મહાભારત · અધ્યાય 8.15

નકુલં રભસં યુદ્ધે દ્રાવયન્તં વરૂથિનીમ્ ।
કર્ણો વૈકર્તનો રાજન્વારયામાસ વૈ રુષા ॥

નકુલસ્તુ તતઃ કર્ણં પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્ ॥ ચિરસ્ય બત દૃષ્ટોઽહં દૈવતૈઃ સૌમ્યચક્ષુષા ।

યસ્ય મે ત્વં રણે પાપ ચક્ષુર્વિષયમાગતઃ ॥ ત્વં હિ મૂલમનર્થાનાં વૈરસ્ય કલહસ્ય ચ ।

ત્વદ્દોષાત્કુરવઃ ક્ષીણાઃ સમાસાદ્ય પરસ્પરમ્ ।
ત્વામદ્ય સમરે હત્વા કૃતકૃત્યોઽસ્મિ વિજ્વરઃ ॥

એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ નકુલં સૂતનન્દનઃ ।
સદૃશં રાજપુત્રસ્ય ધન્વિનશ્ચ વિશેષતઃ ॥

પ્રહરસ્વ ચ મે વીર પશ્યામસ્તવ પૌરુષમ્ ।
કર્મ કૃત્વા રમે શૂર તતઃ કત્થિતુમર્હસિ ॥

અનુક્ત્વા સમરે તાત શૂરા યુધ્યન્તિ શક્તિતઃ ।
પ્રયુધ્યસ્વ મયા શક્ત્યા હનિષ્યે દર્પમેવ તે ॥

ઇત્યુક્ત્વા પ્રાહરત્તૂર્ણં પાણ્ડુપુત્રાય સૂતજઃ ।
વિવ્યાધ ચૈનં સમરે ત્રિસપ્તત્યા શિલીમુખૈઃ ॥

નકુલસ્તુ તતો વિદ્વઃ સૂતપુત્રેણ ભારત ।
અશીત્યાઽશીવિષપ્રખ્યૈઃ સૂતપુત્રમવિધ્યત ॥

તસ્ય કર્ણો ધનુશ્છિત્ત્વા સ્વર્ણપુઙ્ખૈઃ શિલાશિતૈઃ ।
ત્રિંશતા પરમેષ્વાસઃ શરૈઃ પાણ્ડવમર્દયત્ ॥

તે તસ્ય કવચં ભિત્ત્વા પપુઃ શોણિતમાહવે ।
આશીવિષા યથા નાગા ભિત્ત્વા ગાં સલિલં પપુઃ ॥

અથાન્યદ્વનુરાદાય હેમપૃષ્ઠં દુરાસદમ્ ।
કર્ણં વિવ્યાધ સપ્તત્યા સારથિઞ્ચ ત્રિભિઃ શરૈઃ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો મહારાજ નકુલઃ પરવીહા ।
ક્ષુરપ્રેણ સુતીક્ષ્ણેન કર્ણસ્ય ધનુરાચ્છિનત્ ॥

અથૈનં છિન્નધન્વાનં સાયકાનાં શતૈસ્ત્રિભિઃ ।
આજઘ્ને પ્રહસન્વીરઃ સર્વલોકમહારથમ્ ॥

કર્ણમભ્યર્દિતં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડુપુત્રેણ મારિષ ।
વિસ્મયં પરમં જગ્મુરૃષયઃ સહ દૈવતૈઃ ॥

અથાન્યદ્વનુરાદાય કર્ણો વૈકર્તનસ્તદા ।
નકુલં પઞ્છભિર્બાણૈર્જત્રુદેશે સમાર્પયત્ ॥

ઉરસ્થૈરથ તૈર્બાણૈર્માદ્રીપુત્રો વ્યરોચત ।
સ્વરશ્મિભિરિવાદિત્યો ભુવને વિસૃજન્પ્રભામ્ ॥

નકુલસ્તુ તતઃ કર્ણં વિદ્વ્વા સપ્તભિરાશુગૈઃ ।
અથાસ્ય ધનુષઃ કોટિં પુનશ્ચિચ્છેદ મારિષ ॥

સોઽન્યત્કાર્મુકમાદાય સમરે વેગવત્તરમ્ ।
નકુલસ્ય તતો બૈણૈઃ સમન્તાચ્છાદયદ્દિશઃ ॥

સઞ્છાદ્યમાનઃ સહસા કર્ણચાપ્યુતૈઃ સરૈઃ ।
ચિચ્છેદ સ શરાંસ્તૂર્ણં શરૈરેવ મહારથઃ ॥

તતો બાણમયં જાલં વિતતં વ્યોમ્ન્યદૃશ્યત ।
ખદ્યોતાનામિવ વ્રાતૈઃ સમ્પતદ્ભિર્યથા નભઃ ॥

તૈર્વિમુક્તૈઃ શરશતૈશ્છાદિતં ગગનં તદા ।
શલભાનાં યથા વ્રાતૈસ્તદ્વદાસીદ્વિશામ્પતે ॥

તે શરા હેમવિકૃતાઃ સમ્પન્તૌ મુહુર્મુહુઃ ।
શ્રેણીકૃતા વ્યકાશાન્ત ક્રૌઞ્ચાઃ શ્રેણીકૃતા ઇવ ॥

બાણજાલવૃતે વ્યોમ્નિ ચ્છાદિતે ચ દિવાકરે ।
ન સ્મ સમ્પતતે ભૂતં કિઞ્ચિદપ્યન્તરિક્ષગમ્ ॥

નિરુદ્વે તત્ર માર્ગે ચ શરસઙ્ઘૈઃ સમન્તતઃ ।
વ્યરોચેતાં મહાત્માનૌ કાલસૂર્યાવિવોદિતૌ ॥

કર્ણચાપચ્યુતૈર્બાણૈર્વધ્યમાનાસ્તુ સોમકાઃ ।
અવાલીયન્ત રાજેન્દ્ર વેદનાર્તા ભૂશાર્દિતાઃ ॥

નકુલસ્ય તથા બાણૈર્હન્યમાના ચમૂસ્તવ ।
વ્યશીર્યત દિશો રાજન્વાતનુન્ના ઇવામ્બુદાઃ ॥

તે સેને હન્યમાને તુ તાભ્યાં દિવ્યૈર્મહાશરૈઃ ।
શરપાતમપાક્રમ્ય તસ્થતુઃ પ્રેક્ષિકે તદા ॥

પ્રોત્સારિતજને તસ્મિન્કર્ણપાણ્ડવયોઃ શરૈઃ ।
અવિધ્યેતાં મહાત્માનાવન્યોન્યં શરવૃષ્ટિભિઃ ॥

વિદર્શયન્તૌ દિવ્યાનિ શસ્ત્રાણિ રણમૂર્ધનિ ।
છાદયન્તૌ ચ સહસા પરસ્પરવધૈષિણૌ ॥

નકુલેન શરા મુક્તા કઙ્કબર્હિણવાસસઃ ।
સૂતપુત્રમવચ્છાદ્ય વ્યતિષ્ઠન્ત યથાઽમ્બરે ॥

તથૈવ સૂતપુત્રેણ પ્રેષિતાઃ પરમાહવે ।
પાણ્ડુપુત્રમવચ્છાદ્ય વ્યતિષ્ઠન્તામ્બરે શરાઃ ॥

શરવેશ્મપ્રવિષ્ટૌ તૌ દદૃશાતે ન કૈશ્ચન ।
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ રાજઞ્છાદ્યમાનૌ ઘનૈરિવ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો રણે કર્ણઃ કૃત્વા ઘોરતરં વપુઃ ।
પાણ્ડવં છાદયામાસ સમન્તાચ્છરવૃષ્ટિભિઃ ॥

સોઽતિચ્છન્નો મહારાજ સૂતપુત્રેણ પાણ્ડવઃ ।
ન ચકાર વ્યથાં રાજન્ભાસ્કરો જલદૈર્યથા ॥

તતઃ પ્રહસ્યાધિરથિઃ શરજાલાનિ મારિષ ।
પ્રેષયામાસ સમરે શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

એકચ્છાયમભૂત્સર્વં તસ્ય બાણૈર્મહાત્મનઃ ॥
અભ્રચ્છાયેવ સઞ્જજ્ઞે સમ્પતદ્ભિઃ શરોત્તમૈઃ ॥

તતઃ કર્ણો મહારાજ ધનુશ્છિત્ત્વા મહાત્મનઃ ।
સારથિં પાતયામાસ રથનીડાદ્વસન્નિવ ॥

તતોઽશ્વાંશ્છતુરશ્ચાસ્ય ચતુર્ભિર્નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
યમસ્ય ભવનં તૂર્ણં પ્રેષયામાસ ભારત ॥

અથાસ્ય તં રથં દિવ્યં તિલશો વ્યધમચ્છરૈઃ ।
પતાકાં ચક્રરક્ષાંશ્ચ ગદાં ખઙ્ગં ચ મારિષ ॥

શતચન્દ્રં ચ તચ્ચર્મ સર્વાપકરણાનિ ચ ।
સુવર્ણવિકૃતં તચ્ચ ધનુઃ શરમાહવે ॥

હતાશ્વો વિરથશ્ચૈવ વિવર્મા ચ વિશામ્પતે ।
અવતીર્ય રથાત્તૂર્ણં પરિઘં ગૃહ્ય ધિષ્ઠિતઃ ॥

તમુદ્યતં મહારઘોરં પરિઘં તસ્ય સૂતજઃ ।
વ્યહનત્સાયકૈ રાજન્સુતીક્ષ્ણૈર્ભારસાધનૈઃ ॥

વ્યાયુધં ચૈનમાલક્ષ્ય શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
આર્પયદ્બહુભિઃ કર્ણો ન ચૈનં સમપીડયત્ ॥

સ હન્યમાનઃ સમરે કૃતાસ્ત્રેણ બલીયસા ।
પ્રાદ્રવત્સહસા રાજન્નકુલો વ્યાકુલેન્દ્રિયઃ ॥

તમભિદ્રુત્ય રાધેયઃ પ્રહસન્વૈ પુનઃપુનઃ ।
સજ્યમસ્ય ધનુઃ કણ્ઠે વ્યવાસૃજત ભારત ॥

તતઃ સ શુશુભે રાજન્કણ્ઠાસક્તમહાધનુઃ ।
પરિવેષમનુપ્રાપ્તો યથા સ્યાદ્વ્યોમ્નિ ચન્દ્રમાઃ ॥

યથૈવ ચાસિતો મેઘઃ શક્રચાપેન શોભિતઃ ।
અશોભત મહારાજ પાણ્ડુપુત્રસ્તથા રણે ॥

તમબ્રવીત્તતઃ કર્ણો વ્યર્થં વ્યાહૃતવાનસિ ।
વદેદાનીં પુનર્હૃષ્ટો વધ્યમાનઃ પુનઃપુનઃ ॥

મા યોત્સીઃ કુરુભિઃ સાર્ધં બલવદ્ભિશ્ચ પાણ્ડવ ।
સદૃશૈસ્તાત યુધ્યસ્વ વ્રીડાં મા કુરુ પાણ્ડવ ॥

ગૃહં વા ગચ્છ માદ્રેય યત્ર વા કૃષ્ણફલ્ગુનૌ ।
એવમુક્ત્વા મહારાજ વિસસર્જ સ તં તદા ॥

વધપ્રાપ્તં તુ તં શૂરો નાહનદ્વર્મવિત્તદા ।
સ્મૃત્વા કુન્ત્યા વચો રાજંસ્તત એનં વ્યસર્જયત્ ॥

વિસૃષ્ટઃ પાણ્ડવો રાજન્સૂતપુત્રેણ ધન્વિના ।
વ્રીડન્નિવ જગામાથ યુધિષ્ઠિરરથં પ્રતિ ॥

આરુરોહ રથં ચાપિ સૂતપુત્રપ્રતાપિતઃ ।
નિઃશ્વસન્દુઃખસન્તપ્તઃ કુમ્ભક્ષિપ્ત ઇવોરગઃ ॥

તં વિજિત્યાથ કર્ણોઽપિ પાઞ્ચાલાંસ્ત્વરિતો યયૌ ।
રથેનાતિપતાકેન ચન્દ્રવર્ણહયેન ચ ॥

તત્રાક્રન્દો મહાનાસીત્પાણ્ડવાનાં વિશામ્પતે ।
દૃષ્ટ્વા સેનાપતિં યાન્તં પાઞ્ચાલાનાં રથવ્રજાન્ ॥

તત્રાકરોન્મહારાજ કદનં સૂતનન્દનઃ ।
મધ્યં પ્રાપ્તે દિનકરે ચક્રવદ્વિચરન્પ્રભુઃ ॥

ભગ્નચક્રૈ રથૈઃ કૈશ્ચિચ્છિન્નધ્યવજપતાકિભિઃ । હતાશ્વૈર્હતસૂતૈશ્ચ ભગ્નાક્ષૈશ્ચૈવ મારિષ ।
હિયમાણાનપશ્યામ પાઞ્ચાલાનાં રથવ્રજાન્ ॥

તત્રતત્ર ચ સમ્ભ્રાન્તા વિચેરુરથ કુઞ્જરાઃ ।
દાવાગ્ન્યભિપરીતાઙ્ગા યથૈવ સ્યુર્મહાવને ॥

ભિન્નકુમ્ભાઃ સરુધિરાશ્છિન્નહસ્તાશ્ચ વારણાઃ । છિન્નગાત્રાવરાશ્ચૈવ ચ્છિન્નવાલધયોઽપરે ।
છિન્નાભ્રાણીવ સમ્પેતુર્હન્યમાના મહાત્મના ॥

અપરે ત્રાસિતા નાગા નારાચશરતોમરૈઃ ।
તમેવાભિમુખં જગ્મુઃ શલભા ઇવ પાવકમ્ ॥

અપરે નિષ્ટનન્તશ્ચ વ્યદૃશ્યન્ત મહાદ્વિપાઃ ।
ક્ષરન્તઃ શોણિતં ગાત્રૈર્નગા ઇવ જલસ્રવાઃ ॥

ઉરશ્છદૈર્વિયુક્તાંશ્ચ વાલબન્ધૈશ્ચ વાજિનઃ ।
રાજતૈશ્ચ તથા કાંસ્યૈઃ સૌવર્ણૈશ્ચૈવ ભૂષણૈઃ ॥

હીનાંશ્ચાભરણૈશ્ચૈવ ખલીનૈશ્ચ વિવર્જિતાન્ ।
ચામરૈશ્ચ કુથાભિશ્ચ તૂણીરૈઃ પતિતૈરપિ ॥

નિહતૈઃ સાદિભિશ્ચૈવ શૂરૈરાહવશોભિતૈઃ ।
અપશ્યામ રણે તત્ર ભ્રામ્યમાણાન્હયોત્તમાન્ ॥

પ્રાસૈઃ ખઙ્ગૈશ્ચ રહિતાનૃષ્ટિભિશ્ચાપિ ભારત ।
હયસાદીનપશ્યામ કઞ્ચુકોષ્ણીષધારિણઃ ॥

નિહતાન્વધ્યમાનાંશ્ચ વેપમાનાંશ્ચ ભારત ।
નાગાઙ્ગાવયવૈર્હીનાંસ્તત્રતત્રૈવ ભારત ॥

રથાન્હેમપરિષ્કારાન્સંયુક્તાઞ્જવનૈર્હયૈઃ ।
ભ્રામ્યમાણાનપશ્યામ હતેષુ રથિષુ દ્રુતમ્ ॥

ભગ્નાક્ષકૂબરાન્કાંશ્ચિદ્ભગ્નચક્રાંશ્ચ ભારત ।
વિપતાકધ્વજાંશ્ચાન્યાઞ્છિન્નેષાદણ્ડબન્ધુરાન્ ॥

વિહીનાન્રથિનસ્તત્ર ધાવમાનાંસ્તતસ્તતઃ ।
સૂતપુત્રશરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્હન્યમાનાન્વિશામ્પતે ॥

વિશસ્ત્રાંશ્ચ તથૈવાન્યાન્સશસ્ત્રાંશ્ચ હતાન્બહૂન્ ।
તારકાજાલસઞ્છન્નાન્વરઘણ્ટાવિશોભિતાન્ ॥

નાનાવર્ણવિચિત્રાભિઃ પતાકાભિરલઙ્કૃતાન્ ।
વારમઆનનુપશ્યામ ધાવમાનાન્સમન્તતઃ ॥

શિરાંસિ બાહૂનૂરૂંશ્ચ ચ્છિન્નાનન્યાંસ્તથૈવ ચ ।
કર્ણચાપચ્યુતૈર્બાણૈરપશ્યામ સમન્તતઃ ॥

મહાન્વ્યતિકરો રૌદ્રો યોધાનામન્વપદ્યત ।
કર્ણસાયકનુન્નાનાં યુધ્યતાં ચ શિતૈઃ શરૈઃ ॥

તે વધ્યમાનાઃ સમરે સૂતપુત્રેણ સૃઞ્જયાઃ ।
તમેવાભિમુખં યાન્તિ પતઙ્ગા ઇવ પાવકમ્ ॥

તં દહન્તમનીકાનિ તત્રતત્ર મહારથમ્ ।
ક્ષત્રિયા વર્જયામાસુર્યુગાન્તાગ્નિમિવોલ્બણમ્ ॥

હતશેષાસ્તુ યે વીરાઃ પાઞ્ચાલાનાં મહારથાઃ । તાન્પ્રભગ્રાન્દુતાન્વીરઃ પૃષ્ઠો વિકિṟઅઞ્છરૈઃ ।
અભ્યધાવત તેજસ્વી વિશીર્ણવચનધ્વજાન્ ॥

તાપયામાસ તાન્બાણૈઃ સૂતપુત્રો મહાબલઃ ।
મધ્યન્દિનમનુપ્રાપ્તો ભૂતાનીવ તમોનુદઃ ॥