મહાયાનસૂત્રાલંકાર (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 14

મહાયાનસૂત્રાલંકારે પ્રતિપત્ત્યધિકારસ્ત્રયોદશઃ
ચતુર્દશો ઽધિકારઃ
અવવાદાનુશાસનીવિભાગે શ્લોકા
એકપઞ્ચાશત્ ।
કલ્પાસંખ્યેયનિર્યાતો હ્યધિમુક્તિં વિવર્ધયન્ ।
સંપૂર્ણઃ કુશલૈર્ધર્મૈઃ સાગરો વારિભિર્યથા

તથા સંભૃતસંભારો હ્યાદિશુદ્ધૌ જિનાત્મજઃ ।
સુવિજ્ઞઃ કલ્પ[લ્ય]ચિત્તશ્ચ ભાવનાયાં પ્રયુજ્યતે

ધર્મસ્રોતસિ બુદ્ધેભ્યો ઽવવાદં લભતે તદા ।
વિપુલં શમથજ્ઞાનવૈપુલ્યગમનાય હિ

તતઃ સૂત્રાદિકે ધર્મે સો ઽદ્વયાર્થવિભાવકે ।
સૂત્રાદિનામ્નિ બન્ધીયાચ્ચિત્તં પ્રથમતો યતિઃ

તતઃ પદપ્રભેદેષુ વિચરેદનુપૂર્વશઃ ।
વિચારયેત્તદર્થાંશ્ચ પ્રત્યાત્મયોનિશશ્ચ સઃ

અવધૃત્ય ચ તાનર્થાન્ધર્મે સંકલયેત્પુનઃ ।
તતઃ કુર્યાત્સમાશાસ્તિં તદર્થાધિગમાય સઃ

એષેત પ્રત્યવેક્ષેત મનોજલ્પૈઃ પ્રબન્ધતઃ ।
નિર્જલ્પૈકરસૈશ્ચાપિ મનસ્કારૈર્વિચારયેત્

જ્ઞેયઃ શમથમાર્ગો ઽસ્ય ધર્મનાય ચ પિણ્ડિતં ।
જ્ઞેયો વિપશ્યનામાર્ગસ્તદર્થાનાં વિચારણા

યુગનદ્ધશ્ચ વિજ્ઞેયો માર્ગસ્તત્પિણ્ડિતં પુનઃ ।
લીનં ચિત્તસ્ય ગૃહ્ણીયાદુદ્ધતં શમયેત્પુનઃ

શ[સ]મપ્રાપ્તમુપેક્ષેત તસ્મિન્નાલમ્બને પુનઃ ।
સાતત્યેનાથ સત્કૃત્ય સર્વસ્મિન્યોજયેત્પુનઃ

નિબધ્યાલમ્બને ચિત્તં તત્પ્રવેધં[વાહં] ન વિક્ષિપેત્ ।
અવગમ્યાશુ વિક્ષેપં તસ્મિન્ પ્રતિહરેત્પુનઃ

પ્રત્યાત્મં સંક્ષિપેચ્ચિત્તમુપર્યુપરિ બુદ્ધિમાન્ ।
તતશ્ચર [દ]મયેચ્ચિત્તં સમાધૌ ગુણદર્શનાત્

અરતિં શમયેત્તસ્મિન્વિક્ષેપદોષદર્શનાત્ ।
અભિધ્યાદૌર્મનસ્યાદીન્વ્યુત્થિતાન્ શમયેત્તથા

તતશ્ચ સાભિસંસ્કારાં ચિત્તે સ્વરસવાહિતાં ।
લભેતાનભિસંસ્કારાન્[રાં] તદભ્યાસાત્પુનર્યતિઃ

તતઃ સ તનુકાં લબ્ધ્વા પ્રશ્રબ્ધિં કાયચેતસોઃ ।
વિજ્ઞેયઃ સમનસ્કારઃ પુનસ્તાન્ [સ્તાં] સ વિવર્ધયન્

વૃદ્ધિદૂરંગમત્વેન મૌર્લી સ લભતે સ્થિતિં ।
તાં શોધયન્નભિજ્ઞાર્થમેતિ કર્મણ્યતાં પરાં

ધ્યાને ઽભિજ્ઞાભિનિર્હારાલ્લોકધાતૂન્સ ગચ્છતિ ।
પૂજાર્થમપ્રમેયાણાં બુદ્ધાયાં શ્રવણાય ચ

અપ્રમેયાનુપાસ્યાસૌ બુદ્ધાન્કલ્પૈરમેયગૈઃ ।
કર્મણ્યતાં પરામેતિ ચેતસસ્તદુપાસનાત્

તતો ઽનુશંસાન્ લભતે પઞ્ચ શુદ્ધૈઃ સ પૂર્વગાન્ ।
વિશુદ્ધિભાજનત્વં ચ તતો યાનિ નિરુત્તરં

કૃત્સ્નાદૌસ્વલ્પ[દૌષ્ઠુલ્ય] કાયો હિ દ્રવતે ઽસ્ય પ્રતિક્ષણં ।
આપૂર્યતે ચ પ્રશ્રબ્ધ્યા કાયચિત્તં સમન્તતઃ

અપરિચ્છિન્નમાભાસં ધર્માણાં વેત્તિ સર્વતઃ ।
અકલ્પિતાનિ સંશુદ્ધૌ નિમિત્તાનિ પ્રપશ્યતિ

પ્રપૂરૌ ચ વિશુદ્ધૌ ચ ધર્મકાયસ્ય સર્વથા ।
કરોતિ સતતં ધીમાનેવં હેતુપરિગ્રહં

તતશ્ચાસૌ તથાભૂતો બોધિસત્ત્વઃ સમાહિતઃ ।
મનોજલ્પાદ્વિનિર્મુક્તાન્ સર્વાર્થાન્ન પ્રપશ્યતિ

ધર્મ[ર્મા]લોકસ્ય વૃધ્દ્યર્થં વીર્યમારભતે દૃઢં ।
ધર્માલોકવિવૃધ્દ્યા ચ ચિત્તમાત્રે ઽવતિષ્ઠતે

સર્વાર્થપ્રતિભાસત્વં તતશ્ચિત્તે પ્રપશ્યતિ ।
પ્રહીનો ગ્રાહ્યનિ[વિ]ક્ષેપસ્તદા તસ્ય ભવત્યસૌ

તતો ગ્રાહકવિક્ષેપઃ કેવલો ઽસ્યાવશિષ્યતે ।
આનન્તર્યસમાધિં ચ સ્પૃશત્યાશુ તદા પુનઃ

યતો ગ્રાહકવિક્ષેપો હીયતે તદનન્તરં ।
જ્ઞેયાન્યુષ્મગતાદીનિ એતાનિ હિ યથાક્રમં

દ્વયગ્રાહવિસંયુક્તં લોકોત્તરમનુત્તરં ।
નિર્વિકલ્પં મલાપેતં જ્ઞાનં સ લભતે પુનઃ

સાસ્યાશ્રયપરાવૃત્તિઃ પ્રથમા ભૂમિરિષ્યતે ।
અમેયૈશ્ચાસ્ય સા કલ્પૈઃ સુવિશુદ્ધિં નિગચ્છતિ

ધર્મધાતોશ્ચ સમતાં પ્રતિવિધ્ય પુનસ્તદા ।
સર્વસત્વેષુ લભતે સદાત્મસમચિત્તતાં

નિરાત્મતાયાં દુઃખાર્થે કૃત્યે નિઃપ્રતિકર્મણિ ।
સત્વેષુ સમચિત્તો ઽસૌ યથાન્યે ઽપિ જિનાત્મજાઃ

ત્રૈધાતુકાત્મસંસ્કારાનભૂતપરિકલ્પતઃ ।
જ્ઞાનેન સુવિશુદ્ધેન અદ્વયાર્થેન પશ્યતિ

તદભાવસ્ય ભાવં ચ વિમુક્તં દૃષ્ટિહાયિભિઃ ।
લબ્ધ્વા દર્શનમાર્ગો હિ તદા તેન નિરૂચ્યતે

અભાવશૂન્યતાં જ્ઞાત્વા તથાભાવસ્ય શૂન્યતાં ।
પ્રકૃત્યા શૂન્યતાં જ્ઞાત્વા શૂન્યજ્ઞ ઇતિ કથ્યતે

અનિમિત્તપદં જ્ઞેયં વિકલ્પાનાં ચ સંક્ષયઃ ।
અભૂતપરિકલ્પશ્ચ તદપ્રણિહિતસ્ય હિ

તેન દર્શનમાર્ગેણ સહ લાભઃ સદા મતઃ ।
સર્વેષાં બોધિપક્ષાણાં વિચિત્રાણાં જિનાત્મજે

સંસ્કારમાત્રં જગદેત્ય બુદ્ધ્યા નિરાત્મકં દુઃખિવિરૂઢિમાત્રં ।
વિહાય યાનર્થમયાત્મદૃષ્ટિઃ મહાત્મદૃષ્ટિં શ્રયતે મહાર્થાં

વિનાત્મદૃષ્ટ્યા ય ઇહાત્મદૃષ્ટિર્વિનાપિ દુઃખેન સુદુઃખિતશ્ચ ।
સર્વાર્થકર્તા ન ચ કારકાઙ્ક્ષી યથાત્મનઃ સ્વાત્મહિતાનિ કૃત્વા

યો મુક્તચિત્તઃ પરયા વિમુક્ત્યા બદ્ધશ્ચ ગાઢાયતબન્ધનેન ।
દુઃખસ્ય પર્યન્તમપશ્યમાનઃ પ્રયુજ્યતે ચૈવ કરોતિ ચૈવ

સ્વં દુઃખમુદ્વોઢુમિહાસમર્થો લોકઃ કુતઃ પિણ્ડિતમન્યદુઃખં ।
જન્મૈકમાલોકયતે[ગતં] ત્વચિન્તો વિપર્યયાત્તસ્ય તુ બોધિસત્ત્વઃ

યત્પ્રેમ યા વત્સલતા પ્રયોગઃ સત્વેષ્વખેદશ્ચ જિનાત્મજાનાં ।
આશ્ચર્યમેતત્પરમં ભવેષુ ન ચૈવ સત્વાત્મસમાનભાવાત્

તતો ઽસૌ ભાવનામાર્ગે પરિશિષ્ટાસુ ભૂમિષુ ।
જ્ઞાનસ્ય દ્વિવિધસ્યેહ ભાવનાયૈ પ્રયુજ્યતે

નિવિર્કલ્પં ચ તજ્જ્ઞાનં બુદ્ધધર્મવિશોધકં ।
અન્યદ્યથાવ્યવસ્થાનં સત્વાનાં પરિપાચકં

ભાવનાયાશ્ચ નિર્યાણં દ્વયસંખ્યેયસમાપ્તિતઃ ।
પશ્ચિમાં ભાવનામેત્ય બોધિસત્વૌ ઽભિષિક્તકઃ

વજ્રોપમં સમાધાનં વિકલ્પાભેદ્યમેત્ય ચ ।
નિષ્ઠાશ્રયપરાવૃત્તિં સર્વાવરણનિર્મલાં

સર્વાકારજ્ઞતાં ચૈવ લભતે ઽનુત્તરં પદં ।
યત્રસ્થઃ સર્વસત્વાનાં હિતાય પ્રતિપદ્યતે

કથં તથા દુર્લભદર્શને મુનૌ ભવેન્મહાર્થં ન હિ નિત્યદર્શનં ।
ભૃશં સમાપ્યાયિતચેતસઃ સદા પ્રસાદવેગૈરસમશ્રવોદ્ભવૈઃ

અ[પ્ર]ચોદ્યમાનઃ સતતં ચ સંમુખં તથાગતૈર્ધર્મસુ[મુ]ખે વ્યવસ્થિતઃ ।
નિગૃહ્ય કેશેષ્વિવ દોષગહ્વરાત્ નિકૃષ્ય બોધૌ સ બલાન્નિવેશ્યતે

સ સર્વલોકં સુવિશુદ્ધદર્શનૈરકલ્પબોધૈરભિભૂય સર્વથા ।
મહાન્ધકારં વિધમય્ય ભાસતે જગન્મહાદિત્ય ઇવાત્યુદારતઃ

બુદ્ધાઃ સમ્યક્પ્રશંસાં વિદધતિ સતતં સ્વાર્થસમ્યક્પ્રયુક્તે, નિન્દામીર્ષ્યાપ્રયુક્તે સ્થિતિવિચયપરે ચાન્તરાયાનુકૂલાન્ ।
ધર્માન્ સર્વપ્રકારાન્વિધિવદિહ જિના દર્શયન્ત્યગ્રસત્વે, યાન્ વર્જ્યાસેવ્ય યોગે ભવતિ વિપુલતા સૌગતે શાસને ઽસ્મિમ્

ઇતિ સતતશુભાચયપ્રપૂર્ણઃ સુવિપુલમેત્ય સ ચેતસઃ સમાધિં ।
મુનિસતતમહાવવાદલબ્ધો ભવતિ ગુણાર્ણવપારગો ઽગ્રસત્વઃ