કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 4.14

યાજ્યાનુવાક્યાઃ
4.14.1 અનુવાકઃ

સોમો ધેનું સોમો અર્વન્તમાશું સોમો વીરં કર્મણ્યં દદાતિ ।
સાદન્યꣳ વિદથ્યં સભેયં પિતૃશ્રવણં યો દદાશદસ્મૈ ॥
અષાઢꣳ યુત્સુ પૃતનાસુ પપ્રિꣳ સ્વર્ષામપ્સાꣳ વૃજનસ્ય ગોપામ્ ।
ભરેષુજાં સુક્ષિતિં સુશ્રવસં જયન્તં ત્વામનુમદેમ સોમ ॥
ત્વં સોમ ક્રતુભિઃ સુક્રતુર્ભૂસ્ત્વં દક્ષૈઃ સુદક્ષો વિશ્વવેદાઃ ।
ત્વં વૃષા વૃષત્વેભિર્મહિત્વા દ્યુમ્નેભિર્ દ્યુમ્નિ અભવો નૃચક્ષાઃ ॥
યા તે ધામાનિ દિવિ યા પૃથિવ્યામ્ ॥
ત્વં ઇમા ઓષધીઃ સોમ વિશ્વાસ્ત્વમપો અજનયસ્ત્વં ગાઃ ।
ત્વમાતતન્થોર્વન્તરિક્ષં ત્વં જ્યોતિષા વિ તમો વવર્થ ॥
યા તે ધામાનિ હવિષા યજન્તિ, સોમાપૂષણા , ઇમૌ દેવૌ ॥
સોમાપૂષણા રજસો વિમાનં સપ્તચક્રં રથમવિશ્વમિન્વં ।
વિષૂવૃતં મનસા યુજ્યમાનં તં જિન્વથો વૃષણા પઞ્ચરશ્મિમ્ ॥
દિવ્યન્યઃ સદનં ચક્ર ઉચ્ચા પૃથિવ્યામન્યો અધ્યન્તરિક્ષે ।
તા અસ્મભ્યં પુરુવારં પુરુક્ષુꣳ રાયસ્પોષં વિષ્યતાં નાભિમસ્મે ॥
ધિયં પૂષા જિન્વતુ વિશ્વમિન્વો રયિꣳ સોમો રયિપતિર્ દધાતુ ॥
અવતુ દેવ્યદિતિરનર્વા બૃહદ્વદેમ વિદથે સુવીરાઃ ॥
વિશ્વાનિ અન્યો ભુવના જજાન વિશ્વમન્યો અભિચક્ષાણ એતિ ।
સોમાપૂષણા અવતં ધિયં મે યુવાભ્યાં વિશ્વાઃ પૃતના જયેમ ॥
પ્રજાપતે નહિ ત્વત્તાનિ અન્યો વિશ્વા જાતાનિ પરિ તા બભૂવ ।
યસ્મૈ કં જુહુમસ્તન્ નો અસ્તુ વયં સ્યામ પતયો રયીણાં ॥
રયીણાં પતિં યજતં બૃહન્તમસ્મિન્ ભરે નૃતમં વાજસાતૌ ।
પ્રજાપતિં પ્રથમજાં ઋતસ્ય યજામ દેવમધિ નો બ્રવીતુ ॥
પ્રજાપતે ત્વં નિધિપાઃ પુરાણો દેવાનાં પિતા જનિતા પ્રજાનાં ।
પતિર્ વિશ્વસ્ય જગતઃ પરસ્પા હવિર્ નો દેવ વિહવે જુષસ્વ ॥
તવેમે લોકાઃ પ્રદિશો દિશશ્ચ પરાવતો નિવત ઉદ્વતશ્ચ ।
પ્રજાપતે વિશ્વસૃગ્ જીવધન્ય ઇદં નો દેવ પ્રતિહર્ય હવ્યં ॥
પ્રજાપતિં પ્રથમં યજ્ઞિયાનાં દેવાનામગ્રે યજતં યજધ્વં ।
સ નો દદાતુ શ્રવણં પિતૄણાં તસ્મૈ તે દેવ હવિષા વિધેમ ॥
યો રાય ઈશે શતદાય ઉક્થ્યો યઃ પશૂનાં રક્ષિતા વિષ્ઠિતાનાં ।
પ્રજાપતિઃ પ્રથમજા ઋતસ્ય સહસ્રધામા જુષતાં હવિર્નઃ ॥
4.14.2 અનુવાકઃ

વાયો શતં હરીણાં યુવસ્વ પોષ્યાણાં ।
ઉત વા તે સહસ્રિણો રથા આયાતુ પાજસા ॥
ઈશાનાય પ્રહુતિં યસ્તા આનટ્ શુચિꣳ સોમં શુચિપાસ્તુભ્યꣳ વાયો ।
કૃણોષિ તં મર્ત્યેષુ પ્રશસ્તં જાતો જાતો જાયતે વાજ્યસ્ય ॥
યુક્વાના હિ ત્વં રથાસહા યુવસ્વ પોષ્યા વસો ।
આન્ નો વાયો મધુ પિબાસ્માકં સવનાગહિ ॥
કુવિદઙ્ગ નમસા યે વૃધાસઃ પુરા દેવા અનવદ્યાસા આસન્ ।
તે વાયવે મનવે બાધિતાયાવાસયન્નુષસં સૂર્યેણ ॥
આ નો વાયો મહે તને યાહિ મખાય પાજસે ।
વયં હિ તે ચકૃમા ભૂરિ દાવને સદ્યશ્ચિન્મહિ દાવને ॥
સં તે વાયુઃ ॥
પીવોઅન્નં રયિવૃધઃ સુમેધાઃ શ્વેતઃ સિષક્તિ નિયુતામભિશ્રીઃ ।
તે વાયવે સમનસો વિતોથુર્વિશ્વેન્નરઃ સ્વપત્યાનિ ચક્રુઃ ॥
રાયે નુ યં જજ્ઞતૂ રોદસીમે રાયે દેવી ધિષણા ધાતિ દેવં ।
અધ વાયું નિયુતઃ સશ્ચત સ્વા ઉત શ્વેતં વસુધિતિં નિરેકે ॥
આ વાયો, પ્ર વાયુમ્ , પ્ર યાભિઃ ॥
આ નો નિયુદ્ભિઃ શતિનીભિરધ્વરં સહસ્રિણીભિરુપયાહિ યજ્ઞં ।
વાયો અસ્મિન્ત્સવને માદયસ્વ યૂયં પાત સ્વસ્તિભિઃ સદા નઃ ॥
દેવાનાં ભદ્રા સુમતિર્ ઋજૂયતાં દેવાનાં રાતિરભિ નો નિવર્તતામ્ ।
દેવાનાં સખ્યમ્ ઉપસેદિમા વયં દેવા ના આયુઃ પ્રતિરન્તુ જીવસે ॥
ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવા ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાંસસ્તનૂભિર્ વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
શતમિન્નુ શરદો અન્તિ દેવા યત્રા નશ્ચક્રા જરસં તનૂનાં ।
પુત્રાસો યત્ર પિતરો ભવન્તિ મા નો મધ્યા રીરિષતાયુર્ગન્તોઃ ॥
આ વો દેવાસ ઈમહે ॥
ઉત દેવા અવહિતં દેવા ઉન્નયથા પુનઃ ।
ઉતાગશ્ચક્રુષં દેવા દેવા જીવયથા પુનઃ ॥
યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત દેવાઃ ॥
4.14.3 અનુવાકઃ

અગ્ને નય ॥
પ્ર વઃ શુક્રાય ભાનવે ભરધ્વં હવ્યં મતિં ચાગ્નયે સુપૂતં ।
યો દૈવ્યાનિ માનુષા જનૂꣳષ્યન્તર્વિશ્વાનિ વિદ્મના જિગાતિ ॥
અગ્ને ત્વં પારય ॥
અછા ગિરો મતયો દેવયન્તીરગ્નિં યન્તિ દ્રવિણં ભિક્ષમાણાઃ ।
સુસંદૃશꣳ સુપ્રતીકં સ્વઞ્ચꣳ હવ્યવાહમરતિં માનુષાણાં ॥
અગ્ને ત્વમસ્મદ્ યુયોધ્યમીવા અનગ્નિત્રા અભ્યમન્ત કૃષ્ટીઃ ।
પુનરસ્મભ્યꣳ સુવિતાય દેવ ક્ષાં વિશ્વેભિરમૃતેભિર્યજત્ર ॥
પ્ર કારવો મનના વચ્યમાના દેવદ્રીચીં નયત દેવયન્તઃ ।
દક્ષિણાવાડ્ વાજિની પ્રાચ્યેતિ હવિર્ભરન્ત્યગ્નયે ઘૃતાચી ॥
ઉદુત્તમં, અસ્તભ્નાદ્ દ્યાં, ઇમાં ધિયમ્ ॥
કિતવાસો યદ્ રિરિપુર્ન દીવિ યદ્વા ઘા સત્યં ઉત યન્ ન વિદ્મ ।
સર્વા તા વિષ્ય શિથિરેવ દેવાથા તે સ્યામ વરુણ પ્રિયાસઃ ॥
અવ તે હેડો વરુણ, તત્ત્વાયામિ ॥
પાવીરવી કન્યા ચિત્રાયુઃ સરસ્વતી વીરપત્ની ધિયં ધાત્ ।
ગ્નાભિરછિદ્રં શરણં સજોષા દુરાધર્ષં ગૃણતે શર્મ યંસત્ ॥
આ નો દિવઃ ॥
ઇમા જુહ્વાના યુષ્મદા નમોભિઃ પ્રતિ સ્તોમં સરસ્વતિ જુષસ્વ ।
તવ શર્મન્ પ્રિયતમે દધાના ઉપસ્થેયામ શરણં ન વૃક્ષં ॥
યસ્તે સ્તનઃ શશયો યો મયોભૂર્યેણ વિશ્વા પુષ્યસિ વાર્યાણિ ।
યો રત્નધા વસુવિદ્યઃ સુદત્રઃ સરસ્વતિ તમિહ ધાતવે કઃ ॥
સરસ્વત્યભિ નો નેષિ વસ્ય , ઇદં તે હવ્યં ॥
4.14.4 અનુવાકઃ

આ વેધસં નીલપૃષ્ઠં બૃહન્તં બૃહસ્પતિં સદને સાદયધ્વં ।
સાદદ્યોનિં દમા આ દીદિવાંસં હિરણ્યવર્ણમરુષં સપેમ ॥
સ હિ શુચિઃ શતપત્રઃ સ શુન્ધ્યુર્ હિરણ્યવાશીરિષિરઃ સ્વર્ષાઃ ।
બૃહસ્પતિઃ સ સ્વાવેશ ઋષ્વઃ પુરૂ સખિભ્ય આસુતિં કરિષ્ઠઃ ॥
બૃહસ્પતિઃ, સ સુષ્ટુભા ॥
બૃહસ્પતે અતિ યદર્યો અર્હાદ્ દ્યુમદ્વિભાતિ ક્રતુમજ્જનેષુ ।
યદ્ દીદયચ્ શવસ ઋતપ્રજાત તદસ્માસુ દ્રવિણં ધેહિ ચિત્રમ્ ॥
એવા પિત્રે વિશ્વદેવાય વૃષ્ણે ॥
સૂર્યો દેવીં ઉષસં રોચમાનાં મર્યો ન યોષામભ્યેતિ પશ્ચા ।
યત્રા નરો દેવયન્તો યુગાનિ વિતન્વતે પ્રતિ ભદ્રાય ભદ્રમ્ ॥
ભદ્રા અશ્વા, સ્તત્સૂર્યસ્ય ॥
તન્ મિત્રસ્ય વરુણસ્યાભિચક્ષે સૂર્યો રૂપં કૃણુતે દ્યૌરુપસ્થે ।
અનન્તમન્યદ્ રુશદસ્ય પાજઃ કૃષ્ણમન્યદ્ધરિતઃ સંભરન્તિ ॥
અદ્યા દેવા ઉદિતા સૂર્યસ્ય નિરંહસઃ પિપૃતા નિરવદ્યાત્ ।
તન્ નો મિત્રો વરુણો મામહન્તામ્ અદિતિઃ સિન્ધુઃ પૃથિવી ઉત દ્યૌઃ ॥
ચિત્રં દેવાનાં ઉદગાદ્ અનીકં , સુત્રામાણં , મહીમ્ ઊ ષુ , અદિતિઃ પાશાન્ ॥
અદિતિર્ દ્યૌર્ અદિતિર્ અન્તરિક્ષમદિતિર્ માતા સ પિતા સ પુત્રઃ ।
વિશ્વે દેવા અદિતિઃ પઞ્ચ જના અદિતિર્ જાતં અદિતિર્જનિત્વં ॥
વિષ્ટંભો દિવઃ, સ્તીર્ણં બર્હિઃ ॥
4.14.5 અનુવાકઃ

વિષ્ણોર્નુ કં , તદસ્ય, પ્ર તદ્વિષ્ણુઃ ॥
પરો માત્રયા તન્વા વૃધાન ન તે મહિત્વમન્વશ્નુવન્તિ ।
ઉભે તે વિદ્મ રજસી પૃથિવ્યા વિષ્ણો દેવ ત્વં પરમસ્ય વિત્સે ॥
વિચક્રમે પૃથિવીં એષ એતાં ક્ષેત્રાય વિષ્ણુર્મનુષે દશસ્યન્ ।
ધ્રુવાસો અસ્ય કીરયો જનાસ ઉરુક્ષિતિં સુજનિમા ચકાર ॥
ત્રિર્દેવઃ પૃથિવીં એષ એતાં વિચક્રમે શતર્ચસં મહિત્વા ।
પ્ર વિષ્ણુરસ્તુ તવસસ્તવીયાꣳસ્ત્વેષં હ્યસ્ય સ્થવિરસ્ય નામ ॥
ઇન્દ્રં નરો નેમધિતા, યુજે રથં ॥
જગૃહ્મા તે દક્ષિણમિન્દ્ર હસ્તં વસૂયવો વસુપતે વસૂનાં ।
વિદ્મા હિ ત્વા ગોપતિꣳ શૂર ગોનામસ્મભ્યં ચિત્રં વૃષણં રયિં દાઃ ॥
તવેદં વિશ્વમભિતઃ પશવ્યં યત્ પશ્યસિ ચક્ષસા સૂર્યસ્ય ।
ગવાં અસિ ગોપતિરેક ઇન્દ્ર ભક્ષીમહિ તે પ્રયતસ્ય વસ્વઃ ॥
સમિન્દ્ર નઃ ॥
આરાચ્ શત્રુમપબાધસ્વ દૂરમ્ ઉગ્રો યઃ શમ્બઃ પુરુહૂત તેન ।
અસ્મે ધેહિ યવમદ્ગોમદિન્દ્ર કૃધી ધિયં જરિત્રે વાજરત્નામ્ ॥
ઇન્દ્રો બલં રક્ષિતારં દુઘાનાં કરેણેવ વિચકર્તા રવેણ ।
સ્વેદાઞ્જિભિરાશિરં ઇછમાનોઽરોદયત્ પણિમા ગા અમુષ્ણાત્ ॥
અધ્વર્યવો યો દૃભીકં જઘાન યો ગા ઉદાજદપિ હિ બલં વઃ ।
તસ્મા એતમન્તરિક્ષે ન વાતં ઇન્દ્રં સોમૈર્ ઓર્ણુત જૂર્ન વસ્ત્રૈઃ ॥
ઇન્દ્રા ઓષધીરસનોદહાનિ વનસ્પતીꣳરસનોદન્તરિક્ષમ્ ।
બિભેદ વલં નુનુદે વિવાચોઽથાભવદ્ દમિતાભિક્રતૂનાં ॥
યો હત્વાહિમરિણાત્સપ્ત સિન્ધૂન્ યો ગા ઉદાજદપધા વલસ્ય ।
યો અશ્મનોર્ અન્તરગ્નિં જજાન સꣳવૃક્ સમત્સુ સ જનાસા ઇન્દ્રઃ ॥
અભિ સ્વવૃષ્ટિમ્ ॥
ભિનદ્વલમઙ્ગિરોભિર્ગૃણાનો વિ પર્વતસ્ય દૃંહિતાનિ ઐરત્ ।
રિણગ્ રોધાંસિ કૃત્રિમાનિ એષાં સોમસ્ય તા મદા ઇન્દ્રશ્ચકાર ॥
4.14.6 અનુવાકઃ

વિષ્ણું દેવં વરુણં ઊતયે ભગં મેદસા દેવા વપયા યજધ્વં ।
તા નો યજ્ઞં આગતં વિશ્વધેના પ્રજાવદસ્મે દ્રવિણેહ ધત્તં ॥
મેદસા દેવા વપયા યજધ્વં વિષ્ણું ચ દેવં વરુણં ચ રાતિમ્ ।
તા નો અમીવાં અપબાધમાના ઇમં યજ્ઞં જુષમાણા ઉપેતં ॥
વિષ્ણૂવરુણા યુવમધ્વરાય નો વિશે જનાય મહિ શર્મ યચ્છતં ।
દીર્ઘપ્રયજ્યૂ હવિષા વૃધાના જ્યોતિષારાતીર્દહતં તમાંસિ ॥
યયોર્ ઓજસા સ્કભિતા રજાંસિ વીરેભિર્ વીરતમા શવિષ્ઠા ।
યા પત્યેતે અપ્રતીતા સહોભિર્વિષ્ણૂ અગન્વરુણા પૂર્વહૂતિમ્ ॥
વિષ્ણૂવરુણા અભિશસ્તિપાવા દેવા યજન્ત હવિષા ઘૃતેન ।
અપામીવાં સેધતં રક્ષસશ્ચાથા ધત્તં યજમાનાય શં યોઃ ॥
અંહોમુચા વૃષભા સુપ્રતૂર્તી દેવાનાં દેવતમા શવિષ્ઠા ।
વિષ્ણૂવરુણા પ્રતિહર્યતં ન ઇદં નરા પ્રયતં ઊતયે હવિઃ ॥
આ દેવો યાતિ સવિતા સુરત્નોઽન્તરિક્ષપ્રા વહમાનો અશ્વૈઃ ।
હસ્તે દધાનો નર્યા પુરૂણિ નિવેશયઞ્ચ પ્રસુવઞ્ ચ ભૂમ ॥
અભીવૃતં કૃશનૈર્વિશ્વરૂપં હિરણ્યશમ્યં યજતો બૃહન્તમ્ ।
આસ્થાદ્રથં સવિતા ચિત્રભાનુઃ કૃષ્ણા રજાંસિ તવિષીં દધાનઃ ॥
સ ઘા નો દેવઃ સવિતા સહાવાસાવિષદ્વસુપતિર્વસૂનિ ।
વિશ્રયમાણો અમતિમ્ ઉરૂચીં મર્તભોજનં અધ રાસતે નઃ ॥
આ કૃષ્ણેન રજસા, વામં અદ્ય ॥
ભગં ધિયં વાજયન્તઃ પુરંધિં નરાશંસો ગ્નાસ્પતિર્નો અવ્યાત્ ।
આયે વામસ્ય સંગથ રયીણાં પ્રિયા દેવસ્ય સવિતુઃ સ્યામ ॥
યા ઓષધયો , અશ્વાવતીમ્ , ઓષધીરિતિ માતરો , અતિ વિશ્વાઃ પરિષ્ઠા , યદોષધયઃ સંગચ્છન્તે , અન્યા વો અન્યામ્ ॥
4.14.7 અનુવાકઃ

મહી દ્યાવાપૃથિવી ઇહ જ્યેષ્ઠે રુચા ભવતાં શુચયદ્ભિરર્કૈઃ ।
યત્ સીꣳ વરિષ્ઠે બૃહતી વિમિન્વન્ રુવદ્ધોક્ષા પપ્રથાનેભિરેવૈઃ ॥
પ્ર પૂર્વજે ॥
સ ઇત્ સ્વપા ભુવનેષ્વાસ ય ઇમે દ્યાવાપૃથિવી જજાન ।
ઉર્વી ગભીરે રજસી સુમેકે અવંશે ધીરઃ શચ્યા સમૈરત્ ॥
ભૂરિ દ્વે અચરન્તી ચરન્તં પદ્વન્તં ગર્ભમપદી દધાતે ।
નિત્યં ન સૂનું પિત્રોરુપસ્થે દ્યાવા રક્ષતં પૃથિવી નો અભ્વાત્ ॥
ઇદં દ્યાવાપૃથિવી સત્યમસ્તુ પિતર્માતર્યદિહોપબ્રુવે વાં ।
ભૂતં દેવાનામવમે અવોભિર્વિદ્યામેષં વૃજનં જીરદાનુમ્ ॥
ઉર્વી પૃથ્વી બહુલે દૂરેઅન્તે ઉપબ્રુવે નમસા યજ્ઞે અસ્મિન્ ।
દધાતે યે સુભગે સુપ્રતૂર્તી દ્યાવા રક્ષતં પૃથિવી નો અભ્વાત્ ॥
ઇન્દ્રો ભૂતસ્ય ભુવનસ્ય રાજેન્દ્રો દાધાર પૃથિવીં ઉતેમાં ।
ઇન્દ્રે હ વિશ્વા ભુવના શ્રિતાનીન્દ્રં મન્યે પિતરં માતરં ચ ॥
ઇન્દ્રઃ પૃણન્તં પપુરિં ચેન્દ્રા ઇન્દ્રઃ સ્તુવન્તં સ્તવિતારમિન્દ્રઃ ।
દધાતિ શક્રઃ સુકૃતસ્ય લોક ઇન્દ્રં મન્યે પિતરં માતરં ચ ॥
ઇન્દ્રો દ્યૌરુ૩ર્વ્યુત ભૂમિરિન્દ્રા ઇન્દ્રઃ સમુદ્રો અભવદ્ ગભીરઃ ।
ઉર્વન્તરિક્ષં સ જનાસા ઇન્દ્રા ઇન્દ્રં મન્યે પિતરં માતરં ચ ॥
ઇન્દ્રો વૃત્રં વજ્રેણાવધીદ્ધીન્દ્રો વ્યંસં ઉત શુષ્ણમિન્દ્રઃ ।
ઇન્દ્રઃ પુરઃ શમ્બરસ્યાભિનદ્ધીન્દ્રં મન્યે પિતરં માતરં ચ ॥
ઇન્દ્રો બભૂવ બ્રહ્મણા ગભીર ઇન્દ્રા આભૂતઃ પરિભૂષ્વિન્દ્રઃ ।
ઇન્દ્રો ભવિષ્યદુત ભૂતમિન્દ્રા ઇન્દ્રં મન્યે પિતરં માતરં ચ ॥
ઇન્દ્રોઽસ્મં અવતુ વજ્રબાહુરિન્દ્રે ભૂતાનિ ભુવનાનીન્દ્રે ।
અસ્માકમિન્દ્રો ભવતુ પ્રસાહ ઇન્દ્રં મન્યે પિતરં માતરં ચ ॥
ઉત સ્યા નઃ સરસ્વતી જુષાણોપશ્રુવત્ સુભગા યજ્ઞે અસ્મિન્ ।
દ્યુતદ્યુભિર્નમસ્યૈરિયાણા રાયા યુજા ચિદુત્તરા સખિભ્યઃ ॥
પ્ર ક્ષોદસા ધાયસા સસ્ર એષા સરસ્વતી ધરુણમાયસી પૂઃ ।
પ્ર બાધમાના રથ્યેવ યાતિ વિશ્વા અપો મહિના સિન્ધુરન્યાઃ ॥
એકાચેતત્ સરસ્વતી નદીનાં શુચિર્યતી ગિરિભ્યા આ સમુદ્રાત્ ।
રાયશ્ચેતન્તી ભુવનસ્ય ભૂરેર્ઘૃતં પયો દુદુહે નાહુષાય ॥
ઇદમદદાદ્રભસં ઋણચ્યુતં દિવોદાસં વધ્રીયશ્વાય દાશુષે ।
યા શસ્વન્તમાચખાદાવસં પણિં તા તે દાત્રાણિ તવિષા સરસ્વતિ ॥
અયમ્ ઉ તે સરસ્વતિ વસિષ્ઠો દ્વારા ઋતસ્ય સુભગે વ્યાવઃ ।
વર્ધ શુભ્રે સ્તુવતે રાસિ વાજાન્ યૂયં પાત સ્વસ્તિભિઃ સદા નઃ ॥
ઇયં શુષ્મેભિર્ બિસખા ઇવારુજત્ સાનુ ગિરીણાં તવિષેભિર્ ઊર્મિભિઃ ।
પારાવતઘ્નીમવસે સુવૃક્તિભિઃ સરસ્વતીમાવિવાસેમ ધીતિભિઃ ॥
4.14.8 અનુવાકઃ

શુચિં નુ સ્તોમં , શ્નથદ્ વૃત્રમ્, ઉભા વાં ઇન્દ્રાગ્ની, પ્ર ચર્ષણિભ્યા , આ વૃત્રહણા ,
ગીર્ભિર્વિપ્ર, સ્ત્વષ્ટા દધત્ , તન્ નસ્તુરીપં , ત્વષ્ટા વીરમ્ ॥વ
પિશઙ્ગરૂપઃ સુભરો વયોધાઃ શ્રુષ્ટી વીરો જાયતે દેવકામઃ ।
પ્રજાં ત્વષ્ટા વિષ્યતુ નાભિમસ્મે અધા દેવાનામપ્યેતુ પાથઃ ॥
દેવ ત્વષ્ટઃ ॥
આવિષ્ટ્યો વર્ધતે ચારુરાસુ જિહ્માનાં ઊર્ધ્વઃ સ્વયશા ઉપસ્થે ।
ઉભે ત્વષ્ટુર્ બિભ્યતુર્ જાયમાનાત્ પ્રતીચી સિંહં પ્રતિચેતયેતે ॥
જગૃહ્મા તે દક્ષિણમિન્દ્ર હસ્તં ॥
સુબ્રહ્માણં દેવવન્તં મહાન્તમ્ ઉરું ગભીરં પૃથુબુધ્નમિન્દ્ર ।
શ્રુતઋષિમુગ્રમ્ અભિમાતિષાહમસ્મભ્યં ચિત્રં વૃષણં રયિં દાઃ ॥
વનીવાનો મમ દૂતાસા ઇન્દ્રં સ્તોમાશ્ચરન્તિ સુમતીરિયાણાઃ ।
હૃદિસ્પૃશો મનસા વચ્યમાના અસ્મભ્યં ચિત્રં વૃષણં રયિં દાઃ ॥
સ્વાયુધં સ્વવસં સુનીથં ચતુઃસમુદ્રં ધરુણં રયીણાં ।
ચર્કૃત્યં શંસ્યં ભૂરિવારં ઉગ્રમ્ અસ્મભ્યં ચિત્રં વૃષણં રયિં દાઃ ॥
અશ્વાવન્તં રથિનં વીરવન્તં સહસ્રિણં શતિનં વાજમિન્દ્ર ।
ભદ્રવ્રાતં વિપ્રવીરં સ્વર્ષામસ્મભ્યં ચિત્રં વૃષણં રયિં દાઃ ॥
સનદ્વાજં વિપ્રવીરં તરુત્રં ધનુસ્પૃતં શૂશુવાંસં સુદક્ષમ્ ।
દસ્યુહનં પૂર્ભિદમિન્દ્ર સત્યમસ્મભ્યં ચિત્રં વૃષણં રયિં દાઃ ॥
4.14.9 અનુવાકઃ

ત્વષ્ટા પત્નીભિરિહ નઃ સજોષા દેવો દેવીભિર્હવિષો જુષાણઃ ।
ઉપો રયિં બહુલં વિષ્યતા નઃ શૃણોત નઃ સુમતિં યજ્ઞિયાસઃ ॥
રેતોધા યસ્ય ભુવનસ્ય દેવઃ સસાદ યોનૌ જનિતા જનિષ્ઠઃ ।
રૂપાણિ કૃણ્વન્ વિદધદ્વપૂꣳષિ ત્વષ્ટા પત્નીભિશ્ચરતિ પ્રજાનન્ ॥
ત્વષ્ટા પત્નીભિરનુ મંહનેવાગ્રેયાવા ધિષણે યં દધાતે ।
વિશ્વા વસુ હસ્તયોરાદધાનોઽન્તર્મહી રોદસી યાતિ સાધન્ ॥
આ નો વીરેભિર્જનિતા મતીનાં ગોભિરશ્વેભિર્વસુભિર્વસૂયન્ ।
સમઞ્જાનો ધામભિર્વિશ્વરૂપૈસ્ત્વષ્ટા પત્નીભિશ્ચરતિ પ્રજાનન્ ॥
ત્વષ્ટા રેતો ભુવનસ્ય પત્નીર્વિકૃણ્વાનાસ્તનયં ભૂરિ પશ્વઃ ।
ગ્ના વો દેવી રોદસી તચ્ શૃણોતા નો રયિં જનત વિશ્વવારં ॥
યજ્ઞં ચ નસ્તન્વં ચ પ્રજાં ચ રયિં ચ નો જનત વિશ્વરૂપં ।
યોનૌ રેતો દધદસ્મે નુ ત્વષ્ટા દેવીઃ પત્નીર્જનત જીવસે નઃ ॥
વિ મચ્ શ્રથાય રશનાં ઇવાગ ઋધ્યામ તે વરુણ ખામ્ ઋતસ્ય ।
મા તન્તુશ્છેદિ વયતો ધિયં મે મા માત્રા શાર્યપસઃ પુર ઋતોઃ ॥
પર ઋણા સાવીરધ મત્કૃતાનિ માહં રાજન્નન્યકૃતેન ભોજં ।
અવ્યુષ્ટા ઇન્નુ ભૂયસીરુષાસા આ નો વીરાન્વરુણ તાસુ શાધિ ॥
અપો ષુ મ્યક્ષ વરુણ ભિયસં મત્ સમ્રાડ્ ઋતાવોઽનુ નો ગૃભાય ।
દામેવ વત્સાદ્વિમુમુગ્ધ્યꣳહો નહિ ત્વદારે નિમિષશ્ચનેશે ॥
યો મે રાજન્ યુજ્યો વા સખા વા સ્વપ્ને ભયં ભીરવે મહ્યમાહ ।
સ્તેનો વા યો દિપ્સતિ નો વૃકો વા ત્વં તસ્માદ્વરુણ પાહ્યસ્માન્ ॥
મા નો વધૈર્વરુણ યે ત ઇષ્ટા એનઃ કૃણ્વન્તમરુણ ભ્રીણન્તિ ।
મા જ્યોતિષઃ પ્રવસથાનિ ગન્મ વિ ષૂ મૃધઃ શિશ્રથો જીવસે નઃ ॥
ક્વ ત્યાનિ નૌ સખ્યા બભૂવુઃ સચાવહૈ યદવૃકં પુરા ચિત્ ।
બૃહન્તં માનં વરુણ સ્વધાવઃ સહસ્રદ્વારં જગમા ગૃહં તે ॥
મૂર્ધાનં દિવઃ, પૃષ્ટો દિવિ, વૈશ્વાનરસ્ય સુમતૌ સ્યામ, ત્વમગ્ને શોચિષા શોશુચાનો,
અગ્નિઃ પ્રાતઃ સવનાત્ , વિશ્વં વિવ્યાચ ॥
4.14.10 અનુવાકઃ

આ વાં રથો રોદસી બદ્બધાનો હિરણ્યયો વૃષભિર્ યાત્વશ્વૈઃ ।
ઘૃતવર્તનિઃ પવિભી રુચાન ઇષાં વોઢા નૃપતિર્વાજિનીવાન્ ॥
સ પપ્રથાનો અભિ પઞ્ચ ભૂમા ત્રિવન્ધુરો મનસાયાતુ યુક્તઃ ।
વિશો યેન ગચ્છથો દેવયન્તીઃ કુત્રા ચિદ્યામં અશ્વિના દધાના ॥
સ્વશ્વા યશસાયાતમર્વાગ્ દસ્રા નિધિં મધુમન્તં પિબાથઃ ।
વિ વાં રથો વધ્વા યાદમાનોઽન્તાન્ દિવો બાધતે વર્તનિભ્યાં ॥
યો હ સ્ય વાં રથિરા વસ્ત ઉસ્રા રથો યુજાનઃ પરિયાતિ વર્તિઃ ।
તેન નઃ શં યોરુષસો વ્યુષ્ટૌ નિ અશ્વિના વહતં યજ્ઞે અસ્મિન્ ॥
યુવોઃ શ્રિયં પરિ યોષાવૃણીત સૂરો દુહિતા પરિતક્મ્યાયાં ।
યદ્દેવયન્તમવથઃ શચીભિઃ પરિ ઘ્રંસં ઓમના વાં વયો ગાત્ ॥
યુવં ભુજ્યુમવવિદ્ધં સમુદ્ર ઉદૂહથુરર્ણસો અસ્રિધાનૈઃ ।
પતત્રિભિરશ્રમૈરવ્યથિભિર્ દંસનાભિરશ્વિના પારયન્તા ॥
બ્રહ્મણસ્પતે ત્વમસ્ય યન્તા ॥
સ ઈꣳ સત્યેભિઃ સખિભિઃ શુચદ્ભિર્ગોધાયસં વિ ધનસૈરદર્દઃ ।
બ્રહ્મણસ્પતિર્ વૃષભિર્વરાહૈર્ ઘર્મસ્વેદેભિર્દ્રવિણં વ્યાનટ્ ॥
બ્રહ્મણસ્પતેરભવદ્યથાવશં સત્યો મન્યુર્મહિ કર્મા કરિષ્યતઃ ।
યો ગા ઉદાજત્સ દિવે વિ ચાભજન્મહીવ રીતિઃ શવસાસરત્પૃથક્ ॥
ઇન્ધાનો અગ્નિં વનવદ્વનુષ્યતઃ કૃતબ્રહ્મા શૂશુવદ્ રાતહવ્યા ઇત્ ।
જાતેન જાતં અતિ સ પ્રસર્સૃતે યં યં યુજં કૃણુતે બ્રહ્મણસ્પતિઃ ॥
બ્રહ્મણસ્પતે સૂયમસ્ય વિશ્વહા ॥
સ ઇજ્જનેન સ વિશા સ જન્મના સ પુત્રૈર્વાજં ભરતે ધના નૃભિઃ ।
દેવાનાં યઃ પિતરં આવિવાસતિ શ્રદ્ધામના હવિષા બ્રહ્મણસ્પતિમ્ ॥
આયાતં મિત્રાવરુણા સુશસ્ત્ય્ ઉપ પ્રિયા નમસા હૂયમાના ।
સં યા અપ્નઃસ્થો અપસેવ જનાચ્ શ્રુધીયતશ્ચિદ્યતથો મહિત્વા ॥
યુવં વસ્ત્રાણિ પીવસા વસાથે યુવોરછિદ્રા મન્તવો હ સર્ગાઃ ।
અવાતિરતમનૃતાનિ વિશ્વ ઋતેન મિત્રાવરુણા સચેથે ॥
કો નુ વાં મિત્રાવરુણા ઋતાયન્ દિવો વા મહઃ પાર્થિવસ્ય વા દે ।
ઋતસ્ય વા સદસિ ત્રાસીથાં નો યજ્ઞાયતે વા પશુષો નુ વાજાન્ ॥
તત્ સુ વાં મિત્રાવરુણા મહિત્વં ઈર્મા તસ્થુષીરહભિર્ દુદુહ્રે ।
વિશ્વાઃ પિન્વથઃ સ્વસરસ્ય ધેના અનુ વાં એકઃ પવિરાવવર્ત ॥
યદ્ બંહિષ્ઠં નાતિવિધે સુદાનૂ અછિદ્રં શર્મ ભુવનસ્ય ગોપા ।
તેન નો મિત્રાવરુણા અવિષ્ટꣳ સિષાસન્તો જિગીવાંસઃ સ્યામ ॥
પ્ર બાહવા ॥
4.14.11 અનુવાકઃ

આ નો વિશ્વા આસ્ક્રા ગમન્ત દેવા મિત્રો અર્યમા વરુણઃ સજોષાઃ ।
ભુવન્ યથા નો વિશ્વે વૃધાસઃ કરન્સુત્ષાહા વિથુરં ન શવઃ ॥
શં નો દેવા વિશ્વદેવા ભવન્તુ શં સરસ્વતી સહ ધીભિરસ્તુ ।
શમભિષાચઃ શમ્ ઉ રાતિષાચઃ શં નો દિવ્યાઃ પાર્થિવાઃ શં નો અપ્યાઃ ॥
યે સવિતુઃ સત્યસવસ્ય વિશ્વે મિત્રસ્ય વ્રતે વરુણસ્ય દેવાઃ ।
તે સૌભગં વીરવદ્ગોમદપ્નો દધાતન દ્રવિણં ચિત્રમસ્મે ॥
સુગા વો દેવો , વિશ્વે દેવાઃ ॥
દ્યૌઃ પિતઃ પૃથિવિ માતરધ્રુગગ્ને ભ્રાતર્વસવો મૃડતા નઃ ।
વિશ્વ આદિત્યા અદિતે સજોષા અસ્મભ્યꣳ શર્મ બહુલં વિયન્ત ॥
ઈડે અગ્નિં સ્વવસં નમોભિરિહ પ્રસત્તો વિચયત્ કૃતં નઃ ।
રથૈરિવ પ્રભરે વાજયદ્ભિઃ પ્રદક્ષિણિન્મરુતાં સ્તોમં અશ્યામ્ ॥
ત્વિષીમન્તો અધ્વરસ્યેવ દિદ્યુત્ ત્રિષુચ્યવસો જુહ્વો નાગ્નેઃ ।
અર્ચત્રયો ધુનયો ન વીરા ભ્રાજજ્જન્માનો મરુતો અધૃષ્ટાઃ ॥
અગ્ને યાહિ દૂત્યં મા રિષણ્યો દેવં અછા બ્રહ્મકૃતા ગણેન ।
સરસ્વતીં મરુતો અશ્વિનાપો યક્ષિ દેવાન્ રત્નધેયાય વિશ્વાન્ ॥
પ્ર ચિત્રમર્કં ગૃણતે તુરાય ॥
યે અગ્નયો ન શોશુચન્નિધાના દ્વિર્યત્ ત્રિર્મરુતો વાવૃધન્ત ।
અરેણવો હિરણ્યયાસ એષાં સાકં નૃમ્ણૈઃ પૌꣳસ્યેભિશ્ચ ભૂવન્ ॥
આ વો યન્તૂદવાહાસો અદ્ય ॥
સત્યં બૃહદ્ ઋતં ઉગ્રં દીક્ષા તપો બ્રહ્મ યજ્ઞાઃ પૃથિવીં ધારયન્તિ ।
સા નો ભૂતસ્ય ભુવનસ્ય પત્નિ ઉરું લોકં પૃથિવી નઃ કૃણોતુ ॥
અસંબાધા યા મધ્યતો માનવેભ્યો યસ્યા ઉદ્વતઃ પ્રવતઃ સમં મહત્ ।
નાનારૂપા ઓષધીર્ યા બિભર્તિ પૃથિવી નઃ પ્રથતાં રાધ્યતાં નઃ ॥
યાં રક્ષન્ત્યસ્વપ્ના વિશ્વદાનીં દેવા ભૂમિં પૃથિવીમપ્રમાદં ।
સા નો મધુ ઘૃતં દુહામથો ઉક્ષતુ વર્ચસા ॥
યસ્યાં પૂર્વે પૂર્વજના વિચક્રિરે યસ્યાં દેવા અસુરાનભ્યવર્તયન્ ।
યા બિભર્તિ બહુધા પ્રાણદેજત્ સા નો ભૂમિઃ પૂર્વપેયં દધાતુ ॥
યાસ્તે પ્રાચીઃ પ્રદિશો યા ઉદીચીર્ યાશ્ચ ભૂમ્યધરાગ્ યાશ્ચ પશ્ચા ।
શિવાસ્તા મહ્યં ચરતે ભવન્તુ મા નિપપ્તં ભુવને શિશ્રિયાણઃ ॥
વિશ્વંભરા વસુધાની પુરુક્ષુદ્ધિરણ્યવર્ણા જગતઃ પ્રતિષ્ઠા ।
વૈશ્વાનરં બિભ્રતી ભૂમિરગ્નિમિન્દ્ર ઋષભા દ્રવિણં નો દધાતુ ॥
4.14.12 અનુવાકઃ

આ વાં મિત્રાવરુણા હવ્યદાતિં નમસા દેવા અવસા વવૃત્યામ્ ।
અસ્માકં બ્રહ્મ પૃતનાસુ સહ્યા અસ્માકં વૃષ્ટિર્ દિવ્યા સુપારા ॥
ઋતસ્ય ગોપા અધિતિષ્ઠથો રથં સત્યધર્માણા પરમે વ્યોમન્ ।
યમત્ર મિત્રાવરુણાવથો યુવં તસ્મૈ વૃષ્ટિર્મધુમત્ પિન્વતે દિવઃ ॥
વાચં સુ મિત્રાવરુણા ઋતાવરીં પર્જન્યશ્ચિત્રાꣳ વદતિ ત્વિષીમતીમ્ ।
અભ્રા વસત(વસથ) મરુતઃ સુ માયયા દ્યાં વર્ષયતમરુણામરેપસં ॥
સમ્રાજા અસ્ય ભુવનસ્ય રાજથો મિત્રાવરુણા વિદથે સ્વર્દૃશા ।
વૃષ્ટિꣳ વાં રાધો અમૃતત્વં ઈમહે દ્યાવાપૃથિવી વિચરન્તિ તન્યવઃ ॥
આ નો મિત્રાવરુણા હવ્યજુષ્ટિં ઘૃતૈર્ગવ્યૂતિમ્ ઉક્ષતં ઇડાભિઃ ।
પ્રતિ વાં અત્ર વરં આ જનાય પૃણીતં ઉદ્નો દિવ્યસ્ય ચારોઃ ॥
સમ્રાજા ઉગ્રા વૃષભા દિવસ્પતી પૃથિવ્યા મિત્રાવરુણા વિચર્ષણી ।
ચિત્રેભિરભ્રૈરુપતિષ્ઠતો રવં દ્યાં વર્ષયતો અસુરસ્ય માયયા ॥
આ તે મહો , યો જાત એવા , અભિ ગોત્રાણિ ॥
આભિઃ સ્પૃધો મિથતીરરિષણ્યન્નમિત્રસ્ય વ્યથયા મન્યુમિન્દ્ર ।
આભિર્વિશ્વા અભિયુજો વિષૂચીરાર્યાય વિશોઽવતારીર્દાસીઃ ॥
અયં શૃણ્વે અધ જયન્નુત ઘ્નન્નયમ્ ઉત પ્રકૃણુતે યુધા ગાઃ ।
યદા સત્યં કૃણુતે મન્યુમિન્દ્રો વિશ્વં દૃઢં ભયતા એજદસ્માત્ ॥
અનુ સ્વધામક્ષરન્નાપો અસ્યાવર્ધત મધ્યા આ નાવ્યાનાં ।
સધ્રીચીનેન મનસા તમિન્દ્રા ઓજિષ્ઠેન હન્મનાહન્નભિ દ્યૂન્ ॥
ઇન્દ્રસ્તરસ્વાનભિમાતિહોગ્રો હિરણ્યવર્ણ ઇષિરઃ સ્વર્ષાઃ ।
તસ્ય વયં સુમતૌ યજ્ઞિયસ્યાપિ ભદ્રે સૌમનસે સ્યામ ॥
હિરણ્યવર્ણો અભયં કૃણોત્વભિમાતિહેન્દ્રઃ પૃતનાસુ જિષ્ણુઃ ।
સ નઃ શર્મ ત્રિવરૂથં વિયંસદ્ યૂયં પાત સ્વસ્તિભિઃ સદા નઃ ॥
ઇન્દ્રં સ્તુહિ વજ્રિણં સોમપૃષ્ઠં પુરોડાશસ્ય જુષતાં હવિર્ નઃ ।
હત્વાભિમાતીઃ પૃતનાઃ સહસ્વાનથાભયં કૃણુહિ વિશ્વતો નઃ ॥
સ્તુહિ શૂરં વજ્રિણમપ્રતીકં વૃત્રહણં પુરુહૂતં ઇન્દ્રમ્ ।
ય એકા ઇચ્ શતપતિર્જનેષુ તસ્મા ઇન્દ્રાય હવિષા જુહોત ॥
ઇન્દ્રો દેવાનામધિપાઃ પુરોહિતો વિશાં પતિરભવદ્વાજિનીવાન્ ।
અભિમાતિહા તવિષસ્તુવિષ્માનસ્મભ્યં ચિત્રં વૃષણં રયિં દાત્ ॥
ય ઇમે દ્યાવાપૃથિવી મહિત્વા બલેનાદૃંહદભિમાતિહેન્દ્રઃ ।
સ નો હવિઃ પ્રતિગૃભ્ણાતુ રાતયે દેવાનાં દેવો નિધિપા નો અવ્યાત્ ॥
4.14.13 અનુવાકઃ

ઇન્દ્રો વૃત્રમતરદ્ વૃત્રતૂર્યેઽનાધૃષ્યો મઘવા શૂરા ઇન્દ્રઃ ।
અન્વેનં વિશો અમદન્ત પૂર્વીરયં રાજા જગતશ્ચર્ષણીનાં ॥
સ એવ વીરઃ સ ઉ વીર્યાવાન્ત્સ એકરાજો જગતઃ પરસ્પાઃ ।
યદા વૃત્રમતરચ્ શૂરા ઇન્દ્રો અથૈકરાજો અભવજ્જનાનાં ॥
ઇન્દ્રો યજ્ઞં વર્ધયન્ વિશ્વવેદાઃ પુરોડાશસ્ય જુષતાં હવિર્ નઃ ।
વૃત્રં તીર્ત્વા દાનવં વજ્રબાહુર્ દિશોઽદૃંહદ્ દૃંહિતા દૃંહણેન ॥
ઇમં યજ્ઞં વર્ધયન્ વિશ્વવેદાઃ પુરોડાશં પ્રતિગૃભ્ણાત્વિન્દ્રઃ ।
યદા વૃત્રમતરચ્ શૂરા ઇન્દ્રો અથાભવદ્ દમિતાભિક્રતૂનાં ॥
અહન્ વૃત્રમ્ ॥
ઇન્દ્રો દેવાઞ્ શમ્બરહત્ય આવદિન્દ્રો દેવાનામભવત્ પુરોગાઃ ।
ઇન્દ્રો યજ્ઞે હવિષા વાવૃધાનો વૃત્રતૂર્નો અભયં શર્મ યંસત્ ॥
ઇન્દ્રસ્ય વૃષ્ણો, જનિષ્ઠા ઉગ્ર , ઇન્દ્ર એષાં નેતા, ભૂરિ ચકર્થ ॥
ત્વં માનેભ્ય ઇન્દ્ર વિશ્વજન્યા રદા મરુદ્ભિઃ શુરુધો ગોઅગ્રાઃ ।
સ્તવાનેભિઃ સ્તવસ ઇન્દ્ર દેવૈર્વિદ્યામેષં વૃજનં જીરદાનુમ્ ॥
યઃ સપ્ત સિન્ધૂꣳરદધાત્ પૃથિવ્યાં યઃ સપ્ત લોકાનકૃણોદ્દિશશ્ચ ।
ઇન્દ્રો હવિષ્માન્ત્સગણો મરુદ્ભિર્ વૃત્રતૂર્નો યજ્ઞં ઇહોપયાસત્ ॥
સમિદ્ધા ઇન્દ્રો , અનવસ્તે ॥
ઇન્દ્રસ્ય નુ વીર્યાણિ પ્રવોચં યાનિ ચકાર પ્રથમાનિ વજ્રી ।
અહન્નહિમન્વપસ્તતર્દ પ્ર વક્ષણા અભિનત્ પર્વતાનાં ॥
અહન્નહિં પર્વતે શિશ્રિયાણં ત્વષ્ટાસ્મૈ વજ્રં સ્વર્યં તતક્ષ ।
વાશ્રા ઇવ ધેનવઃ સ્યન્દમાના અઞ્જઃ સમુદ્રમવજગ્મુરાપઃ ॥
ઇન્દ્રો યાતોઽવસિતસ્ય રાજા શમસ્ય ચ શૃઙ્ગિણો વજ્રબાહુઃ ।
સેદુ રાજા ક્ષયતિ ચર્ષણીનામરાન્ ન નેમિઃ પરિ તા બભૂવ ॥
અભિ સિધ્મો અજિગાદ્ અસ્ય શત્રૂન્ વિ તિગ્મેન વૃષભેણા પુરોઽભેત્ ।
સં વજ્રેણાભિનદ્ વૃત્રમિન્દ્રઃ પ્ર સ્વાં મતિમતિરચ્ શાશદાનઃ ॥
4.14.14 અનુવાકઃ

ત્વમપો વિ દુરો વિષૂચીરિન્દ્ર દૃઢમરુજઃ પર્વતસ્ય ।
રાજાભવો જગતશ્ચર્ષણીનાં સાકં સૂર્યં જનયન્ દ્યાં ઉષાસં ॥
ઇન્દ્રો રાજા જગતશ્ચર્ષણીનામધિ ક્ષમિ વિષુરૂપં યદસ્તિ ।
તતો દદાતિ દાશુષે વસૂનિ ચોદદ્ રાધ ઉપસ્તુતશ્ચિદર્વાક્ ॥
સ્વાદોરિત્થા વિષૂવતો મધ્વઃ પિબન્તિ ગૌર્યઃ ।
યા ઇન્દ્રેણ સયાવરીર્દસ્રા મદન્તિ શોભસે વસ્વીરનુ સ્વરાજ્યં ॥
યુધ્મસ્ય તે વૃષભસ્ય સ્વરાજ્ઞ ઉગ્રસ્ય યૂનઃ સ્થવિરસ્ય ઘૃષ્વેઃ ।
અજૂર્યતો વજ્રિણો વીર્યાણીન્દ્રઃ શ્રુતસ્ય મહતો મહાનિ ॥
ઇદં નમો વૃષભાય સ્વરાજ્ઞ ઉક્થશુષ્માય તવસેઽવાચિ ।
અસ્મિન્નિન્દ્ર વૃજને સર્વવીરાઃ સ્મત્ સૂરિભિસ્તવ શર્મન્સ્યાયંમ ॥
અસ્માકમિન્દ્રઃ સમૃતેષુ ધ્વજેષુ ॥
આદિત્યાનામવસા નૂતનેન સક્ષીમહિ શર્મણા શંતમેન ।
અનાગાસ્ત્વે અદિતિત્વે તુરાસ ઇમં યજ્ઞં દધતુ શ્રોષમાણાઃ ॥
ન દક્ષિણા વિચિકિતે ન સવ્યા ન પ્રાચીનં આદિત્યા નોત પશ્ચા ।
પાક્યા ચિદ્વસવો ધીર્યા ચિદ્ યુષ્માનીતો અભયં જ્યોતિરશ્યામ્ ॥
ધારયન્તઃ ॥
તિસ્રો ભૂમીર્ ધારયંસ્ત્રીન્ રુત દ્યૂંસ્ત્રીણિ વ્રતા વિદથે અન્તરેષામ્ ।
ઋતેનાદિત્યા મહિ વો મહિત્વં તદર્યમન્વરુણ મિત્ર ચારુ ॥
યજ્ઞો દેવાનાં પ્રત્યેતુ સુમ્નમ્ ॥
શુચિરપઃ સૂયવસા અદબ્ધા ઉપક્ષયન્તિ વૃદ્ધવયાઃ સુવીરઃ ।
નકિષ્ટં ઘ્નન્ત્યન્તિતો ન દૂરાદ્ય આદિત્યાનાં ભવતિ પ્રણીતૌ ॥
આદિત્યો દેવ ઉદગાત્ પુરસ્તાદ્વિશ્વા ભૂતાનિ પ્રતિ મોદમાનઃ ।
તસ્ય દેવાઃ પ્રસવં યન્તિ સર્વે યત્રાસ્ય નામ પરમં ગુહા વિદુઃ ॥
યસ્ય ભાન્તિ કેતવો યસ્ય રશ્મયો યસ્યેમા વિશ્વા ભુવનાનિ સર્વા ।
તસ્યાદિત્યસ્ય પ્રસવં મનામહે યસ્તેજસા પ્રથમજા વિભાતિ ॥
વિભાતિ કેતુરરુણઃ પુરસ્તાદાદિત્યો વિશ્વા ભુવનાનિ સર્વા ।
સુગં નુ પન્થાં અન્વેતિ પ્રજાનન્ પિતા દેવાનામસુરો વિપશ્ચિત્ ॥
વ્રતેન યં વ્રતિનો વર્ધયન્તિ દેવા મનુષ્યાઃ પિતરશ્ચ સર્વે ।
તસ્યાદિત્યસ્ય પ્રસવં મનામહે યસ્તેજસા પ્રથમજા વિભાતિ ॥
આદિત્યઃ શુક્ર ઉદગાત્ પુરસ્તાજ્જ્યોતિઃ કૃણ્વન્ વિ તમો બાધમાનઃ ।
આભાસમાનઃ પ્રદિશો નુ સર્વા ભદ્રસ્ય કર્તા રોચમાના આગાત્ ॥
યદેદેનમદધુર્યજ્ઞિયાસો દિવિ દેવાઃ સૂર્યમાદિતેયમ્ ।
યદા ચરિષ્ણૂ મિથુના અભૂતામ્ આદિત્ પ્રાપશ્યન્ ભુવનાનિ વિશ્વા ॥
4.14.15 અનુવાકઃ

વયમુ ત્વા ગૃહપતે જનાનામગ્ને અકર્મ સમિધા બૃહન્તમ્ ।
અસ્થૂરિ નો ગાર્હપત્યાનિ સન્તુ તિગ્મેન નસ્તેજસા સંશિશાધિ ॥
અગ્ને સ ક્ષેષદ્ ઋતપા ઋતેજા ઉરુ જ્યોતિર્નશતે દેવયુષ્ટે ।
યં ત્વં મિત્રેણ વરુણઃ સજોષા દેવ પાસિ ત્યજસા મર્તમંહઃ ॥
તેજિષ્ઠા યસ્યારતિર્વનેરાટ્ તોદો અધ્વન્ ન વૃધસાનો અદ્યૌત્ ।
અદ્રોઘો ન દ્રવિતા ચેતતિ ત્મન્નમર્યોઅએઽવર્ત્ર ઓષધીષુ ॥
આ યદિષે નૃપતિં તેજા આનટ્ શુચિ રેતો નિષિક્તં દ્યૌરભીકે ।
અગ્નિઃ શર્ધમનવદ્યં યુવાનં સ્વાધ્યં જનયત્ સૂદયચ્ચ ॥
સ તેજીયસા મનસા ત્વોત ઉત શિક્ષ સ્વપત્યસ્ય શિક્ષોઃ ।
અગ્ને રાયો નૃતમસ્ય પ્રભૂતૌ ભૂયામ તે સુષ્ટુતયશ્ચ વસ્વઃ ॥
સ ઇદસ્તેવ પ્રતિધાદસિષ્યઞ્ શિશીત તેજોઽયસો ન ધારાં ।
ચિત્રધ્રજતિરરતિર્ યો અક્તોર્ વેર્ન દ્રુષદ્વા રઘુપત્મજંહાઃ ॥
હવ્યવાડગ્નિરજરઃ પિતા નઃ ॥
મથીદ્યદીꣳ વિષ્ટો માતરિશ્વા હોતારં વિશ્વાપ્સુꣳ વિશ્વદેવ્યં ।
નિ યં દધુર્મનુષ્યાસુ વિક્ષુ સ્વર્ણ ચિત્રં વપુષે વિભાવં ॥
અયં સ યસ્ય શર્મન્નવોભિરગ્નેરેધતે જરિતાભિષ્ટૌ ।
જ્યેષ્ઠેભિર્ યો ભાનુભિર્ ઋભૂણાં પર્યેતિ પરિવીતો વિભાવા ॥
અદિદ્યુતત્ સ્વપાકો વિભાવાગ્ને યજસ્વ રોદસી ઉરૂચી ।
આયું ન યં નમસા રાતહવ્યા અઞ્જન્તિ સુપ્રયસં પઞ્ચ જનાઃ ॥
સ નો વિભાવા ચક્ષણિર્ન વસ્તોરગ્નિર્વન્દારુ વેદ્યશ્ચનો ધાત્ ।
વિશ્વાયુર્ યો અમૃતો મર્ત્યેષુ પર્યભૂદતિથિર્ જાતવેદાઃ ॥
યો ભાનુભિર્વિભાવા વિભાત્યગ્નિર્દેવેભિર્ ઋતાવાજસ્રઃ ।
આ યો વિવાય સખ્યા સખિભ્યોઽપરિહ્વૃતો અત્યો ન સપ્તિઃ ॥
યદગ્ન એષા સમિતિર્ ભવાતિ દેવી દેવેષુ યજતા યજત્ર ।
રત્ના ચ યદ્વિભજાસિ સ્વધાવો ભાગં નો અત્ર વસુમન્તં વીતાત્ ॥
એતા તે અગ્ન ઉચથાનિ વેધો જુષ્ટાનિ સન્તુ મનસે હૃદે ચ ।
શકેમ રાયઃ સુધુરો યમં તેઽધિ શ્રવો દેવભક્તં દધાનાઃ ॥
વિ પૃક્ષો અગ્ને મઘવાનો અશ્યુર્વિ સૂરયો દદતો વિશ્વમાયુઃ ।
સનેમ વાજં સમિથેષ્વર્યો ભાગં દેવેષુ શ્રવસે દધાનાઃ ॥
આ નો ગહિ સખ્યેભિઃ શિવેભિર્મહાન્મહીભિર્ ઊતિભિઃ સરણ્યન્ ।
અસ્મે રયિં બહુલં સંતરુત્રં સુવાચં ભાગં યશસં કૃધી નઃ ॥
કુર્મસ્તા આયુરજરં યદગ્ને યથા યુક્તો જાતવેદો ન રિષ્યાઃ ।
અથા વહાસિ સુમનસ્યમાનો ભાગં દેવેભ્યો હવિષઃ સુજાત ॥
હવિષીવ ભજમાનો ના આભાગ્ દેવેભ્યઃ શિક્ષન્નુત માનુષેભ્યઃ ।
ત્વં દેવાનામસિ યહ્વ હોતા સ એનાન્ યક્ષીષિતો યજીયાન્ ॥
4.14.16 અનુવાકઃ

અગ્ને દા , દા નો અગ્ને , અગ્નિર્દદાતિ , અન્નપતે અન્નસ્ય નો દેહિ , અગ્નિના રયિમશ્નવત્ , સંસમિદ્ યુવસે વૃષન્ , યાસ્તે ॥
યમો નો ગાતું પ્રથમો વિવેદ નૈષા ગવ્યૂતિર્ અપભર્તવા ઉ ।
યત્રા નઃ પૂર્વે પિતરઃ પરેયુર્ એના જજ્ઞાનાઃ પથ્યા અનુ સ્વાઃ ॥
પ્રેહિ પ્રેહિ પથિભિઃ પૂર્વેભિર્યત્રા નઃ પૂર્વે પિતરઃ પરેતાઃ ।
ઉભા રાજાના સ્વધયા મદન્તા યમં પશ્યાસિ વરુણં ચ દેવં ॥
અઙ્ગિરોભિરાગહિ યજ્ઞિયેભિર્યમ વૈરૂપૈરિહ માદયસ્વ ।
વિવસ્વન્તં હુવે યઃ પિતા તેઽસ્મિન્ યજ્ઞે બર્હિષ્યા નિષદ્ય ॥
ઇમં યમ પ્રસ્તરમા હિ સીદાઙ્ગિરોભિઃ પિતૃભિઃ સંવિદાનઃ ।
આ ત્વા મન્ત્રાઃ કવિશસ્તા વહન્વ્દા એના રાજન્ હવિષા માદયસ્વ ॥
માતલી કવ્યૈર્યમો અઙ્ગિરોભિર્બૃહસ્પતિર્ ઋક્વભિર્વાવૃધાનઃ ।
યાંશ્ચ દેવા વાવૃધુર્ યે ચ દેવાન્સ્વા હાન્યે સ્વધયાન્યે મદન્તિ ॥
પરેયિવાંસં પ્રવતો મહીરનુ બહુભ્યઃ પન્થાં અનુપસ્પશાનં ।
વૈવસ્વતં સંગમનં જનાનાં યમં રાજાનં હવિષા દુવસ્ય ॥
યાસ્તે પૂષન્નાવો અન્તઃ સમુદ્રે હિરણ્યયીરન્તરિક્ષે ચરન્તિ ।
તાભિર્ યાસિ દૂત્યં સૂર્યસ્ય કામેન કૃતઃ શ્રવ ઇછમાનઃ ॥
શુક્રં તે અન્યદ્યજતં તે અન્યત્ ॥
પૂષેમા આશા અનુવેદ સર્વાઃ સો અસ્મં અભયતમેન મેષત્ ।
સ્વસ્તિદા આઘૃણિઃ સર્વવીરોઽપ્રયુચ્છન્ પુર એતુ પ્રજાનન્ ॥
પ્રપથે પથાં અજનિષ્ટ પૂષા પ્રપથે દિવઃ પ્રપથે પૃથિવ્યાઃ ।
ઉભે અભિ પ્રિયતમે સધસ્થે આ ચ પરા ચ ચરતિ પ્રજાનન્ ॥
પૂષા સુબન્ધુર્દિવ આ પૃથિવ્યા ઇડસ્પતિર્મઘવા દસ્મવર્ચાઃ ।
યં દેવાસો અદદુઃ સૂર્યાયૈ કામેન કૃતં તવસં સ્વઞ્ચં ॥
અજાશ્વઃ પશુપા વાજપસ્ત્યો ધિયંજિન્વો ભુવને વિશ્વે અર્પિતઃ ।
અષ્ટ્રાં પૂષા શિથિરામુદ્વરીવૃજત્ સંચક્ષાણો ભુવના દેવ ઈયતે ॥
4.14.17 અનુવાકઃ

યદ્દેવા દેવહેડનં યદ્વાચાનૃતમોદિમ ।
આદિત્યાસ્તસ્માન્ મુઞ્ચતર્તસ્ય ત્વેનં આમુતઃ ॥
દેવા જીવનકામ્યા યદ્વાચાનૃતમોદિમ ।
તસ્માન્ ન ઇહ મુઞ્ચત વિશ્વે દેવાઃ સજોષસઃ ॥
ઋતેન દ્યાવાપૃથિવી ઋતેન ત્વં સરસ્વતિ ।
કૃતાન્ નઃ પાહ્યંહસો યત્ કિંચાનૃતમોદિમ ॥
ઇન્દ્રાગ્ની મિત્રાવરુણૌ સોમો ધાતા બૃહસ્પતિઃ ।
તે નો મુઞ્ચન્વેયાનસો યત્ કિંચાનૃતમોદિમ ॥
સજાતશꣳસાદુત જામિશꣳસાજ્જ્યાયસઃ શꣳસાદુત વા કનીયસઃ ।
અનાધૃષ્ટં દેવકૃતં યદેનસ્તસ્માત્ ત્વમસ્માન્ જાતવેદો મુમુગ્ધિ ॥
યદન્તરિક્ષં પૃથિવીમુત દ્યાં યન્માતરં પિતરં વા જિહિંસિમ ।
અગ્નિર્નસ્તસ્માદેનસો ગાર્હપત્યઃ પ્રમુઞ્ચતુ દુરિતાનિ યાનિ કાનિ ચ ચકૃમ ॥
યેન ત્રિતો અર્ણવાન્ નિર્બભૂવ યેન સૂર્યં તમસો નિરમોચિ ।
યેનેન્દ્રો વિશ્વા અજહાદરાતીસ્તેનાહં જ્યોતિષા જ્યોતિરાનશાન અયાક્ષિ ॥
યદ્ દૈવ્યં ઋણમહં બભૂવ ધિપ્સ્યꣳ વા સંચકર જનેભ્યઃ ।
અગ્નિર્નસ્તસ્માદિન્દ્રશ્ચ સંવિદાનૌ પ્રમુઞ્ચતામ્ ॥
યત્ કુસીદમપ્રતીતં મયેહ યેન યમસ્ય નિધિના ચરાવઃ ।
એતત્ તદગ્ને અનૃણો ભવામિ જીવન્ન્ એવ પ્રતિ હસ્તાનૃણાનિ ॥
યદ્ધસ્તાભ્યાં ચકર કિલ્બિષાણ્યક્ષાણાં વગ્મુમવજિઘ્રમાપઃ ।
ઉગ્રં પશ્યાચ્ચ રાષ્ટ્રભૃચ્ચ તાનિ અપ્સરસામનુદત્તાનૃણાનિ ॥
ઉગ્રં પશ્યેદ્ રાષ્ટભૃત્ કિલ્બિષાનિ યદક્ષવૃત્તમનુદત્તમેતત્ ।
નેમ્ ન ઋણાન્ ઋણવાનીપ્સમાનો યમસ્ય લોકે નિધિરજરાય ॥
ઇમં મે વરુણ શ્રુધી હવમદ્યા ચ મૃડય ।
ત્વામવસ્યુરાચકે ॥
તત્ત્વા યામિ બ્રહ્મણા વન્દમાનસ્તદાશાસ્તે યજમાનો હવિર્ભિઃ ।
અહેડમાનો વરુણેહ બોધ્ય્ ઉરુશꣳસ મા ના આયુઃ પ્રમોષીઃ ॥
ઉદુત્તમં વરુણ પાશમસ્મદવાધમં વિ મધ્યમં શ્રથાય ।
અથા વયમાદિત્ય વ્રતે તવાનાગસો અદિતયે સ્યામ ॥
અવ તે હેડો વરુણ નમોભિરવ યજ્ઞેભિર્ ઈમહે હવિર્ભિઃ ।
ક્ષયન્ન્ અસ્મભ્યમસુર પ્રચેતા રાજન્ન્ એનાંસિ શિશ્રથઃ કૃતાનિ ॥
ત્વં નો અગ્ને વરુણસ્ય વિદ્વાન્ દેવસ્ય હેડોઽવયાસિસીષ્ઠાઃ ।
યજિષ્ઠો વહ્નિતમઃ શોશુચાનો વિશ્વા દ્વેષાંસિ પ્રમુમુગ્ધ્ય્ અસ્મત્ ॥
સ ત્વં નો અગ્નેઽવમો ભવોતી નેદિષ્ઠો અસ્યા ઉષસો વ્યુષ્ટૌ ।
અવયક્ષ્વ નો વરુણꣳ રરાણો વીહિ મૃડીકં સુહવો ન એધિ ॥
સંકસુકો વિકસુકો નિરૃતો યશ્ચ નિસ્વનઃ ।
તેઽસ્મદ્યક્ષ્મમનાગસો દૂરાદ્ દૂરમ્ અચીચતં ॥
નિર્યક્ષ્મમચીચતે કૃત્યાં નિરૃતિં ચકાર ।
તેન યોઽસ્મત્ સમૃછાતૈ તમસ્મૈ પ્રસુવામસિ ॥
દુઃશꣳસાનુશꣳસાભ્યાં ઘનેનાનુઘનેન ચ ।
તેન યોઽસ્મત્ સમૃછાતૈ તમસ્મૈ પ્રસુવામસિ ॥
સં વર્ચસા પયસા સં તનૂભિરગન્મહિ મનસા સં શિવેન ।
ત્વષ્ટા સુદત્રો વિદધાતુ રાયોઽનુ નો માર્ષ્ટુ તન્વો યદ્વિરિષ્ટં ॥
4.14.18 અનુવાકઃ

શુચી વો હવ્યા મરુતઃ શુચીનાં શુચિꣳ હિનોમ્યધ્વરં શુચિભ્યઃ ।
ઋતેન સત્યં ઋતસાપ આયઞ્ શુચિજન્માનઃ શુચયઃ પાવકાઃ ॥
યા વઃ શર્મ શશમાનાય સન્તિ ॥
અંસેષ્વા મરુતઃ ખાદયો વો વક્ષઃસુ રુક્મા ઉપશિશ્રિયાણાઃ ।
વિ વિદ્યુતો ન વૃષ્ટિભી રુચાના અનુ સ્વધામાયુધૈર્યચ્છમાનાઃ ॥
ઋષ્ટયો વો મરુતો અંસયોરધિ ॥
ઇમે તુરં મરુતો રામયન્તીમે સહઃ સહસા આનમન્તિ ।
ઇમે શંસં વનુષ્યતો નિપાન્તિ ગુરુ દ્વેષો અરરુષે દધન્તિ ॥
અરા ઇવેદચરમા અહેવ પ્ર પ્રજાયન્તે અકવા મહોભિઃ ॥
પૃશ્નેઃ પુત્રા ઉપમાસો રભિષ્ઠાઃ સ્વયા મત્યા મરુતઃ સંમિમિક્ષુઃ ॥
અગ્નીષોમા ઇમં , યુવમેતાનિ ॥
અગ્નીષોમા યો અદ્ય વાં ઇદં વચઃ સપર્યતિ ।
તસ્મૈ ધત્તં સુવીર્યં ગવાં પોષં સ્વશ્વ્યમ્ ॥
આન્યં દિવો માતરિશ્વા જભારામથ્નાદન્યં પરિ શ્યેનો અદ્રેઃ ।
અગ્નીષોમા બ્રહ્મણા વાવૃધાનોરું યજ્ઞાય ચક્રથુરુ લોકં ॥
અગ્નીષોમા ય આહુતિં યો વાં દાશાદ્ધવિષ્કૃતિમ્ ।
સ પ્રજયા સુવીર્યં વિશ્વમાયુર્ વ્યશ્નવત્ ॥
અગ્નીષોમા હવિષઃ પ્રસ્થિતસ્ય વીતં હર્યતં વૃષણા જુષેથાં ।
સુશર્માણા સ્વવસા હિ ભૂતમથા ધત્તં યજમાનાય શં યોઃ ॥
આ ચર્ષણિપ્રા વૃષભો જનાનાં રાજા કૃષ્ટીનાં પુરુહૂત ઇન્દ્રઃ ।
સ્તુતઃ શ્રવસ્યન્નવસોપ મદ્રિગ્ યુક્ત્વા હરી વૃષણાયાહ્યર્વાક્ ॥
વિવેષ યન્મા ધિષણા જજાન ॥
તં સધ્રીચીર્ ઊતયો વૃષ્યા॥ઉનિ પૌꣳસ્યાનિ નિયુતઃ સશ્ચુરિન્દ્રમ્ ।
સમુદ્રં ન સિન્ધવ ઉક્થશુષ્મા ઉરુવ્યચસં ગિરા આવિશન્તિ ॥
સત્યમિત્ તન્ન ત્વાવં અન્યોઽસ્તીન્દ્ર દેવો ન મર્યોન્ જ્યાયાન્ ।
અહન્નહિં પરિશયાનમર્ણોઽવાસૃજો અપો અછા સમુદ્રમ્ ॥
પ્રસસાહિષે પુરુહૂત શત્રૂન્ ॥
સ શેવૃધમધિધા દ્યુમ્નમસ્મે મહિ ક્ષત્રં જનાષાડ્ ઇન્દ્ર તવ્યં ।
રક્ષા ચ નો મઘોનઃ પાહિ સૂરીન્ રાયે ચ નઃ સ્વપત્યા ઇષે ધાઃ ॥
ઇતિ ખિલકાણ્ડે ચતુર્દશઃ પ્રપાઠકઃ॥