મહાભારત · અધ્યાય 9.49

તતસ્તીર્થવરં રામો યયૌ બદરપાચનામ્ ।
તપસ્વિસિદ્ધચરિતં યત્ર કન્યા ધૃતવ્રતા ॥

ભરદ્વાજસ્ય દુહિતા રુપેણાપ્રતિમા ભુવિ ।
શ્રુતાવતી નામ વિભો કુમારી બ્રહ્મચારિણી ॥

તપશ્ચચાર સાત્યુગ્રં નિયમૈર્બહુભિર્વૃતા ।
ભર્તા મે દેવરાજઃ સ્યાદિતિ નિશ્ચિત્ય ભામિની ॥

સમાસ્તસ્યા વ્યતિક્રાન્તા બહ્વ્યઃ કુરુકુલોદ્વહ ।
ચરન્ત્યા નિયમાંસ્તાંસ્તાંસ્ત્રીભિસ્તીવ્રાન્સુદુશ્ચરાન્ ॥

તસ્યાસ્તુ તેન વૃત્તેન તપસા ચ વિશામ્પતે ।
ભક્ત્યા ચ ભગવાન્પ્રીતઃ પરયા પાકશાસનઃ ॥

આજગામાશ્રમં તસ્યાસ્ત્રિદશાધિપતિઃ પ્રભુઃ ।
આસ્થાય રૂપં વિપ્રર્ષેર્વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ॥

સા તં દૃષ્ટ્વોગ્રતપસં વસિષ્ઠં તપતાં વરમ્ ।
આચારૈર્મુનિભિર્દૃષ્ટૈઃ પૂજયામાસ ભારત ॥

ઉવાચ નિયમજ્ઞા ચ કલ્યાણી સા પ્રિયંવદા ।
ભગવન્મુનિશાર્દૂલ કિમાજ્ઞાપયસિ પ્રભો ॥

સર્વમદ્ય યથાશક્તિ તવ દાસ્યામિ સુવ્રત ।
શક્ત્રભક્ત્યા ચ તે પાણિં ન દાસ્યામિ કથઞ્ચન ॥

વ્રતૈશ્ચ નિયમૈશ્ચૈવ તપસા ચ તપોધન ।
શક્રસ્તોષયિતવ્યો વૈ મયા ત્રિભુવનેશ્વરઃ ॥

ઇત્યુક્તો ભગવાન્દેવઃ સ્મયન્નિવ નિરીક્ષ્ય તામ્ ।
ઉવાચ નિયમં જ્ઞાત્વા સાન્ત્વયન્નિવ ભારત ॥

ઉગ્રં તપશ્ચરસિ વૈ વિદિતા મેઽસિ સુવ્રતે ।
યદર્થમયમારમ્ભસ્તવ કલ્યાણિ હૃદ્ગતઃ ॥

તચ્ચ સર્વં યથાભૂતં ભવિષ્યતિ વરાનને ।
તપસા લભ્યતે સર્વં યથાભૂતં ભવિષ્યતિ ॥

યથા સ્થાનાનિ દિવ્યાનિ વિબુધાનાં શુભાનને ।
તપસા તાનિ પ્રાપ્યાણિ તપોમૂલં મહાત્સુખમ્ ॥

ઇતિ કૃત્વા તપો ઘોરં દેહં સન્ન્યસ્ય માનવાઃ ।
દેવત્વં યાન્તિ કલ્યાણિ શૃણુષ્વૈકં વચો મમ ॥

પ઼ઞ્ચ ચૈતાનિ સુભગે બદરાણિ શુભવ્રતે ।
પચેત્યુક્ત્વા તુ ભગવાઞ્જગામ બલસૂદનઃ ॥

આમન્ત્ર્ય તાં તુ કલ્યાણીં તતો જપ્યં જજાપ સઃ ।
અવિદૂરે તતસ્તસ્માદાશ્રમાત્તીર્થમુત્તમમ્ ॥

તચ્ચ તીર્થં મહારાજ યત્ર જપ્યં જજાપ સઃ ।
ઇન્દ્રતીર્થેતિવિખ્યાતં ત્રિષુ લોકેષુ માનદ ॥

તસ્ય જિજ્ઞાસનાર્થં સ ભગવાન્પાકશાસનઃ ।
બદરાણામપચનં ચકાર વિબુધાધિપઃ ॥

તતઃ પ્રતપ્તા સા રાજન્વાગ્યતા વિગતક્લમા । તત્પરા શુચિસંવીતા પાવકે સમધિશ્રયત્ ।
અપચદ્રાજશાર્દૂલ બદરાણિ મહાવ્રતા ॥

તસ્યાઃ પચન્ત્યાઃ સુમહાન્કાલોઽગાત્પુરુષર્ષભ ।
ન ચ સ્મ તાન્યપચ્યન્ત દિનં ચ ક્ષયમભ્યગાત્ ॥

હુતાશનેન દગ્ધશ્ચ યસ્તસ્યાઃ કાષ્ઠસઞ્ચયઃ ।
અકાષ્ઠમગ્નિં સા દૃષ્ટ્વા સ્વશરીરમથાદહત્ ॥

પાદૌ પ્રક્ષિપ્ય સા પૂર્વં પાવકે ચારુદર્શના ।
દગ્ધૌ દગ્ધૌ પુનઃ પાદાવુપાવર્તયતાનઘ ॥

ચરણે દહ્યમાને ચ નાચિન્તયદનિન્દિતા ।
દુઃખં કમલપત્રાક્ષી મહર્ષિપ્રિયકામ્યયા ॥

ન વૈમનસ્યં તસ્યાસ્તુ મુખભેદોઽથવાઽભવત્ ।
શરીરમગ્નિના દીપ્ય જલમધ્યે યથા સ્થિતા ॥

તચ્ચાસ્યાઃ પચને યત્નં ન ન્યવર્તત ભારત ।
સર્વથા બદરાણ્યેવ પક્તવ્યાનીતિ કન્યકા ॥

સા તન્મનસિ કૃત્વૈવ મહર્ષેર્વચનં શુભા ।
અપચદ્બદરાણ્યેવ ન ચાપચ્યન્ત ભારત ॥

તસ્યાસ્તુ ચરણૌ વહ્નિર્દદાહ ભગવાન્સ્વયમ્ ।
ન ચ તસ્યા મનોદુઃખં સ્વલ્પમપ્યભવત્તદા ॥

અથ તત્કર્મ દૃષ્ટ્વાઽસ્યાઃ પ્રીતસ્ત્રિભુવનેશ્વરઃ ।
તતઃ સન્દર્શયામાસ કન્યાયૈ રૂપમાત્મનઃ ॥

ઉવાચ ચ સુરશ્રેષ્ઠસ્તાં કન્યાં સુદૃઢવ્રતામ્ ।
પ્રીતોઽસ્મિ તે શુભે ભક્ત્યા તપસા નિયમેન ચ ॥

તસ્માદ્યોઽભિમતઃ કામઃ સ તે સમ્પત્સ્યતે શુભે ।
દેહં ત્યક્ત્વા મહાભાગે ત્રિદિવે મયિ વત્સ્યસિ ॥

ઇદં ચ તે તીર્થવરં સ્થિરં લોકે ભવિષ્યતિ । સર્વપાપાપહં સુભ્રુ નામ્ના બદરપાચનમ્ ।
વિખ્યાતં ત્રિષુ લોકેષુ બ્રહ્મર્ષિભિરભિપ્લુતમ્ ॥

અસ્મિન્ખલુ મહાભાગે શુભે તીર્થવરેઽનઘે ।
ત્યક્ત્વા સપ્તર્ષયો જગ્મુર્હિમવન્તમરુન્ધતીમ્ ॥

તતસ્તે વૈ મહાભાગા ગત્વા તત્ર સુસંશિતાઃ ।
વૃત્ત્યર્થં ફલમૂલાનિ સમાહર્તું યયુઃ કિલ ॥

તેષાં વૃત્ત્યર્થિનાં તત્ર વસતાં હિમવદ્વને ।
અનાવૃષ્ટિરનુપ્રાપ્તા તદા દ્વાદશવાર્ષિકી ॥

તે કૃત્વા ચાશ્રમં તત્ર ન્યવસન્ત તપસ્વિનઃ ।
અરુન્ધત્યપિ કલ્યાણી તપોનિત્યાઽભવત્તદા ॥

અરુન્ધતીં તતો દૃષ્ટ્વા તીવ્રં નિયમમાસ્થિતામ્ ।
અથાગમત્ત્રિનયનઃ સુપ્રીતો વરદસ્તદા ॥

બ્રાહ્મં રૂપં તતઃ કૃત્વા મહાદેવો મહાયશાઃ ।
તામભ્યેત્યાબ્રવીદ્દેવો ભિક્ષામિચ્છામ્યહં શુભે ॥

પ્રત્યુવાચ તતઃ સા તં બ્રાહ્મણં ચારુદર્શના ।
ક્ષીણોઽન્નસઞ્ચયો વિપ્ર બદરાણીહ ભક્ષય ॥

તતોઽબ્રવીન્મહાદેવઃ પચસ્વૈતાનિ સુવ્રતે । ઇત્યુક્તા સાઽપચત્તાનિ બ્રાહ્મણપ્રિયકામ્યયા ।
અધિશ્રિત્ય સમિદ્ધેઽગ્નૌ બદરાણિ યશસ્વિની ॥

દિવ્યા મનોરમાઃ પુણ્યાઃ કથાઃ શુશ્રાવ સા તદા ।
અતીતા સા ત્વનાવૃષ્ટિર્ઘોરા દ્વાદશવાર્ષિકી ॥

અનશ્નન્ત્યાઃ પચન્ત્યાશ્ચ શૃણ્વન્ત્યાશ્ચ કથાઃ શુભાઃ ।
દિનોપમઃ સ તસ્યાથ કાલોઽતીતઃ સુદારુણઃ ॥

તતસ્તુ મુનયઃ પ્રાપ્તાઃ ફલાન્યાદાય પર્વતાત્ ।
તતઃ સ ભગવાન્પ્રીતઃ પ્રોવાચારુન્ધતીં તતઃ ॥

ઉપસર્પસ્વ ધર્મજ્ઞે યથાપૂર્વમિમાનૃષીન્ ।
પ્રીતોઽસ્મિ તવ ધર્મજ્ઞે તપસા નિયમેન ચ ॥

તતઃ સન્દર્શયામાસ સ્વરૂપં ભગવાન્હરઃ ।
તતોઽબ્રવીત્તદા તેભ્યસ્તસ્યાશ્ચ ચરિતં મહત્ ॥

ભવદ્ભિર્હિમવત્પૃષ્ઠે યત્તપઃ સમુપાર્જિતમ્ ।
અસ્યાસ્ચ યત્તપો વિપ્રા ન સમં તન્મતં મમ ॥

અનયા હિ તપસ્વિન્યા તપસ્તપ્તં સુદુશ્ચરમ્ ।
અનશ્નન્ત્યા પચન્ત્યા ચ સમા દ્વાદશ પારિતાઃ ॥

તતઃ પ્રોવાચ ભગવાંસ્તામેવારુન્ધતીં પુનઃ ।
વરં વૃણીષ્વ કલ્યાણિ યત્તેઽભિલષિતં હૃદિ ॥

સાઽબ્રવીત્પૃથુતામ્રાક્ષી દેવં સપ્તર્ષિસંસદિ ।
ભગવાન્યદિ મે પ્રીતસ્તીર્થં સ્યાદિદમદ્ભુતમ્ ॥

સિદ્ધદેવર્ષિદયિતં નામ્ના બદરપાચનમ્ ।
તથાઽસ્મિન્દેવદેવેશ ત્રિરાત્રમુષિતઃ શુચિઃ ॥

પ્રાપ્નુયાદુપવાસેન ફલં દ્વાદશવાર્ષિકમ્ ।
એવમસ્ત્વિતિ તાં દેવઃ પ્રત્યુવાચ તપસ્વિનીમ્ ॥

સપ્તર્ષિભિઃ સ્તુતો દેવસ્તતો લોકં યયૌ તદા । ઋષયો વિસ્મયં જગ્મુસ્તાં દૃષ્ટ્વા ચાપ્યરુન્ધતીમ્ ।
અશ્રાન્તાં ચાવિવર્ણાં ચ ક્ષુત્પિપાસાઽસમાયુતામ્ ॥

એવં સિદ્ધિઃ પરા પ્રાપ્તા અરુન્ધત્યા વિશુદ્ધયા ।
યથા ત્વયા મહાભાગે મદર્થે સંશિતવ્રતે ॥

વિશેષો હિ ત્વયા ભદ્રે વ્રતે હ્યસ્મિન્સમર્પિતઃ । તથા ચેદં દદામ્યદ્ય નિયમેન સુતોષિતઃ ।
વિશેષં તવ કલ્યાણિ પ્રયચ્છામિ વરં વરે ॥

અરુન્ધત્યા વરસ્તસ્યા યો દત્તો વૈ મહાત્મના । તસ્ય ચાહં પ્રભાવેન તવ કલ્યાણિ તેજસા ।
પ્રવક્ષ્યામિ પરં ભૂયો વરમત્ર યથાવિધિ ॥

યસ્ત્વેકાં રજનીં તીર્થે વત્સ્યતે સુસમાહિતઃ ।
સસ્નાત્વા પ્રાપ્સ્યતે લોકાન્દેહન્યાસાત્સુદુર્લભાન્ ॥

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્દેવઃ સહસ્રાક્ષઃ પ્રતાપવાન્ ।
શ્રુતાવતીં તતઃ પુણ્યાં જગામ ત્રિદિવં પુનઃ ॥

ગતે વજ્રધરે રાજંસ્તત્ર વર્ષં પપાત હ ।
પુષ્પાણાં ભરતશ્રેષ્ઠ દિવ્યાનાં પુણ્યગન્ધિનામ્ ॥

દવદુન્દુભયશ્ચાપિ નેદુસ્તત્ર મહાસ્વનાઃ ।
મારુતશ્ચ વવૌ પુણ્યઃ પુણ્યગન્ધો વિશામ્પતે ॥

ઉત્સૃજ્ય તુ શુભા દેહં જગામાસ્ય ચ ભાર્યતામ્ ।
તપસોગ્રેણ તં લબ્ધ્વા તેન રેમે સહાચ્યુત ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

કા તસ્યા ભગવન્માતા ક્વ સંવૃદ્ધા ચ શોભના ।
શ્રોતુમિચ્છામ્યહં વિપ્ર પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ભરદ્વાજસ્ય વિપ્રર્ષેઃ સ્કન્નં રેતો મહાત્મનઃ ।
દૃષ્ટ્વાઽપ્સરસમાયાન્તી ઘૃતાચીં પૃથલોચનામ્ ॥

સ તુ જગ્રાહ તદ્રેતઃ કરેણ જપતાં વરઃ ।
તદાઽપતત્પર્ણપુટે તત્ર સા સમ્ભવત્સુતા ॥

તસ્યાસ્તુ જાતકર્માદિ કૃત્વા સર્વં તપોધનઃ ।
નામ ચાસ્યાઃ સ કૃતવાન્ભરદ્વાજો મહામુનિઃ ॥

શ્રુતાવતીતિ ધર્માત્મા દેવર્ષિગણસંસદિ ।
સ્વે ચ તામાશ્રમે ન્યસ્ય જગામ હિમવદ્વનમ્ ॥

તત્રાપ્યુપસ્પૃશ્ય મહાનુભાવો વસૂનિ દત્ત્વા ચ મહાદ્વિજેભ્યઃ ।
જગામ તીર્થં સુસમાહિતાત્મા શક્રસ્ય વૃષ્ણિપ્રવરસ્તદાનીમ્ ॥