મહાભારત · અધ્યાય 7.16

તદ્બલં સુમહદ્દીર્ણં ત્વદીયં પ્રેક્ષ્ય વીર્યવાન્ ।
દધારૈકો રણે પાણ્ડૂન્વૃષસેનોઽસ્ત્રમાયયા ॥

શરા દશ દિશો મુક્તા વૃષસેનેન સંયુગે ।
વિચેરુસ્તે વિનિર્ભિદ્ય નરવાજિરથદ્વિપાન્ ॥

તસ્ય દીપ્તા મહાબાણા વિવિશ્ચેરુઃ સહસ્રશઃ ।
ભાનોરિવ મહારાજ ઘર્મકાલે મરીચયઃ ॥

તેનાર્દિતા મહારાજ રથિનઃ સાદિનસ્તથા ।
નિપેતુરુર્વ્યાં સહસા વાતભગ્ના ઇવ દ્રુમાઃ ॥

હયૌઘાંશ્ચ રથૌઘાંશ્ચ ગજૌઘાંશ્ચ મહારથઃ ।
અપાતયદ્રણે રાજઞ્શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

દૃષ્ટ્વા તમેકં સમરે વિચરન્તમભીતવત્ ।
સહિતાઃ સર્વરાજાનઃ પરિવવ્રુઃ સમન્તતઃ ॥

નાકુલિસ્તુ શતાનીકો વૃષસેનં સમભ્યયાત્ ।
વિવ્યાધ ચૈનં દશભિર્નારાચૈર્મર્મભેદિભિઃ ॥

તસ્ય કર્ણાત્મજશ્ચાપં છિત્ત્વા કેતુમપાતયત્ ।
તં ભ્રાતરં પરીપ્સન્તો દ્રૌપદેયાઃ સમભ્યયુઃ ॥

કર્ણાત્મજં શરવ્રાતૈરદૃશ્યં ચક્રુરઞ્જસા ।
તાન્નદન્તોઽભ્યધાવન્ત દ્રોણપુત્રમુખા રથાઃ ॥

છાદયન્તો મહારાજ દ્રૌપદેયાન્મહારથાન્ ।
શરૈર્નાનાવિધૈસ્તૂર્ણં પર્વતાઞ્જલદા ઇવ ॥

તાન્પાણ્ડવાઃ પ્રત્યગૃહ્ણંસ્ત્વરિતાઃ પુત્રગૃદ્ધિનઃ ।
પાઞ્ચાલાઃ કેકયા મત્સ્યાઃ સૃઞ્જયાશ્ચોદ્યતાયુધાઃ ॥

તદ્યુદ્ધમભવદ્ધોરં સુમહદ્રોમહર્ષણમ્ ।
ત્વદીયૈઃ પાણ્ડુપુત્રાણાં દેવાનામિવ દાનવૈઃ ॥

એવં યુયુધિરે વીરાઃ સંરબ્ધાઃ કુરુપાણ્ડવાઃ ।
પરસ્પરમુદીક્ષન્તઃ પરસ્પરકૃતાગસઃ ॥

તેષાં દદૃશિરે કોપાદ્વપૂમ્ષ્યમિતતેજસામ્ ।
યુયુત્સૂનામિવાકાશે પતત્ત્રિવરભોગિનામ્ ॥

ભીમકર્ણકૃપદ્રોણદ્રૌણિપાર્ષતસાત્યકૈઃ ।
બભાસે સ રણોદ્દેશઃ કાલસૂર્યૈરિવોદિતૈઃ ॥

પ્રજાનાં સન્ક્ષયે ઘોરે યથા સૂર્યોદયો ભવેત્ ।
શૂરાણામુદયસ્તદ્વદાસીત્પુરુષસત્તમ ॥

તદાસીત્તુમુલં યુદ્ધં નિઘ્નતામિતરેતરમ્ ।
મહાબલાનાં બલિભિર્દાનવાનાં યથા સુરૈઃ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરાનીકમુદ્ધૂતાર્ણવનિઃસ્વનમ્ ।
ત્વદીયમવધીત્સૈન્યં સમ્પ્રદ્રુતમહારથમ્ ॥

તત્પ્રભગ્નં બલં દૃષ્ટ્વા શત્રુભિર્ભૃશમર્દિતમ્ ।
અલં દ્રુતેન વઃ શૂરા ઇતિ દ્રોણોઽભ્યભાષત ॥

ભારદ્વાજમમર્ષશ્ચ વિક્રમશ્ચ સમાવિશત્ । સમુદ્ધૃત્ય નિષઙ્ગાચ્ચ ધનુર્જ્યામવમૃજ્ય ચ ।
મહાશરધનુષ્પાણિર્યન્તારમિદમબ્રવીત્ ॥

સારથે યાહિ યત્રૈષ પાણ્ડરેણ વિરાજતા ।
ધ્રિયમાણેન ચ્છેણ રાજા તિષ્ઠતિ ધર્મરાટ્ ॥

તદેતદ્દીર્યતે સૈન્યં ધાર્તરાષ્ટ્રમનેકધા ।
એતત્સંસ્તમ્ભયિષ્યામિ પ્રતિવાર્ય યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

ન હિ મામભિવર્ષન્તં સંયુગે તાત પાણ્ડવાઃ ।
માત્સ્યપાઞ્ચાલરાજાનઃ સર્વે ચ સહસોમકાઃ ॥

અર્જુનો મત્પ્રસાદાદ્ધિ મહાસ્ત્રાણિ સમાપ્તવાન્ ।
ન મામુત્સહતે તાત ન ભીમો ન ચ સાત્યકિઃ ॥

મત્પ્રસાદાદ્ધિ બીભત્સુઃ પરમેષ્વાસતાં ગતઃ ।
મમૈવાસ્ત્રં વિજાનાતિ ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽપિ પાર્ષતઃ ॥

નાયં સંરક્ષિતું કાલઃ પ્રાણાંસ્તાત જયૈષિણા ।
યાહિ સર્ગં પુરસ્કૃત્ય યશસે ચ જયાય ચ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવં સઞ્ચોદિતો યન્તા દ્રોણમભ્યવહત્તતઃ ॥

તદાઽશ્વહૃદયેનાશ્વાનભિમન્ત્ર્યાશુ હર્ષયન્ ।
રથેન સવરૂથેન ભાસ્વરેણ વિરાજતા ॥

તં કરૂશાશ્ચ માત્સ્યાશ્ચ ચેદયશ્ચ સસાત્વતાઃ ।
પાણ્ડવાશ્ચ સપાઞ્ચાલાઃ સહિતાઃ પર્યવારયન્ ॥

તતઃ શોણહયઃ ક્રુદ્ધશ્ચતુર્દન્ત ઇવ દ્વિપઃ ।
પ્રવિશ્ય પાણ્ડવાનીકં યુધિષ્ઠિરમુપાદ્રવત્ ॥

તમાવિધ્યચ્છિતૈર્બાણૈઃ કઙ્કપત્રૈર્યુધિષ્ઠિરઃ ।
તસ્ય દ્રોણો ધનુશ્છિત્વા તં દ્રુતં સમુપાદ્રવત્ ॥

ચક્રરક્ષઃ કુમારસ્તુ પાઞ્ચાલાનાં યશસ્કરઃ ।
દધાર દ્રોણમાયાન્તં વેલેવ સરિતાં પતિમ્ ॥

દ્રોણં નિવારિતં દૃષ્ટ્વા કુમારેણ દ્વિજર્ષભમ્ ।
સિંહનાદરવો હ્યાસીત્સાધુસાધ્વિતિ ભાષિતમ્ ॥

કુમારસ્તુ તતો દ્રોણં સાયકેન મહાહવે ।
વિવ્યાધોરસિ સઙ્ક્રુદ્ધઃ સિંહવચ્ચ નદન્મુહુઃ ॥

સંવાર્ય ચ રણે દ્રોણં કુમારસ્તુ મહાબલઃ ।
શરૈરનેકસાહસ્રૈઃ કૃતહસ્તો જિતશ્રમઃ ॥

તં શૂરમાર્યવ્રતિનં મન્ત્રાસ્ત્રેષુ કૃતશ્ચમમ્ ।
ચક્રરક્ષતં પરામૃદ્રાત્કુમારં દ્વિજપુઙ્ગવઃ ॥

સ મધ્યં પ્રાપ્ય સૈન્યાનાં સર્વાઃ પ્રવિચરન્દિશઃ ।
તવ સૈન્યસ્ય ગોપ્તાસીદ્ભારદ્વાજો દ્વિજર્ષભઃ ॥

શિખણ્ડિનં દ્વાદશભિર્વિંશત્યા ચોત્તમૌજસમ્ ।
નકુલં પઞ્ચભિર્વિદ્ધ્વા સહદેવં ચ સપ્તભિઃ ॥

યુધિષ્ઠિરં દ્વાદશભિર્દ્રૌપદેયાંસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ ।
સાત્યકિં પઞ્ચભિર્વિદ્ધ્વા મત્સ્યં ચ દશભિઃ શરૈઃ ॥

વ્યક્ષોભયદ્રણે યોધાન્યથામુખ્યમભિદ્રવન્ ।
અભ્યવર્તતં સમ્પ્રેપ્સુઃ કુન્તીપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

યુગન્ધરસ્તતો રાજન્ભારદ્વાજં મહારથમ્ ।
વારયામાસ સઙ્ક્રુદ્વં વાતોદ્ધતમિવાર્ણવમ્ ॥

યુધિષ્ઠિરં સ વિદ્ધ્વા તુ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
યુગન્ધરં તુ ભલ્લને રથનીડાદપાતયત્ ॥

તં વિજિત્ય મહાતેજા ભારદ્વાજો મહામનાઃ ।
અભ્યવર્તત સમ્પ્રેપ્સુઃ કુન્તીપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

તતો વિરાટદ્રુપદૌ કેકયાઃ સાત્યકિઃ શિબિઃ ।
વ્યાઘ્રદત્તશ્ચ પાઞ્ચલ્યઃ સિંહસેનશ્ચ વીર્યવાન્ ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવઃ પરીપ્સન્તો યુધિષ્ઠિરમ્ ।
આવવ્રુસ્તસ્ય પન્થાનં કિરન્તઃ સાયકાન્બહૂન્ ॥

વ્યાઘ્રદત્તસ્તુ પાઞ્ચાલ્યો દ્રોણં વિવ્યાધ માર્ગણૈઃ ।
પઞ્ચાશતા શિતૈ રાજંસ્તત ઉચ્ચુક્રુશુર્જનાઃ ॥

ત્વરિતં સિંહસેનસ્તુ દ્રોણં વિદ્ધ્વા મહારથમ્ ।
પ્રાહસત્સહસા હૃષ્ટસ્ત્રાસયન્વૈ મહારથાન્ ॥

તતો વિષ્ફાર્ય નયને ધનુર્જ્યામવમૃજ્ય ચ ।
તલશબ્દં મહત્કૃત્વા દ્રોણસ્તં સમુપાદ્રવત્ ॥

તતસ્તુ સિંહસેનસ્ય શિરઃ કાયાત્સકુણ્ડલમ્ ।
વ્યાઘ્રદત્તસ્ય ચાક્રમ્ય ભલ્લાભ્યામાહરદ્બલી ॥

તાન્પ્રમૃજ્ય શરવ્રાતૈઃ પાણ્ડવાનાં મહારથાન્ ।
યુધિષ્ઠિરરથાભ્યાશે તસ્થૌ મૃત્યુરિવાન્તકઃ ॥

તતોઽભવન્મહાશબ્દો રાજન્યૌધિષ્ઠિરે બલે ।
હૃતો રાજેતિ યોધાનાં સમીપસ્થે યતવ્રતે ॥

અબ્રુવન્સૈનિકાસ્તત્ર દૃષ્ટ્વા દ્રોણસ્ય વિક્રમમ્ ।
અદ્ય રાજા ધાર્તરાષ્ટ્રઃ કૃતાર્થો વૈ ભવિષ્યતિ ॥

અસ્મિન્મહૂર્તે દ્રોણસ્તુ પાણ્ડવં ગૃહ્ય હર્ષિતઃ ।
આગમિષ્યતિ નો નૂનં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સંયુગે ॥

એવં સઞ્જલ્પતાં તેષાં તાવકાનાં મહારથઃ ।
આયાજ્જવેન કૌન્તેયો રથઘોષેણ નાદયન્ ॥

શોણિતોદાં રથાવર્તાં કૃત્વા વિશસને નદીમ્ ।
શૂરાસ્થિચયસઙ્કીર્ણાં પ્રેતકૂલાપહારિણીમ્ ॥

તાં શરૌઘમહાફેનાં પ્રાસમત્સ્યસમાકુલામ્ ।
નદીમુત્તીર્ય વેગેન કુરૂન્વિદ્રાવ્ય પાણ્ડવઃ ॥

તતઃ કિરીટિ સહસા દ્રોણાનીકમુપાદ્રવત્ ।
છાદયન્નિષુજાલેન મહતા મોહયન્નિવ ॥

શીઘ્રમભ્યસ્યતો બાણાન્સન્દધાનસ્ય ચાનિશમ્ ।
નાન્તરં દદૃશે કશ્ચિત્કૌન્તેયસ્ય યશસ્વિનઃ ॥

ન દિશો નાન્તરિક્ષં ચ ન દ્યૌર્નૈવ ચ મેદિની ।
અદૃશ્યન્ત મહારાજ બાણભૂતા ઇવાભવન્ ॥

નાદૃશ્યત તદા રાજંસ્તત્ર કિઞ્ચન સંયુગે ।
બાણાન્ધકારે મહતિ કૃતે ગાણ્ડીવધન્વના ॥

સૂર્યે ચાસ્તમનુપ્રાપ્તે તમસા ચાભિસંવૃતે । નાજ્ઞાયત તદા શત્રુર્ન સુહૃન્ન ચ કશ્ચન ।

તતોઽવહારં ચક્રુસ્તે દ્રોણદુર્યોધનાદયઃ ।
તાન્વિદિત્વા પુનસ્ત્રસ્તા ન યુદ્ધમનસઃ પરાન્ ॥

સ્વાન્યનીકાનિ બીભત્સુઃ શનકૈરવહારયત્ ।
તતોઽભિતુષ્ટુવુઃ પાર્થં પ્રહૃષ્ટાઃ પાણ્ડુસૃઞ્જયાઃ ॥

પાઞ્ચાલાશ્ચ મનોજ્ઞાભિર્વાગ્ભિઃ સૂર્યમિવર્ષયઃ ।
એં સ્વશિબિરં પ્રાયાજ્જિત્વા શત્રૂન્ધનઞ્જયઃ ॥

પૃષ્ઠતઃ સર્વસૈન્યાનાં મુદિતો વૈ સકેશવઃ ॥ મસારગલ્વર્કમુવર્ણરૂપૈર્વજ્રપ્રવાલસ્ફટિકૈશ્ચ મુખ્યૈઃ ।

ચિત્રે રથે પાણ્ડુસુતો બભાસે નક્ષત્રચિત્રે વિયતીવ ચન્દ્રઃ ॥