂપેણ ન તુ બાહ્યતયા યતઃ ॥

ચિદ્વ્યોમ્ન્ય્ એવ શિવે તત્તદ્દેહાદિમતિર્ ઈદૃશી ।
ભિન્ના સંસારિણાં ભાતિ રજ્જૌ સર્પાદિકા યથા ॥

યતઃ પ્રાગ્દેહમરણસિદ્ધાન્તઃ સ્વપ્નગોચરઃ ।
દેહાન્તરાદિર્ મરણાત્ કીદૃગ્ વા દેહસંભવઃ ॥

સ્વપ્ને તુ પ્રતિભામાત્રસામાન્યપ્રથનાદ્ બલાત્ ।
વિશેષાઃ પ્રતિભાસન્તે ન ભાવ્યન્તે ઽપિ તે તથા ॥

સાલિગ્રામોપલાઃ કેચિચ્ ચિત્રાકૃતિહૃદો યથા ।
તથા માયાદિભૂમ્યન્તલેખાશ્ ચિત્રહૃદયશ્ ચિતઃ ॥

નગરાર્ણવશૈલાદ્યાસ્ તદિચ્છાનુવિધાયિનઃ ।
ન સ્વયં સદસદ્રૂપકારણાકરણાત્મકાઃ ॥

ચિરપ્રરૂઢે નિયમે સમુચ્છેદાત્ પ્રવર્તનાત્ ।
અરૂઢે ઽપિ સ્વતન્ત્રો ઽયં સ્થિતશ્ ચિદ્વ્યોમભૈરવઃ ॥

એકચિન્માત્રસંપૂર્ણભૈરવાભેદભાગિનિ ।
એવમ્ અસ્મીત્ય્ અનામર્શો ભેદકો ભાવમણ્ડલે ॥

સર્વપ્રમાણૈર્ નો સિદ્ધં સ્વપ્ને કર્ત્રન્તરં યથા ।
સ્વસંવિદઃ સ્વતન્ત્રાયાસ્ તથા સર્ગો ઽપિ બુધ્યતામ્ ॥

ચિત્તચિત્રપુરોદ્યાને ક્રીડન્ન્ એવં હિ વેત્તિ યઃ ।
અહમ્ એવ સ્થિતો ભાવૈર્ ભૂતૈશ્ ચિન્માત્રકૈર્ ઇતિ ॥

એવં જાતો મૃતો ઽસ્મીતિ જન્મમૃત્યુવિચિત્રતાઃ ।
અજન્મન્ય્ અમૃતૌ ભાન્તિ ચિત્તભિત્તૌ સ્વકલ્પિનાઃ ॥

પરેહસંવિદામાત્રં પરલોકેહલોકતા ।
કિંત્વ્ અકાલકલાસંવિદ્દેશભેદે ઽપ્ય્ અભેદિની ॥

અભવિષ્યદ્ અયં સર્ગો મૂર્તશ્ ચેન્ ન તુ ચિન્મયઃ ।
તદ્ અવેક્ષ્યત તન્મધ્યાત્ કેનૈકો ઽપિ ધરાધરઃ ॥

ભૂતતન્માત્રવર્ગાદેર્ આધારાધેયચર્ચને ।
અન્તે સંવિન્મયી શક્તિઃ શિવરૂપૈવ ધારિણી ॥

તસ્માત્ પ્રતીતિર્ એવેત્થં કર્ત્રી સા પ્રતિભા શિવઃ ।
અત્ર સ્વાત્મનિ તે તેન શક્તિઃ સાધારસંજ્ઞિતા ॥

સાંકલ્પિકં નિરાધારમ્ અપિ નૈવ પતત્ય્ અધઃ ।
સ્વાધારશક્તૌ વિશ્રાન્તેર્ વિશ્વમ્ ઇત્થં વિમૃશ્યતામ્ ॥

અસ્યા ઘનાહમ્ ઇત્યાદિરૂઢેર્ એવ ધરાદિતા ।
યાવદ્ અન્તે ચિદસ્મીતિ નિર્વૃત્તા ભૈરવાત્મતા ॥

મણાવ્ ઇન્દ્રાયુધે ભાસ ઇવ નીલાદયઃ શિવે ।
પરમાર્થત એષાં તુ નોદયવ્યયયોગિતા ॥

દેશે કાલે ઽત્ર વા સૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ એતદ્ અસમઞ્જસમ્ ।
ચિદાત્મનો હિ દેવસ્ય સૃષ્ટિર્ દિક્કાલયોર્ અપિ ॥

જાગરાભિમતે સાર્ધહસ્તત્રિતયગોચરે ।
પ્રહરે ચ પૃથક્સ્વપ્નાશ્ ચિત્રદિક્કાલમાનિનઃ ॥

અત એવ ક્ષણં નામ ન કિંચિદ્ અપિ મન્મહે ।
ક્રિયાક્ષણે ઽપિ હ્ય્ એકસ્મિન્ બહ્વ્યઃ સન્તિ દ્રુતાઃ ક્રિયાઃ ॥

તેન યે ભાવસંકોચં ક્ષણાન્તં પ્રતિપેદિરે ।
તે નૂનમ્ અનયા નાલ્યા શૂન્યદૃષ્ટ્યવલમ્બિનઃ ॥

તદ્ ય એવ સતો ભાવાઞ્ શૂન્યીકતું તહ્તાસતઃ ।
સ્ફુટીકર્તું સ્વતન્ત્રત્વાદ્ ઈશઃ સ પરમેશ્વરઃ ॥

તદ્ ઇત્થં પરમેશાનો વિશ્વરૂપઃ પ્રગીયતે ।
ન તુ ભિન્નસ્ય કસ્યાપિ ધરાદેર્ ઉપપન્નતા ॥

ઉક્તં ચૈતત્ પુરૈવેતિ ન ભૂયઃ પ્રવિવિચ્યતે ।
બહુભિશ્ ચાપિ બાહ્યાર્થદૂષણા પ્રવ્યરચ્યત ॥

નન્વ્ ઇત્થં જન્મમરણે કર્મણઃ ફલયોગિતા ।
કથં સ્યાત્ કિન્ નુ પૂર્વોક્તં ચિત્સ્વાતન્ત્ર્યં સુવિસૃમ્તમ્ ॥

તથા હિ ચિત્સ્વતન્ત્રેયં યથા ભાસયતે તથા ।
સત્યં ભાત્ય્ અખિલાકારગર્ભા સા ચેતિ નિશ્ચિતમ્ ॥

ઇક્ષૌ પ્રત્યણુ માધુર્યં યથા સર્વાત્મના તથા ।
પ્રત્યેકપરમાણૌ હિ સર્વસૃષ્ટિમયી સ્થિતિઃ ॥

અજ્ઞાતતત્ત્વમૂલાસ્ તુ વિવદન્તે ઽત્ર યે બુધાઃ ।
નૂનં નિજમનોરાજ્યરક્ષાયૈ તે સમુદ્યતાઃ ॥

પ્રાણે ખે ચિતિ બાહ્યે વા કુત્રાપીદમ્ ઇતિ ભ્રમઃ ।
અજ્ઞત્વાત્ તન્નિયત્યુત્થસ્વાતન્ત્ર્યાભાવજૃમ્ભિતઃ ॥

અતઃ સ્વસંવિદામર્શો જન્મત્વેનેહ ભાસતે ।
પુરસ્તાત્ તુ ન સંવિત્તિઃ સ્વાતન્ત્ર્યોચિતરૂપિણી ॥

પ્રાક્તની સંવિદ્ એવેહ પૂર્વકર્મેતિ ભાષ્યતે ।
તત્સંવિદ્બાધિકા સંવિત્કર્મક્ષયકરી તતઃ ॥

અકૃતં ચ યથા સ્વપ્ને મયા કૃતમ્ ઇતિ સ્ફુરેત્ ।
ફલદા દૃશ્યતે સૈવ વાર્તા જાગ્રતિ કર્મણઃ ॥

તથા ચ પ્રાચ્યકર્મૌઘફલસંપ્લોષણાત્મિકા ।
યસ્યૈકાપ્ય્ ઉત્તરોદેતિ સંવિત્ સ ફલભાઙ્ ન હિ ॥

કિં ચાન્યદ્બહુસંવિત્સુસ્ફુરત્ત્વાદયશો યશઃ ।
ભૂયઃફલવદાકાશનદ્યમ્ભઃસિક્તબીજવત્ ॥

એવમ્ અલ્પફલં કર્મ સ્વલ્પસંવેદને સ્ફુરત્ ।
અસ્ફુરન્ નિષ્ફલં ત્વ્ એવ ન્યાયઃ સો ઽયં સ્વસંવિદમ્ ॥

તત્રાપ્ય્ અલ્પત્વભૂયસ્ત્વે સંવિદાં યે પ્રકલ્પિતે ।
તે કર્મકર્તુઃ સંવિત્તિરૂઢ્યા તદ્રૂપભાગિની ॥

યા ચ (યસ્ય) સંવિત્ સ્વયં તાદૃક્ફલગર્ભા ન જાયતે ।
નાપ્ય્ અન્યફલનિર્ગ્રાહિમાતૃસંગતિતસ્ તથા ॥

ફલવેદિતુર્ અન્યસ્ય પ્રમાતુર્ અપિ સંવિદિ ।
અન્યપ્રમાતૃસંકલ્પાદ્ યાવદન્તે સ કો ઽપ્ય્ અલમ્ ॥

પ્રબુદ્ધઃ સૃષ્ટિર્ અક્ષાયૈ સ્થિતિશક્તિવિજૃમ્ભકઃ ।
વિદાઃ સ્મ સંકોચયતિ ફલાલમ્બનકલ્પનાઃ ॥

મત્સ્યાદ્ અમત્સ્યદૃષ્ટ્યેયં સૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ આશયેન તે ।
પરોપકારં કર્તવ્યમ્ ઉપાદિક્ષન્ પુરાતનાઃ ॥

એવં નામોપકારો ઽયં મૃતસ્યાપિ પ્રતન્યતે ।
પિણ્ડદાનાદિના ભૂયો દીયતે દેહસંગમઃ ॥

વરં સ્વાત્મનિ સંક્લેશાઃ પરં મા પીડયન્ ત્વ્ ઇતિ ।
ઇતિ કલ્પિતમ્ એતસ્ય કૃચ્છ્રાદેસ્ તપસઃ ફલમ્ ॥

લશુનાદાવભક્ષ્યત્વમ્ ઉક્તમ્ આજ્ઞેય ઈદૃશી ।
અકારણકમ્ એવેતિ ગૃહ્ણન્તુ કિલ જન્તવઃ ॥

તદ્ એવં હંસપક્ષ્યાદિભક્ષ્યાભક્ષ્યત્વનિર્ણયે ।
યુજ્યેત ભિન્નબુદ્ધિત્વમ્ અન્યથા ન્ન કથં ચન ॥

એવં દૃષ્ટે ઽપ્ય્ અદૃષ્ટે ઽથ કલ્પિતાંશાંશિકાક્રમાત્ ।
ફલયોગઃ સ એવાદ્ય રૂઢઃ સંવિદ્ભુવિ સ્થિતઃ ॥

દેહઃ પિણ્ડાત્ પરે લોકે નાન્યથેતિ સ્થિતિઃ કૃતા ।
અન્યોન્યાનનુષક્તત્વં જન્તૂનાં દેહભૃદ્ ઇતિ ? ॥

તત્સર્વશાસ્ત્રપૂગૈશ્ ચ શઙ્કાશઙ્કુઃ પ્રરોપિતાઃ ।
અજ્ઞચિત્તધરારૂઢઃ ફલપર્યન્તતાં ગતઃ ॥

અસ્તિ મે પિણ્ડદો ઽદ્યાહં પિણ્ડદાનક્ક્રમાત્ તથા ।
પ્રપ્નોભ્।મ્(?)યવયવાભોગં પૂર્ણદેહો ઽસ્મિ સુસ્થિતઃ ॥

અદૃષ્ટક્રિયયા પુત્રશિષ્યસ્વાત્માદિકૢપ્તયા ।
સ્વર્ગભાગહમત્યન્તમાત્તસંભોગસુસ્થિતઃ ॥

નાસ્તિ મે પિણ્ડદઃ કશ્ ચિત્ સ્વયં ચાસ્મ્ય્ અતિદુષ્કૃતી ।
ન મે ત્રાતાસ્તિ કુત્રાપિ પતામિ નરકાર્ણવે ॥

ભવિષ્યતિ મમ ત્રાતા ક્વાપિ કાલે કથં ચન ।
ઇત્યાદિઃ સંવિદાં સ્ફારસ્ તથૈવ ફલતિ સ્વયમ્ ॥

તસ્યાસ્ તુ પિણ્ડકર્ત્રાદિર્ માભૂદ્ અથ યથા સ્ફુરેત્ ।
સ તાવત્ તત્ફલં ભુઙ્ક્તે સ્વસંકલ્પેન કલ્પિતમ્ ॥

શઙ્કાવજ્રપ્રલેપાન્તર્દૃઢબદ્ધાં ત્વ્ ઇમાં મતિમ્ ।
ભૈરવાનલ એવૈકઃ સમૂલં પ્લુષ્યતિ ક્ષણાત્ ॥

અશેષચિત્રચિદ્ગર્ભસંસારસ્વપ્નસદ્મનઃ ।
પ્લોષકઃ શિવ એવાહમ્ ઇત્યુલ્લાસી હુતાશનઃ ॥

તન્મૂઢઃ કર્મસંવિત્તિચિત્રીભૂતચિતિસ્ તથા ।
સંકલ્પમ્ એવ સંસારં વિચિત્રમ્ અભિમન્યતે ॥

અત એવ મૃતો બાલો વાસનાન્તરવર્જિતઃ ।
શિશુર્ એવ ભવેત્ સુપ્તદૃઢસંસારવાસનઃ ॥

તાન્યૌ તથા (?) ।
યાવદ્યૌવનમ્ અભ્યેતિ પુનસ્ તદ્વાસનક્રમાત્ ॥

સંસ્કારસંવિદા તાસ્ તાઃ સંસૃતીર્ અભિમન્યતે ।
કશ્ચિજ્ જડત્વસંસ્કારાજ્ જડીભૂતો ઽપિ ખાનિલૈઃ ॥

સહ ભૂજલયોગેન યાતિ પુષ્પફલાત્મતામ્ ।
ભક્ષિતો વીર્યરૂપેણ પુનર્ આયાતિ ગર્ભતામ્ ॥

યાવદ્ પુનઃ પુનશ્ ચિત્રાન્ સંસારાન્ અભિમન્યતે ।
એકત્રૈવ સ્વસંસ્કારવાસનાવાસિતઃ શિવઃ ॥

ભુઙ્ક્તે સ્વર્નરકાદ્યાંસ્ તુ ભોગાન્ સ્વાતન્ત્ર્યકલ્પિતાન્ ।
ક્વચિદ્ ભૂમિમયી ક્વાપિ જલાત્મા ક્વાપિ મિશ્રિતા ॥

એવં ભુવનમય્ય્ એષા સંવિદ્ ભાતિ સ્વરૂપતઃ ।
ધ્રિયતે યત્ર તત્રૈવ સ્વસંસ્કારાત્ સુખાદિકમ્ ॥

વેત્ત્ય્ અન્યેન ન દૃશ્યસ્ તુ સ ત્વ્ અન્યાન્ વેદ ચાન્યથા ।
ન દેશઃ પરમાર્થેન ન ચ કાલો ઽસ્તિ કશ્ ચન ॥

ભેદવાદે હિ ગગનદેશાત્ સર્વૈકદેશતા ।
ઉપાધેર્ એવ દેશાદ્ ભિદ્દેશસ્યાપ્ય્ ઉપાધેર્ ભિદા ॥

ઇત્ય્ અન્યોન્યસમાશ્રિત્યા દેશભેદો ન કશ્ ચન ।
સ્વરૂપભેદ એવાતો ભેદકત્વે સુસંગતઃ ॥

સ ચ નાસ્તિ પ્રકાશૈકસ્વરૂપેષ્વ્ ઇતિ સાધિતમ્ ।
એનયૈવ પરામર્શદૃશા યે પરિવર્જિતાઃ ॥

તે શઙ્કાકારિશાસ્ત્રૌઘશઙ્કિતાસ્ તન્મયીકૃતાઃ ।
સ્વસ્વપ્નનિર્મિતાનન્તજડજન્તુવિકલ્પિતૈઃ ॥

શાસ્ત્રાભાસૈર્ વૃથા શઙ્કાં ગ્રાહ્યન્તે બોધવર્જિતાઃ ।
યથા પ્રબુદ્ધ્યન્તે સંવિન્ નિભૃતાપિ ચિરં સ્થિતા ॥

તથાપિ ફલતીત્ય્ એવં પ્રાયશ્ ચિત્તાદિકલ્પિતૈઃ ।
એવમ્ આભાસનાનાત્વસ્વાતન્ત્ર્યૈશ્વર્યશાલિના ॥

કૢપ્તં યદ્ એવ તત્ તસ્ય યાતિ તન્વાદિરૂપતામ્ ।
વિપર્યયાભાસયોગે શીતાદ્યાભાસદૂષિતે ॥

નાડ્યાદાવ્ અથ સંકોચસ્ફોટઘાતાદિપીડિતે ।
દેહભસ્ત્રામહાયન્ત્રવાતચક્રે ઽન્યથાગતે ॥

પ્રાણો વિઘટતે તેન જડાભાસં કલેવરમ્ ।
યસ્મિન્ યાત્ય્ અધિકારે વા જાતે પ્રાગ્ વાસનાક્રમાત્ ॥

તત્રૈવ કલ્પયેદ્ ભોગં પરલોકાભિધાનકમ્ ।
પાષાણતાં વા વેત્ત્ય્ એષ પુનર્ વા પ્રતિબુધ્યતે ॥

પરો ઽયં લોક ઇતિ ચ રૂઢ્યાસ્ય પરલોકિતા ।
સ્વર્ગમોક્ષાદિ યસ્યેહ યથારૂઢં ચ ચેતસિ ॥

તથૈવાસ્ય બહિર્ ભાતિ તતસ્ તત્રાપિ ચિત્રતા ।
બન્ધો મોક્ષઃ સુખં સ્વર્ગો દુઃખં જડમયી સ્થિતિઃ ॥

સંવિદ્ એવ સ્વતન્ત્રેત્થં શિવરૂપતા વિરાજતે ।
ભૂયો ઽવયવયુક્તસ્ય યથા તાવત્ય્ અહંસ્થિતિઃ ॥

તથા વિશ્વાત્મકે રૂપે ભૈરવસ્યાપ્ય્ અહંસ્થિતિઃ ।
શિશુઃ શૂન્યે ઽપિ વેતાલં વેત્તિ સત્યાર્થકારિણમ્ ॥

ધ્યેયપૂજ્યાદિવૈચિત્ર્યમ્ ઇત્થમ્ અર્થક્રિયાકરમ્ ।
મૂર્તો ભિન્નઃ સમાહૂતો હિત્વા ભોગાન્ નિજાન્ ક્ષણાત્ ॥

દેવ એતીતિ વાર્તૈષા વચનેષ્વ્ એવ શોભતે ।
અમૂર્તાદિસ્વરૂપત્વં સર્વમ્ એતત્ તુ યુજ્યતે ॥

આત્મૈવ હિ તથાભૂતસ્ તથા ભાત્ય્ એવ ભેદતઃ ।
એવં સ્વભાવ એવૈષ સંવિદો યઃ સ એવ તુ ॥

ભેદગ્રસ્તતયા કાર્મો મલઃ શાસ્ત્રે નિરૂપ્યતે ।
દીક્ષાદિકર્મયોગે તુ ન મલત્વં પ્રતાયતે ॥

સ હિ ભેદમયાશેષસંસારદહનવ્રતઃ ।
દીક્ષા ચ વસ્તુતસ્ તાદૃક્સત્યસંવિત્સ્વરૂપિણી ॥

એવં યો વેદ તત્ત્વેનેત્ય્ ઉક્તં ચાનુત્તરે નયે ।
એવં વિજ્ઞાનયોગે હિ શમિતે ભેદગોચરે ॥

આત્મૈવ શિવ એવૈકઃ કો બન્ધઃ કા ચ મુક્તતા ।
એતદ્દીક્ષામહાસંવિદ્પ્રવેશાય તુ ભણ્યતે ॥

ક્રિયાસ્વભાવદીક્ષાસૌ કર્માદિમલહાનયે ।
સ્વભાવકૢપ્તનિયતિબલાક્ષિપ્તેષુ કર્મસુ ॥

ભોગો ઽસ્ય યુગપદ્યસ્માત્ ક્રિયતે મન્ત્રશક્તિતઃ ।
તથા હિ પ્રાણગા દેશકલાકાલાધ્વનિશ્ચયાઃ ॥

જાતયો ઽસ્ય પ્રતાયન્તે ધરણ્યાદિશિવાન્તતઃ ।
તત્રૈવ જન્મસંભોગાધિકારલયભાજનમ્ ॥

ઇત્થં ગુરોર્ નિશ્ચિતસંવિદાત્મ રૂઢેશ્ ચ શિષ્યસ્ય પરસ્પરેણ ।
નિષ્કર્મચેતોર્ અચિતૈવ દીક્ષા પ્રાક્કર્મશક્તીર્ અખિલા રુણદ્ધિ ॥

તત્રાપિ તણ્ડુલતિલાજ્યચરુપ્રબન્ધ ઇત્યાદિ શૈવનિયતિપ્રતિભારકૢપ્તમ્ ।
તાવત્ય્ અપિ સ્ફુટપદે ન નિશાપ્રપઞ્ચો નિર્મૂલતામ્ ઉપગતો ઽપિ વિભેદવૃત્તેઃ ॥

ભેદે ઽપિ કિંત્વ્ એષ પુનર્ ભવિષ્ય સંસારકારિસુકૃતાદિવિઘાતહેતુઃ ।
શુદ્ધસ્ તતસ્ તદ્ અત એવ હિ તત્ત્વજાલં શુદ્ધેતરસ્થિતિતયા નિખિલં દ્વિધૈવ ॥

શુદ્ધં ત્રિશક્તિખચિતં નનુ યામલં ચ ભાત્ય્ એવ તેન બહુધૈષ કૃતઃ ક્રિયાયાઃ ।
વ્યાપારકલ્પનાવશાન્ નિયતિપ્રપઞ્ચઃ સ્વલ્પેતરત્વકૃતતાદૃશભોગયોગઃ ॥

મુદ્રામણ્ડલસંઘાતઃ સમન્ત્રતન્ત્રચર્ચિતઃ ।
યત્ર યોગાદિકં સર્વં ફલદાનાય કલ્પતે ॥

નિર્વૃતિફલસંપ્રાપ્તિકાઙ્ક્ષાસંકોચસુસ્થિતાઃ ।
અનવચ્છિન્નતામ્ એવ ફલત્વેનાત્ર મન્વતે ॥

તત્સર્વોત્તીર્ણદૃષ્ટયઃ ।
તથાપિ વિદિતે હ્ય્ અર્થે પરમાદ્વયસુન્દરે ॥

સંવિત્સ્વભાવસ્વાતન્ત્ર્યાત્ કેષાંચિત્ ફલકામતા ।
તાન્ય્ એવોદ્દિશ્ય તત્ સર્વં પૂરણાય ધરાદિતઃ ॥

ઇહ હિ નાન્યનયેષ્વ્ ઇવ કિઞ્ચન સ્ફુરિતમ્ અસ્તિ ન યત્ કિલ સત્યતઃ ।
તદ્ ઇહ સત્યપદે સ્થિતિભાગિનાં કિમ્ ઇવ હેયપદે નિપતિષ્યતિ ॥

ઇત્થં સપ્તદશાધિકારચરમં તત્ત્વં યદ્ આભાસતે તન્ નિર્ણીતમ્ અનુત્તરં શિવપદં સંપ્રાપ્તિકામાન્ પ્રતિ ।
એતત્ સર્વમ્ ઇહોદિતં ચ જગદાનન્દે વિપક્ષાત્મકં ભેદપ્રાણતયા યતો ઽત્ર નિખિલો ઽપ્ય્ એષ પ્રપઞ્ચઃ સ્થિતઃ ॥