મહાભારત · અધ્યાય 9.47

શૃણુ માતૃગણાન્રાજન્કુમારાનુચરાનિમાન્ ।
કીર્ત્યમાનાન્મયા વીર સપત્નગણસૂદનાન્ ॥

યશસ્વિનીનાં માતૄણાં શૃણુ નામાનિ ભારત યાભિર્વાયપ્તાસ્ત્રયોલોકાઃ કલ્યાણીભિશ્ચ ભાગશઃ ॥

પ્રભાવતી વિશાલાક્ષી પાલિતા ગોસ્તાની તથા ।
શ્રીમતી બહુલા ચૈવ તથૈવ બહુપુત્રિકા ॥

અપ્સુજાતા ચ ગોપાલી બૃહદમ્બાલિકા તથા ।
જયાવતી માલતિકા ધ્રુવરત્ના ભયઙ્કરી ॥

વસુદામા ચ દામા ચ વિશોકા નન્દિની તથા ।
એકચૂડા મહાચૂડા ચક્રનેમિશ્ચ ભારત ॥

ઉત્તેજની જયત્સેના કમલાક્ષ્યથ શોભના ।
શત્રુઞ્જયા તથા ચૈવ ક્રોધના શલભી ખરી ॥

માધવી શુભવક્ત્રા ચ તીર્થસેનિશ્ચ ભારત ।
ગીતપ્રિયા ચ કલ્યાણી રુદ્રરોમાઽમિતાશના ॥

મેઘસ્વના ભોગવતી સુભ્રૂશ્ચ કનકાવતી ।
અલાતાક્ષી વીર્યવતી વિદ્યુજ્જિહ્વા ચ ભારત ॥

પુન્નાવતી સુનક્ષત્રા કન્દરા બહુયોજના ।
સન્તાનિકા ચ કૌરવ્ય કમલા ચ મહાબલા ॥

સુદામા બહુદામા ચ સુપ્રભા ચ યશસ્વિની ।
નૃત્યપ્રિયા ચ રાજેન્દ્ર શતોલૂખલમેખલા ॥

શતઘણ્ટા શતાનન્દા ભગનન્દા ચ ભાવિની ।
વપુષ્મતી ચન્દ્રશીતા ભદ્રકાલી ચ ભારત ॥

ઋક્ષામ્બિકા નિષ્કુટિકા વામા ચત્વરવાસિની ।
સુમઙ્ગલા સ્વસ્તિમતી બુદ્ધિકામા જયપ્રિયા ॥

ધનદા સુપ્રસાદા ચ ભવદા ચ જલેશ્વરી ।
એડી ભેડી સમેડી ચ વેતાલજનની તથા ॥

કણ્ડૂતિઃ કાલિકા ચૈવ દેવમિત્રા ચ ભારત ।
વસુશ્રીઃ કોટરા ચૈવ ચિત્રસેના તથાઽચલા ॥

કુક્કુટિકા શઙ્ખલિકા તથા શકુનિકા નૃપ ।
કુણ્ડારિકા કૌકુલિકા કુમ્ભિકાઽથ શતોદરી ॥

ઉત્ક્રાથિની જલેલા ચ મહાવેગા ચ કઙ્કણા ।
મનોજવા કણ્ટકિની પ્રઘસા પૂતના તથા ॥

કેશયન્ત્રી ત્રુટિર્વામા ક્રોશનાઽથ તડિત્પ્રભા ।
મન્દોદરી ચ મુણ્ડી ચ કોટરા મેઘવાહિની ॥

સુભગા લમ્બિની લમ્બા તામ્રચૂડા વિકાશિની ।
ઊર્ધ્વવેણીધરા ચૈવ પિઙ્ગાક્ષી લોહમેખલા ॥

પૃથુવસ્ત્રા મધુલિકા મધુકુમ્ભા તથૈવ ચ ।
પક્ષાલિકા મત્કુલિકા જરાયુર્જર્જરાનના ॥

ખ્યાતા દહદહા ચૈવ તથા ધમધમા નૃપ ।
ખણ્ડખણ્ડા ચ રાજેન્દ્ર પૂષણા મણિકુટ્ટિકા ॥

અમોઘા ચૈવ કૌરવ્ય તથા લમ્બપયોધરા ।
વેણુવીણાધરા ચૈવ પિઙ્ગાક્ષી લોહમેખલા ॥

શશોકૂલમુખી કૃષ્ણા ખરજઙ્ઘા મહાજવા ।
શિશુમારમુખી શ્વેતા લોહિતાક્ષી વિભીષણા ॥

જટાલિકા કામચરી દીર્ઘજિહ્વા બલોત્કટા ।
કાલેહિકા વામનિકા મુકુટા ચૈવ ભારત ॥

લોહિતાક્ષી મહાકાયા હરિપિણ્ડા ચ ભૂમિપ ।
એકત્વચા સુકુસુમા કૃષ્ણકર્ણી ચ ભારત ॥

ક્ષુરકર્ણી ચતુષ્કર્ણી કર્ણપ્રાવરણા તથા ।
ચતુષ્પથનિકેતા ચ ગોકર્ણી મહિષાનના ॥

ખરકર્ણી મહાકર્ણી ભેરીસ્વનમહાસ્વના ।
શઙ્ખકુમ્ભશ્રવાશ્ચૈવ ભગદા ચ મહાબલા ॥

ગણા ચ સુગણા ચૈવ તથા ભીત્યથ કામદા ।
ચતુષ્પથરતા ચૈવ ભૂતિતીર્થાન્યગોચરી ॥

પશુદા વિત્તદા ચૈવ સુખદા ચ મહાયશાઃ ।
પયોદા ગોમહિષદા સવિશાલા ચ ભારત ॥

પ્રતિષ્ઠા સુપ્રતિષ્ઠા ચ રોચમાના સુરોચના ।
નૌકર્ણી મુખકર્ણી ચ વિશિરા મન્થિની તથા ॥

એકચન્દ્રા મેઘકર્ણા મેઘમાલા વિરોચના ।
એતાશ્ચાન્યાશ્ચ બહવો માતરો ભરતર્ષભ ॥

કાર્તિકેયાનુયાયિન્યો નાનારૂપાઃ સહસ્રશઃ ।
દીર્ઘનખ્યો દીર્ઘદન્ત્યો દીર્ઘતુણ્ડ્શ્ચ ભારત ॥

સબલા મધુરાશ્ચૈવ યૌવનસ્થાઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ ।
માહાત્મ્યેન ચ સંયુક્તાઃ કામરૂપધરાસ્તથા ॥

નિર્માસગાત્ર્યઃ શ્વેતાશ્ચ તથા કાઞ્ચનસન્નિભાઃ ।
કૃષ્ણમેઘનિભાશ્ચાન્યા ધૂમ્નાશ્ચ ભરતર્ષભ ॥

અરુણાભા મહાભોગા દીર્ઘકેશ્યઃ સિતામ્બરાઃ ।
ઊર્ધ્વવેણીધરાશ્ચૈવ પિઙ્ગાક્ષ્યો લમ્બમેખલાઃ ॥

લમ્બોદર્યો લમ્બકર્ણાસ્તથા લમ્બપયોધરાઃ ।
તામ્રાક્ષ્યસ્તામ્રવર્ણાશ્ચ હર્યક્ષ્યશ્ચ તથાઽપરાઃ ॥

વરદાઃ કામચારિણ્યો નિત્યં પ્રમુદિતાસ્તથા ।
યામ્યા રૌદ્રાસ્તથા સૌમ્યાઃ કૌબેર્યોઽથ મહાબલાઃ ॥

વારુણ્યોઽથ ચ માહેન્દ્યસ્તથાઽગ્નેય્યઃ પરન્તપ ।
વાયવ્યશ્ચાથ કૌમાર્યો બ્રાહ્મશ્ચ ભરતર્ષભ ॥

વૈષ્ણવ્યશ્ચ તથા સૌર્યો વારાહ્યશ્ચ મહાબલાઃ ।
રૂપેણાપ્સરસાં તુલ્યા મનોહાર્યો મનોરમાઃ ॥

પરપુષ્ટોપમા વાક્યે તથર્દ્ધ્યા ધનદોપમાઃ ।
શક્રવીર્યોપમા યુદ્ધે દીપ્તા વહ્નિસમાસ્તથા ॥

શત્રુણાં વિગ્રહે નિત્યં ભયદાસ્તા ભવન્ત્યુત ।
કામરૂપધરાશ્ચૈવ જવે વાયુસમાસ્તથા ॥

અચિન્ત્યબલવીર્યાશ્ચ તથાઽચિન્ત્યપરાક્રમાઃ ।
વૃક્ષચત્વરવાસિન્યશ્ચતુષ્પથનિકેતનાઃ ॥

ગુહાશ્મશાનવાસિન્યઃ શૈલપ્રસ્રવણાલયાઃ ।
નાનાભરણધારિણ્યો નાનામાલ્યામ્બરાસ્તથા ॥

નાનાવિચિત્રવેષાશ્ચ નાનાભાષાસ્તથૈવ ચ ।
એતે ચાન્યે ચ માતૄણાં ગણાઃ શત્રુભયઙ્કરાઃ ॥

અનુજગ્મુર્મહાત્માનં ત્રિદશેન્દ્રસ્ય સમ્મતે ।
તતઃ શક્ત્યસ્ત્રમદદદ્ભગવાન્પાકશાસનઃ ॥

ગુહાય રાજશાર્દૂલ વિનાશાય સુરદ્વિષામ્ ।
મહાસ્વનાં મહાઘણ્ટાં દ્યોતમાનાં સિતપ્રભામ્ ॥

અરુણાદિત્યવર્ણાં ચ પતાકાં ભરતર્ષભ ।
દદૌ પશુપતિસ્તસ્મૈ સર્વભૂતમહાચમૂમ્ ॥

ઉગ્રાં નાનાપ્રહરણાં તપોવીર્યબલાન્વિતામ્ ।
અજેયાં સ્વગણૈર્યુક્તાં નામ્ના સેનાં ધનઞ્જયામ્ ॥

રુદ્રતુલ્યબલૈર્યુક્તાં યોધાનામયુતૈસ્ત્રિભિઃ ।
ન સા વિજાનાતિ રણાત્કદાચિદ્વિનિવર્તિતુમ્ ॥

વિષ્ણુર્દદૌ વૈજયન્તીં માલાં બલવિવર્ધિનીમ્ ।
ઉમા દદૌ વિરજસી વાસસી રવિસપ્રભે ॥

ગઙ્ગા કમણ્ડલું દિવ્યમમૃતોદ્ભવમુત્તમમ્ ।
દદૌ પ્રીત્યા કુમારાય દણ્ડં ચૈવ બૃહસ્પતિઃ ॥

ગરુડો દયિતં પુત્રં મયરં ચિત્રબર્હિણમ્ ।
અરુણસ્તામ્રચૂડં ચ પ્રદદૌ ચરણાયુધમ્ ॥

છાગં તુ વરુણો રાજા બલવીર્યસમન્વિતમ્ । કૃષ્ણાજિનં તતો બ્રહ્મા બ્રહ્મણ્યાય દદૌ પ્રભુઃ ।
સમરેષુ જયં ચૈવ પ્રદદૌ લોકભાવનઃ ॥

સૈનાપત્યમનુપ્રાપ્ય સ્કન્દો દેવગણસ્ય હ ।
શુશુભે જ્વલિતોર્ચિષ્માન્દ્વિતીય ઇવ પાવકઃ ॥

તતઃ પારિષદૈશ્ચૈવ માતૃભિશ્ચ સમન્વિતઃ ।
યયૌ દેત્યવિનાશાય હ્લાદયન્સુરપુઙ્ગવાન્ ॥

સા સેના નૈરૃતી ભીમા સઘણ્ટોચ્છ્રિતકેતના ।
સભેરીશઙ્ખમુરજા સાયુધા સપતાકિની ॥

શારદી દ્યૌરિવાભાતિ જ્યોતિર્ભિરિવ શોભિતા ॥

તતો દેવનિકાયાસ્તે નાનાભૂતગણાસ્તથા ।
વાદયામાસુરવ્યાગ્રા ભેરીઃ શઙ્ખાંશ્ચ પુષ્કલાન્ ॥

પટહાન્ઝર્ઝરાંશ્ચૈવ ક્રકચાન્ગોવિષાણિકાન્ ।
આડમ્બરાન્ગોમુખાંશ્ચ ડિણ્ડિમાંશ્ચ મહાસ્વનાન્ ॥

તુષ્ટુવુસ્તે કુમારં તુ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ ।
જગુશ્ચ દેવગન્ધર્વા નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ॥

તતઃ પ્રીતો મહાસેનસ્ત્રિદશેભ્યો વરં દદૌ ।
રિપૂન્દન્તાઽસ્મિ સમરે યે વો વધચિકીર્ષવઃ ॥

પ્રતિગૃહ્ય વરં દેવાસ્તસ્માદ્વિબુધસત્તમાત્ ।
પ્રીતાત્માનો મહાત્માનો મેનિરે નિહતાન્રિપૂન્ ॥

સર્વેષાં ભૂતસઙ્ઘાનાં હર્ષાન્નાદઃ સમુત્થિતઃ ।
અપૂરયત લોકાંસ્ત્રીન્વરે દત્તે મહાત્મના ॥

સ નિર્યયૌ મહાસેનો મહત્યા સેનયા વૃતઃ ।
વધાય યુધિ દૈત્યાનાં રક્ષાર્થં ચ દિવોકસામ્ ॥

વ્યવસાયો જયો ધર્મઃ સિદ્ધિર્લક્ષ્મીર્ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ ।
મહાસેનસ્ય સૈન્યાનામગ્રે જગ્મુર્નરાધિપ ॥

સ તયા ભીમયા દેવઃ શુલમુદ્ગરહસ્તયા ।
જ્વલિતાલાતધારિણ્યા ચિત્રાભરણવર્મયા ॥

ગદામુસલનારાચશક્તિતોમરહરતયા ।
દૃપ્તસિંહનિનાદિન્યા વિનદ્ય પ્રયયૌ ગુહઃ ॥

તં દષ્ટ્વા સર્વદૈતેયા રાક્ષસા દાનવાસ્તથા ।
વ્યદ્રવન્ત દિશઃ સર્વા ભયોદ્વિગ્નાઃ સમન્તતઃ ॥

અભ્યદ્રવન્ત દેવાસ્તાન્વિવિધાયુધપાણયઃ ।
દૃષ્ટ્વા ચ સ તતઃ ક્રુદ્ધઃ સ્કન્દસ્તેજોબલાન્વિતઃ ॥

શક્ત્યસ્ત્રં ભગવાન્ભીમં પુનઃપુનરવાકિરત્ ।
આદધચ્ચાત્મનસ્તેજો હવિષેદ્ધ ઇવાનલઃ ॥

અભ્યસ્યમાને શક્ત્યસ્ત્રે સ્કન્દેનામિતતેજસા ।
ઉલ્કાજ્વાલા મહારાજ પપાત વસુધાતલે ॥

સંહાદયન્તશ્ચ તથા નિર્ઘાતાશ્ચાપતન્ક્ષિપૌ ।
યથાન્તકાલસમયે સુઘોરાઃ સ્યુસ્તથા નૃપ ॥

ક્ષિપ્તા હ્યેકા યદા શક્તિઃ સુઘોરાઽનલસૂનુના ।
તતઃ કોટ્યો વિનિષ્પેતુઃ શક્તીનાં ભરતર્ષભ ॥

તતઃ પ્રીતો મહાસેનો જઘાન ભગવાન્પ્રભુઃ ।
દૈત્યેન્દ્રં તારકં નામ મહાબલપરાક્રમમ્ ॥

વૃતં દૈત્યાયુતૈર્વીરૈર્બલિભિર્દશભિર્નૃપ ।
મહિષં ચાષ્ટભિઃ પદ્મૈર્વૃતં સઙ્ખ્યે નિજઘ્નિવાન્ ॥

ત્રિપાદં ચાયુતશતૈર્જઘાન દશભિર્વૃતમ્ ।
હદોદરં નિખર્વૈશ્ચ વૃતં દશભિરીશ્વરઃ ॥

જઘાનાનુચરૈઃ સાર્ધં વિવિધાયુધપાણિભિઃ ।
તથાઽકુર્વન્ત વિપુલં નાદં વધ્યત્સુ શત્રુષુ ॥

કુમારાનુચરા રાજન્પૂરયન્તો દિશો દશ ।
નનૃતુશ્ચ વવલ્ગુશ્ચ જહસુશ્ચ મુદાન્વિતાઃ ॥

શક્ત્યસ્ત્રસ્ય તુ રાજેન્દ્ર તતોઽર્ચિર્ભિઃ સમન્તતઃ ।
ત્રૈલોક્યં ત્રાસિતં સર્વં જૃમ્ભમાણાભિરેવ ચ ॥

દગ્ધાઃ સહસ્રશો દૈત્યા નાદૈઃ સ્કન્દસ્ય ચાપરે ।
પતાકયાવધૂતાશ્ચ હતાઃ કેચિત્સુરદ્વિષઃ ॥

કેચિદ્ધણ્ટારવત્રસ્તા નિષેદુર્વસુધાતલે ।
કેચિત્પ્રહરણૈશ્છિન્ના વિનિષ્પેતુર્ગતાયુષઃ ॥

એવં સુરદ્વિષોઽનેકાન્બલવાનાતતાયિનઃ ।
જઘાન સમરે વીરઃ કાર્તિકેયો મહાબલઃ ॥

બાણો નામાથ દૈતેયો બલેઃ પુત્રો મહાબલઃ ।
ક્રૌઞ્ચં પર્વતમાશ્રિત્ય દેવસઙ્ઘાનબાધત ॥

તમભ્યયાન્મહાસેનઃ સુરશત્રુમુદારધીઃ ।
સ કાર્તિકેયસ્ય ભયાત્ક્રૌઞ્ચં શરણમીયિવાન્ ॥

તતઃ ક્રૌઞ્ચં મહામન્યુઃ ક્રૌઞ્ચનાદનિનાદિતમ્ ।
શક્ત્યા બિભેદ ભગવાન્કાર્તિકેયોઽગ્નિદત્તયા ॥

સસાલસ્કન્ધશબલં ત્રસ્તવાનરવારણમ્ ।
પ્રોઙ્કીનોદ્ધાન્તવિહગં વિનિષ્પતિતપન્નગમ્ ॥

ગોલાઙ્ગૂલર્ક્ષસઙ્ઘૈશ્ચ દ્રવદ્ભિરનુનાદિતમ્ ।
કુરઙ્ગમવિનિર્ઘોષનિનાદિતવનાન્તરમ્ ॥

વિનિષ્પતદ્ભિઃ શરભૈઃ સિંહૈશ્ચ સહસા દ્રુતૈઃ ।
શોચ્યામપિ દશાં પ્રાપ્તો રરાજેવ સપર્વતઃ ॥

વિદ્યાધરાઃ સમુત્પેતુસ્તસ્ય શૃઙ્ગનિવાસિનઃ ।
કિન્નરાશ્ચ સમુદ્વિગ્નાઃ શક્તિપાતરવોદ્ધતાઃ ॥

તતો દૈત્યા વિનિષ્પેતુઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।
પ્રદીપ્તાત્પર્વતશ્રેષ્ઠાદ્વિચિત્રાભરણસ્રજઃ ॥

તાન્નિજઘ્નુરતિક્રમ્ય કુમારાજુચરા મૃધે ।
સ ચૈવ ભગવાન્ક્રુદ્ધો દૈત્યેન્દ્રસ્ય સુતં તદા ॥

સહાનુજં જઘાનાશુ વૃત્રં દેવપતિર્યથા ।
બિભેદ ક્રૌઞ્ચં શક્ત્યા ચ પાવકિઃ પરવીરહા ॥

બહુધા ચૈકધા ચૈવ કૃત્વાઽત્માનં મહાબલઃ ।
શક્તિઃ ક્ષિપ્તા રણે તસ્ય પાણિમેતિ પુનઃ પુનઃ ॥

એવમ્પ્રભાવો ભગવાંસ્તે ભૂયશ્ચ પાવકિઃ ।
શૌર્યાદ્દ્વિગુણયોગેન તેજસા યશસા શ્રિયા ॥

ક્રૌઞ્ચસ્તે વિનિર્ભિન્નો દૈત્યાશ્ચ શતશો હતાઃ ॥

તતઃ સ ભગવાન્દેવો નિહત્ય વિબુધદ્વિષઃ ।
સભાજ્યમાનો વિબુધૈઃ પરં હર્ષમવાપ હ ॥

તતો દુન્દુભયો રાજન્નેદુઃ શઙ્ખાશ્ચ ભારત । મુમુચુર્દેવયોષાશ્ચ પુષ્પવર્ષમનુત્તમમ્ ।
યોગિનામીશ્વરં દેવં શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

દિવ્યગન્ધમુપાદાય વવૌ પુણ્યશ્ચ મારુતઃ ।
ગન્ધર્વાસ્તુષ્ટુવુશ્ચૈનં યજ્વાનશ્ચ મહર્ષયઃ ॥

કેચિદનં વ્યવસ્યાન્તિ પિતામહસુતં પ્રભુમ્ ।
સનત્કુમારં સર્વેષાં બ્રહ્મયોનિં તમગ્રજમ્ ॥

કેચિન્મહેશ્વરસુતં કેચિત્પુત્રં વિભાવસોઃ ।
ઉમાયાઃ કૃત્તિકાનાં ચ ગઙ્ગાયાશ્ચ વદન્ત્યુત ॥

એકધા ચ દ્વિધા ચૈવ ચતુર્ધા ચ મહાબલમ્ ।
યોગિનામીશ્વરં દેવં શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

એતત્તે કથિતં રાજન્કાર્તિકેયાભિષેચનમ્ ।
શૃણુ ચૈવ સરસ્વત્યાસ્તીર્થવંશસ્ય પુણ્યતામ્ ॥

બભૂવ તીર્થપ્રવરં હતેષુ સુરશત્રુષુ ।
કુમારેણ મહારાજ ત્રિવિષ્ટપમિવાપરમ્ ॥

ઐશ્વર્યાણિ ચ તત્રસ્થો દદાવીશઃ પૃથક્પૃથક્ ।
દદૌ નૈરૃતમુખ્યેભ્યસ્ત્રૈલોક્યં પાવકાત્મજઃ ॥

એવં સ ભગવાંસ્તસ્મિંસ્તીર્થે દૈત્યકુલાન્તકઃ ।
અભિષિક્તો મહારાજ દેવસેનાપતિઃ સુરૈઃ ॥

ઔશનં નામ તત્તીર્થં યત્ર પૂર્વમપામ્પતિઃ ।
અભિષિક્તઃ સુરગણૈર્વરુણો ભરતર્ષભ ॥

અસ્મિંસ્તીર્થવરે સ્નાત્વા સ્કન્દં ચાભ્યર્ચ્ય લાઙ્ગલી ।
બ્રાહ્મણેભ્યોદદૌ રુક્મં વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ ॥

ઉષિત્વા રજનીં તત્ર માધવઃ પરવીરહા ।
પૂજ્યતીર્થવરં તચ્ચ સ્પૃષ્ટ્વા તોયં ચ લાઙ્ગલી ॥

હૃષ્ટઃ પ્રીતમનાશ્ચૈવ હ્યભવન્માધવોત્તમઃ ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥

યથાઽભિષિક્તો ભગવાન્સ્કન્દો દેવૈઃ સમાગતૈઃ ।
સેનાનીશ્ચ કૃતો રાજન્બાલ એવ મહાબલઃ ॥