કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 1.1

દર્શપૂર્ણમાસૌ
1.1.1 અનુવાકઃ

ઇષે ત્વા સુભૂતાય, વાયવઃ સ્થ , દેવો વઃ સવિતા પ્રાર્પયતુ શ્રેષ્ઠતમાય કર્મણે ,
આપ્યાયધ્વં અઘ્ન્યા દેવેભ્યા ઇન્દ્રાય ભાગં , મા વઃ સ્તેન ઈશત માઘશઁસો ધ્રુવા અસ્મિન્ ગોપતૌ સ્યાત બહ્વીસ્ ,
યજમાનસ્ય પશૂન્ પાહિ ॥
1.1.

ગોષદસિ, પ્રત્યુષ્ટઁ રક્ષઃ પ્રત્યુષ્ટારાતિઃ ॥
પ્રેયમગાદ્ ધિષણા બર્હિરચ્છ મનુના કૃતા સ્વધયા વિતષ્ટા ।
તયાવહન્તે કવયઃ પુરસ્તાત્ ॥
દેવાનાં પરિષૂતમસિ વિષ્ણોઃ સ્તુપો , અતિસૃષ્ટો ગવાં ભાગો , દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં બર્હિર્ દેવસદનં દામિ ॥
અતસ્ત્વં બર્હિઃ શતવલ્શઁ વિરોહ સહસ્રવલ્શા વિ વયં રુહેમ ॥
અયુપિતા યોનિર, દિત્યા રાસ્નાસિ , ઇન્દ્રાણ્યાઃ સંનહનં , પૂષા તે ગ્રન્થિં ગ્રથ્નાતુ, સ તે માસ્થાદિ, ન્દ્રસ્ય ત્વા બાહુભ્યાં ઉદ્યછે, બૃહસ્પતેર્મૂર્ધ્નાહરામિ , ઉર્વન્તરિક્ષં વીહિ , અદિત્યાસ્ત્વા પૃષ્ઠે સાદયામિ ॥
1.1.3 અનુવાકઃ

શુન્ધધ્વં દૈવ્યાય કર્મણે , વસૂનાં પવિત્રમસિ શતધારં સહસ્રધારં અછિદ્રતનુઃ ॥
દ્યૌરસિ , પૃથિવ્યસિ, માતરિશ્વનો ઘર્મઃ ॥
વિશ્વહોતુર્ધામન્ ત્સીદ ॥
પોષાય ત્વા , અદિત્યા રાસ્નાસિ , કામધુક્ષઃ , સા વિશ્વાયુરસ્ત્વસૌ, કામધુક્ષઃ, સા વિશ્વભૂરસ્ત્વસૌ , કામધુક્ષઃ
સા વિશ્વકર્માસ્ત્વસૌ , હુતો સ્તોકો , હુતો દ્રપ્સો , અગ્ને પાહિ વિપ્રુષઃ, સુપચા દેવેભ્યો હવ્યં પચ , અગ્નયે ત્વા બૃહતે નાકાય , સ્વાહા દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં , ઇન્દ્રાય ત્વા ભાગં સોમેનાતનચ્મિ , વિષ્ણો હવ્યં રક્ષસ્વ , આપો જાગૃત ॥
1.1.4 અનુવાકઃ

વેષાય વાં , કર્મણે વાં , સુકૃતાય વાં , દેવીરાપો ઽગ્રેગુવો ઽગ્રેણીયો ઽગ્રે ઽસ્ય યજ્ઞસ્ય પ્રેત ,
અગ્રં યજ્ઞં નયતાગ્રં યજ્ઞપતિમ્ , યુષ્માનિન્દ્રોઽવૃણીત વૃત્રતૂર્યે
યૂયમિન્દ્રમવૃણીધ્વં વૃત્રતૂર્યે , પ્રોક્ષિતાઃ સ્થ , સંસીદન્તાં દૈવીર્વિશો , વાનસ્પત્યાસિ,
વર્ષવૃદ્ધમસિ , ઉર્વન્તરિક્ષં વીહિ , પ્રત્યુષ્ટઁ રક્ષઃ , પ્રત્યુષ્ટારાતિર્ધૂરસિ , ધ્વર ધ્વરન્તં યો અસ્માન્ ધ્વરાત્ ,
યં વયં ધ્વરામ તં ધ્વર ॥
1.1.5 અનુવાકઃ

દેવાનામસિ વહ્નિતમં સસ્નિતમં પપ્રિતમં જુષ્ટતમં દેવહૂતમં, અહ્રુતમસિ હવિર્ધાનં , દૃંહસ્વ , મા હ્વાર્ , વિષ્ણોઃ ક્રમોઽસિ , ઉરુ વાતાય , મિત્રસ્ય વશ્ચક્ષુષા પ્રેક્ષે , દેવસ્ય વઃ સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં , યચ્છન્તુ પઞ્ચ, ગોપીથાય વો નારાતયે , અગ્નયે વો જુષ્ટાન્ નિર્વપામિ , અમુષ્મૈ વો જુષ્ટાન્ , ઇદં દેવાનામિદમુ નઃ સહ , દૃંહન્તાં દુર્યાઃ , સ્વાહા દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં , નિર્વરુણસ્ય પાશાદમુક્ષિ , સ્વરભિર્વ્યક્ષં જ્યોતિર્વૈશ્વાનરમ્ , ઉર્વન્તરિક્ષં વીહિ , અદિત્યા વ ઉપસ્થે સાદયામિ ॥
1.1.6 અનુવાકઃ

દેવો વઃ સવિતોત્પુનાત્વછિદ્રેણ પવિત્રેણ । વસોઃ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિઃ ॥
અગ્નયે વો જુષ્ટાન્ પ્રોક્ષામિ , અમુષ્મૈ વો જુષ્ટાન્ , યદ્વોઽશુદ્ધ આલેભે તં શુન્ધધ્વં , અદિત્યાસ્ત્વગસિ ,
અવધૂતં રક્ષો , અવધૂતારાતિઃ , અદિત્યાસ્ત્વગસિ , પ્રતિ ત્વાદિત્યાસ્ત્વગ્ વેત્તુ
પૃથુગ્રાવાસિ વાનસ્પત્યઃ , પ્રતિ ત્વાદિત્યાસ્ત્વગ્ વેત્તુ , અગ્નેર્જિહ્વાસિ વાચો વિસર્જનં , આયુષે વો,
બૃહદ્ગ્રાવાસિ વાનસ્પત્યો, દેવેભ્યો હવ્યં શમીષ્વ , સુશમિ શમીષ્વ , કુટરુરસિ મધુજિહ્વસ્ત્વયા વયં સંઘાતંસંઘાતં જેષ્મ , ઇષમાવદ , ઊર્જમાવદ, રાયસ્પોષમાવદ ॥
1.1.7 અનુવાકઃ

વર્ષવૃદ્ધમસિ , પ્રતિ ત્વા વર્ષવૃદ્ધં વેત્તુ , પરાપૂતં રક્ષઃ પરાપૂતારાતિઃ પ્રવિદ્ધો રક્ષસાં ભાગો ,
અદિત્યાસ્ત્વગસિ , અવધૂતં રક્ષો અવધૂતારાતિઃ , અદિત્યાસ્ત્વગસિ , પ્રતિ ત્વાદિત્યાસ્ત્વગ્ વેત્તુ
ધિષણાસિ પાર્વતી પ્રતિ ત્વાદિત્યાસ્ત્વગ્ વેત્તુ , ધિષણાસિ પાર્વતી પ્રતિ ત્વા પાર્વતી વેત્તુ ,
અદિત્યાઃ સ્કમ્ભોઽસિ , ધાન્યમસિ ધિનુહિ દેવાન્ , પ્રાણાય ત્વા , અપાનાય ત્વા વ્યાનાય ત્વા
દીર્ઘામનુ પ્રસૃતિં સંસ્પૃશેથાં , આયુષે વો, મિત્રસ્ય વશ્ચક્ષુષાવેક્ષે , દેવો વઃ સવિતા હિરણ્યપાણિરુપગૃહ્ણાતુ ॥
1.1.8 અનુવાકઃ

નિર્દગ્ધં રક્ષો , નિર્દગ્ધારાતિઃ , સમુદ્રં મા ધાં , ધ્રુવમસિ પૃથિવીં દૃંહ , અપાગ્નેઽગ્નિમામાદં જહિ ,
નિઃ ક્રવ્યાદં નુદસ્વ , અગ્ને દેવયજનં વહ , ધરુણમસિ , અન્તરિક્ષં દૃંહ , ધર્ત્રમસિ , દિવં દૃંહ
ધર્માસિ , વિશ્વા વિશ્વાનિ દૃંહ , ચિદસિ , પરિચિદસિ , વિશ્વાસુ દિક્ષુ સીદ , સજાતાનસ્મૈ યજમાનાય પરિવેશય
સજાતા ઇમં યજમાનં પરિવિશન્તુ , વસૂનાં રુદ્રાણામાદિત્યાનાં ભૃગૂણામઙ્ગિરસાં ઘર્મસ્ય તપસા તપ્યધ્વં ॥
યાનિ ઘર્મે કપાલાનિ ઉપચિન્વન્તિ વેધસઃ । પૂષ્ણસ્તાન્યપિ વ્રત ઇન્દ્રવાયૂ વિમુઞ્ચતામ્ ॥
1.1.9 અનુવાકઃ

દેવસ્ય વઃ સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં સંવપામિ ॥
દેવો વઃ સવિતોત્પુનાત્વછિદ્રેણ પવિત્રેણ । વસોઃ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિઃ ॥
સં આપા ઓષધીભિર્ગચ્છન્તાં સં ઓષધયો રસેન ।
સં રેવતીર્જગતીઃ શિવાઃ શિવાભિઃ સમસૃક્ષતાપઃ ॥
સીદન્તુ વિશો , જનયત્યૈ ત્વા , ઘર્મોઽસિ વિશ્વાયુઃ , ઘર્મ ઘર્મે શ્રયસ્વ , ઉરુ પ્રથસ્વ , ઉરુ તે યજ્ઞપતિઃ પ્રથતામ્ ,
સં તે તન્વા તન્વઃ પૃચ્યન્તામ્ ॥
પરિ વાજપતિઃ કવિરગ્નિર્હવ્યાનિ અક્રમીત્ ।
દધદ્રત્નાનિ દાશુષે ॥
દેવસ્ત્વા સવિતા શ્રપયતુ વર્ષિષ્ઠે અધિ નાકે પૃથિવ્યાઃ , અગ્ને બ્રહ્મ ગૃહ્ણીષ્વ ॥
1.1.10 અનુવાકઃ

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં આદદે , ઇન્દ્રસ્ય બાહુરસિ દક્ષિણઃ
સહસ્રભૃષ્ટિઃ શતતેજા , વાયુસ્તિગ્મતેજાઃ , પૃથિવિ દેવયજનિ મા હિંસિષં તામોષધીનાં મૂલં ,
વ્રજં ગચ્છ ગોસ્થાનં , વર્ષતુ તે પર્જન્યો , બધાન દેવ સવિતઃ શતેન પાશૈઃ પરમસ્યાં પરાવતિ
યો અસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મસ્તમત્ર બધાન , સોઽતો મા મોચિ , મા વઃ શિવા ઓષધયો મૂલં હિંસિષં ,
વ્રજં ગચ્છ ગોસ્થાનં , વર્ષતુ તે પર્જન્યો , બધાન દેવ સવિતઃ શતેન પાશૈઃ પરમસ્યાં પરાવતિ યો અસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મસ્તમત્ર બધાન , સોઽતો મા મોચિ , દ્રપ્સસ્તે દિવં મા સ્કાન્ , વ્રજં ગચ્છ ગોસ્થાનં , વર્ષતુ તે પર્જન્યો , બધાન દેવ સવિતઃ શતેન પાશૈઃ પરમસ્યાં પરાવતિ , યો અસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મસ્તમત્ર બધાન
સોઽતો મા મોચિ , વસવસ્ત્વા પરિગૃહ્ણન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસા , રુદ્રાસ્ત્વા પરિગૃહ્ણન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસા ,
આદિત્યાસ્ત્વા પરિગૃહ્ણન્તુ જાગતેન છન્દસા , અપારરું પૃથિવ્યા અદેવયજનં , સત્યસદસિ , ઋતસદસિ ઘર્મસદસિ ॥ પુરા ક્રૂરસ્ય વિસૃપો વિરપ્શિન ઉદાદાય પૃથિવીં જીરદાનુમ્ ।
તામૈરયંશ્ ચન્દ્રમસિ સ્વધાભિસ્તાં ધીરાસઃ કવયોઽનુદૃશ્યાયજન્ત ॥
1.1.11 અનુવાકઃ

પ્રત્યુષ્ટઁ રક્ષઃ , પ્રત્યુષ્ટારાતિર્ આયુઃ પ્રાણં મા નિર્માર્જીઃ , ચક્ષુઃ શ્રોત્રં મા નિર્માર્જીઃ , વાચં પશૂન્ મા નિર્માર્જીઃ ,
યજ્ઞં પ્રજાં મા નિર્માર્જીઃ તેજોઽસિ શુક્રમસિ જ્યોતિરસિ , અમૃતમસિ વૈશ્વદેવમસિ ॥
હવિરસિ વૈશ્વાનરમ્ ઉન્નીતશુષ્મં સત્યૌજાઃ ।
સહોઽસિ સહસ્વારાતિં સહસ્વ પૃતનાયતઃ ॥
સહસ્રવીર્યમસિ તન્વા જિન્વ , આજ્યસ્યાજ્યમસિ હવિષો હવિઃ સત્યસ્ય સત્યં , સત્યાભિઘૃતં , સત્યેન ત્વાભિઘારયામિ , અદબ્ધેન ત્વા ચક્ષુષાવેક્ષે રાયસ્પોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાય ॥
ધામાસિ પ્રિયં દેવાનામનાધૃષ્ટં દેવયજનં ।
દેવવીત્યૈ ત્વા ગૃહ્ણામિ ॥
દેવીરાપઃ શુદ્ધા યૂયં દેવાન્ યુયુધ્વં , શુદ્ધા વયં સુપરિવિષ્ટાઃ પરિવેષ્ટારો વો ભૂયાસ્મ
કૃષ્ણોઽસ્યાખરેષ્ઠા , અગ્નયે ઘૃતં ભવ , વેદિરસિ , બર્હિષે ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિ
બર્હિરસિ , વેદ્યૈ ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિ , સ્વાહા પિતૄભ્યો ઘર્મપાવભ્યઃ ॥
1.1.12 અનુવાકઃ

પૂષા તે ગ્રન્થિં વિષ્યતુ , વિષ્ણોઃ સ્તુપોઽસિ , ઉરુ પ્રથસ્વોર્ણમ્રદં સ્વાસસ્થં દેવેભ્યો ,
ગન્ધર્વોઽસિ વિશ્વાવસુર્વિશ્વસ્માદીષમાણઃ , યજમાનસ્ય પરિધિરિડ ઈડિતઃ ,
ઇન્દ્રસ્ય બાહુરસિ દક્ષિણઃ , યજમાનસ્ય પરિધિરિડ ઈડિતઃ , મિત્રાવરુણૌ ત્વોત્તરતઃ પરિધત્તાં ,
યજમાનસ્ય પરિધિરસીડ ઈડિતઃ ॥ નિત્યહોતારં ત્વા કવે દ્યુમન્તઃ સમિધીમહિ ॥
વર્ષિષ્ઠે અધિ નાકે પૃથિવ્યાઃ સૂર્યસ્ત્વા રશ્મિભિઃ પુરસ્તાત્ પાતુ કસ્યાશ્ચિદભિશસ્ત્યા ,
વિશ્વજનસ્ય વિધૃતી સ્થઃ , વસૂનાં રુદ્રાણામાદિત્યાનાં સદોઽસિ સ્રુચાં યોનિઃ ,
દ્યૌરસિ જન્મના જુહૂર્નામ પ્રિયા દેવાનાં પ્રિયેણ નામ્ના ધ્રુવે સદસિ સીદ ,
અન્તરિક્ષમસિ જન્મનોપભૃન્નામ પ્રિયા દેવાનાં પ્રિયેણ નામ્ના , ધ્રુવે સદસિ સીદ
પૃથિવ્યસિ જન્મના ધ્રુવા નામ પ્રિયા દેવાનાં પ્રિયેણ નામ્ના ધ્રુવે સદસિ સીદ
ઋષભોઽસિ શાક્વરો , વષટ્કારસ્ય ત્વા માત્રાયાં સાદયામિ ॥
ધ્રુવા અસદન્નૃતસ્ય યોનૌ સુકૃતસ્ય લોકે તા વિષ્ણો પાહિ ॥
પાહિ યજ્ઞં , પાહિ યજ્ઞપતિમ્ , પાહિ માં યજ્ઞન્યમ્ ॥
વિષ્ણૂનિ સ્થ , વૈષ્ણવાનિ ધામાનિ સ્થ પ્રાજાપત્યાનિ ॥
1.1.13 અનુવાકઃ

સૂયમે મેઽદ્ય સ્તં સ્વાવૃતૌ સૂપાવૃતૌ , અગ્નાવિષ્ણૂ વિજિહાથાં , મા મા હિંસિષ્ટં , લોકં મે લોકકૃતૌ કૃણુતં ,
મા મોદોષિષ્ટં આત્માનં મે પાતં , શિવૌ ભવતમદ્ય નઃ , વિષ્ણોઃ સ્થામાસિ , ઇત ઇન્દ્રસ્તિષ્ઠન્ વીર્યમકૃણોદ્દેવતાભિઃ સમારભ્ય ॥
ઊર્ધ્વો અધ્વરો દિવિસ્પૃગ્ અહ્રુતો યજ્ઞો યજ્ઞપતેઃ ।
ઇન્દ્રવાન્ ત્સ્વવાન્ બૃહદ્ભાઃ ॥
વીહિ મધોર્ઘૃતસ્ય સ્વાહા, સં જ્યોતિષા જ્યોતિઃ ॥
વાજસ્ય મા પ્રસવેનોદ્ગ્રાભેણોદજિગ્રભત્ ।
અથા સપત્નાનિન્દ્રો મે નિગ્રાભેણાધરં અકઃ ॥
ઉદ્ગ્રાભશ્ચ નિગ્રાભશ્ચ બ્રહ્મ દેવં અવીવૃધત્ ।
અથા સપત્નાનિન્દ્રાગ્ની મે વિષૂચીનાન્ વ્યસ્યતામ્ ॥
વસુરસિ , ઉપાવસુરસિ , વિશ્વાવસુરસિ , અપ્તુભી રિહાણા વ્યન્તુ વયો , વશા પૃશ્નિર્ભૂત્વા મરુતો ગચ્છ
તતો નો વૃષ્ટ્યાવત ॥
સંસ્રાવભાગાઃ સ્થેષા બૃહન્તઃ પ્રસ્તરેષ્ઠા બર્હિષદશ્ચ દેવાઃ ।
ઇમાં વાચં અભિ વિશ્વે ગૃણન્તઃ સ્વાહા દેવા અમૃતા માદયન્તામ્ ॥
દેવા ગાતુવિદો ગાતું વિત્ત્વા ગાતુમિત
મનસસ્પતે સુધાત્વિમં યજ્ઞં દિવિ દેવેષુ વાતે ધાઃ સ્વાહા ॥