મહાભારત · અધ્યાય 7.14

તતઃ સ પાણ્ડવાનીકે જનયન્સુમહદ્ભયમ્ ।
વ્યચરત્પૃતનાં દ્રોણો દહન્કક્ષમિવાનલઃ ॥

નિર્દહન્તમનીકાનિ સાક્ષાદગ્નિમિવોત્થિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા રુક્મરથં ક્રુદ્ધં સમકમ્પન્ત સૃઞ્જયાઃ ॥

સતતં કૃષ્યતઃ સઙ્ખ્યે ધનુષોઽસ્યાશુકારિણઃ ।
જ્યાઘોષઃ શુશ્રુવેઽત્યર્થં વિસ્ફૂર્જિતમિવાશનેઃ ॥

રથિનઃ સાદિનશ્ચૈવ નાગાનશ્વાન્પદાતિનઃ ।
રૌદ્રા હસ્તવતા મુક્તાઃ સમ્મૃદ્ગન્તિ સ્સ સાયકાઃ ॥

નાનદ્યમાનઃ પર્જન્યઃ પ્રવૃદ્ધઃ શુચિસઙ્ક્ષયે ।
અશ્મવર્ષમિવાવર્ષત્પરેષામાવહદ્ભયમ્ ॥

વિચરન્સ દિશઃ સર્વાઃ સેનાં સઙ્ક્ષોભયન્પ્રભુઃ ।
વર્ધયામાસ સન્ત્રાસં શાત્રવાણામમાનુષમ્ ॥

તસ્ય વિદ્યુદિવાભ્રેષુ ચાપં હેમપરિષ્કૃતમ્ ।
ભ્રાજમાનં રથે તસ્મિન્દૃશ્યતે સ્મ મહાભયમ્ ॥

સ વીરઃ સત્યવાન્પ્રાજ્ઞો ધર્મનિત્યઃ સદા પુનઃ ।
યુગાન્તકાલવદ્ધોરાં રૌદ્રાં પ્રાવર્તયન્નદીમ્ ॥

અમર્ષવેગપ્રભવાં ક્રવ્યાદગણસઙ્કુલામ્ ।
બલૌઘૈઃ સર્વતઃ પૂર્ણાં ધ્વજવૃક્ષાપહારિણીમ્ ॥

શોણિતોદાં રથાવર્તાં હસ્ત્યશ્વકૃતરોધસમ્ ।
કવચોડુપસંયુક્તાં માંસપઙ્કસમાકુલામ્ ॥

મેદોમજ્જાસ્થિસિકતામુષ્મીષચયફેનિલામ્ ॥
સઙ્ગ્રામજલદાપૂર્ણાં પ્રાસમત્સ્યસમાકુલામ્ ॥

નરનાગાશ્વકલિલાં શરવેગૌઘવાહિનીમ્ ।
શરીરદારુસઙ્ઘાટાં રથકચ્છપસઙ્કુલામ્ ॥

ઉત્તમાઙ્ગૈઃ પઙ્કજિનીં નિસ્ત્રિંશઝષસઙ્કુલામ્ ।
રથનાગહૂદોપેતાં નાનાભારણભૂષિતામ્ ॥

મહારથશતાવર્તાં ભૂમિરેણૂર્મિમાલિનીમ્ ।
મહાવીર્યવતાં સઙ્ખ્યે સુતરાં ભીરુદુસ્તરામ્ ॥

શરીરશતસમ્બાધાં ગૃધ્રકઙ્કનિષેવિતામ્ ।
મહારથસહસ્રાણિ નયન્તીં યમસાદનમ્ ॥

શૂલવ્યાલસમાકીર્ણાં પ્રાણિવાજિનિષેવિતામ્ ।
છિન્નક્ષત્રમહાહંસાં મુકુટાણ્ડજસેવિતામ્ ॥

ચક્રકૂર્માઙ્ગદાનક્રાં શરક્ષુદ્રઝષાકુલામ્ ।
બકગૃધ્રસૃગાલાનાં ઘોરસઙ્ઘૈર્નિષેવિતામ્ ॥

નિહતાન્પ્રાણિનઃ સઙ્ખ્યે દ્રોણેન બલિના રણે ।
વહન્તીં પિતૃલોકાય શતશો રાજસત્તમ ॥

શṟઈરશતસમ્બાધાં કેશશૈવલશાદ્વલામ્ ।
નદીં પ્રાવર્તયદ્રાજન્ભીરૂપણાં ભયવર્ધિનીમ્ ॥

તર્જયન્તમનીકાનિ તાનિ તાનિ મહારથમ્ ।
સર્વતોઽભ્યદ્રવન્દ્રોણં યુધિષ્ઠિરપુરોગમાઃ ॥

તાનભિદ્રવતઃ શૂરાંસ્તાવકા દૃઢવિક્રમાઃ ।
સર્વતઃ પ્રત્યગૃહ્ણન્ત તદભૂદ્રોમહર્ષણમ્ ॥

શતમાયસ્તુ શકુનિઃ સહદેવં સમાદ્રવત્ ।
સનિયન્તૃધ્વજરથં વિવ્યાઘ નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

તસ્ય માદ્રીસુતઃ કેતું ધનુઃ સૂતં હયાનપિ । નાતિક્રુદ્ધઃ શરૈશ્છિત્ત્વા ષષ્ઠ્યા વિવ્યાધ સૌબલમ્ ।
ભિત્ત્વા ચ શરવર્ષેણ શકુનિં પ્રત્યવારયત્ ॥

ગદાં ગૃહીત્વા શકુનિઃ પ્રચસ્કન્દ રથોત્તમાત્ ।
સ તસ્ય ગદયા રાજન્રથાત્સૂતમપાતયત્ ॥

તતસ્તૌ વિરથૌ રાજન્ગદાહસ્તૌ મહાબલૌ ।
ચિક્રીડતૂ રણે શૂરૌ સશૃઙ્ગાવિવ પર્વતૌ ॥

દ્રોણઃ પાઞ્ચાલદાયાદં વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ । તયોસ્તત્ર મહારાજ બાણવર્ષૈઃ પ્રકાશિતમ્ ।
ખદ્યોતૈરિવ ચાકાશં પ્રદોષે પુરુષર્ષભ ॥

વિવિંશતિં ભીમસેનો વિંશત્યા નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
વિદ્ધ્વા નાકમ્પયદ્વીરસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

વિવિંશતિસ્તુ સહસા વ્યશ્વકેતુશરાસનમ્ ।
ભીમં ચક્રે મહારાજ તતઃ સૈન્યાન્યપૂજયન્ ॥

સ તન્ન મમૃષે વીરઃ શત્રોર્વિક્રમમાહવે ।
તતોઽસ્ય ગદયા દાન્તાન્હયાત્સર્વાનપાતયત્ ॥

હતાશ્વાત્સ રથાદ્રાજન્ગૃહ્ય ચર્મ મહાબલઃ ।
અભ્યયાદ્ભીમસેનં તુ મત્તો મત્તમિવ દ્વિપમ્ ॥

શલ્યસ્તુ નકુલં વીરઃ સ્વસ્રીયં પ્રિયમાત્મનઃ ।
વિવ્યાધ પ્રહસન્બાણૈર્લાલયન્કોપયન્નિવ ॥

તસ્યાશ્વાનાતપત્રં ચ ધ્વજં સૂતમથો ધનુઃ ।
નિપાત્ય નકુલઃ સઙ્્ખ્યે શઙ્ખં દધ્મૌ પ્રતાપવાન્ ॥

ધૃષ્ટકેતુઃ કૃપેણાસ્તાઞ્છિત્ત્વા બહુવિધાઞ્છરાન્ ।
કૃપં વિવ્યાધ સપ્તત્યા ધ્વજં ચાસ્ય ત્રિભિઃ શરૈઃ ॥

તં કૃપઃ શરવર્ષેણ મહતા સમવારયત્ ।
વિવ્યાધ ચ રણે વિપ્રો ધૃષ્ટકેતુમમર્ષણમ્ ॥

સાત્યકિઃ કૃતવર્માણં નારાચેન સ્તનાન્તરે ।
વિદ્ધ્વા વિવ્યાધ સપ્તત્યા પુનરન્યૈઃ સ્મયન્નિવ ॥

તં ભોજઃ સપ્તસપ્તત્યા વિદ્ધ્વાઽશુ નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
નાકમ્પયત શૈનેયં શીઘ્રો વાયુરિવાચલમ્ ॥

સેનાપતિઃ સુશર્માણં ભૃશં મર્મસ્વતાડયત્ ।
સ ચાપિ તં તોમરેણ જત્રુદેશેઽભ્યતાડયત્ ॥

વૈકર્તનં તુ સમરે વિરાટઃ પ્રત્યવારયત્ ।
સહ મત્સ્યૈર્મહાવીર્યૈસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

તત્પૌરુષમભૂત્તત્ર સૂતપુત્રસ્ય દારુણમ્ ।
યત્સૈન્યં વારયામાસ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥

દ્રુપદસ્તુ સ્વયં રાજા ભગદત્તેન સઙ્ગતઃ ।
તયોર્યુદ્ધં મહારાજ ચિત્રરૂપમિવાભવત્ ॥

ભગદત્તસ્તુ રાજાનં દ્રુપદં નતપર્વભિઃ ।
સનિયન્તૃધ્વજરથં વિવ્યાધ પુરુષર્ષભઃ ॥

દ્રુપદસ્તુ તતઃ ક્રુદ્ધો ભગદત્તં મહારથમ્ ।
આજઘાનોરસિ ક્ષિપ્રં શરેણાનતપર્વણા ॥

યુદ્ધં યોધવરૌ લોકે સૌમદત્તિશિખણ્ડિનૌ ।
ભૂતાનાં ત્રાસજનનં ચક્રાતેઽસ્ત્રવિશારદૌ ॥

ભૂરિશ્રવા રણે રાજન્યાજ્ઞસેનિં મહારથમ્ ।
મહતા સાયકૌઘેન ચ્છાદયામાસ વીર્યવાન્ ॥

શિખણ્ડી તુ તતઃ ક્રુદ્ધઃ સૌમદત્તિં વિશામ્પતે ।
નવત્યા સાયકાનાં તુ કમ્પયામાસ ભારત ॥

રાક્ષસૌ રૌદ્રકર્માણૌ હેડિમ્બાલમ્બુસાવુભૌ ।
ચક્રાતેઽત્યુદ્ભુતં યુદ્ધં પરસ્પરજયૈષિણૌ ॥

માયાશતસૃજૌ દૃપ્તૌ માયાભિરિતરેતરમ્ ।
અન્તર્હિતૌ ચેરતુસ્તૌ ભૃશં વિસ્મયકારિણૌ ॥

ચેકિતાનોઽનુવિન્દેન યુયુધે ચાતિભૈરવમ્ ।
યથા દેવાસુરે યુદ્ધે બલશક્રૌ મહાબલૌ ॥

લક્ષ્મણઃ ક્ષત્રદેવેન વિમર્દમકરોદ્ભૃશમ્ ।
યથા વિષ્ણુઃ પુરા રાજન્હિરણ્યાક્ષેણ સંયુગે ॥

તતઃ પ્રચલિતાશ્વેન વિધિવત્કલ્પિતેન ચ ।
રથેનાભ્યપતદ્રાજન્સૌભદ્રં પૌરવો પૌરવો નદન્ ॥

તતોઽભ્યયાત્સ ત્વરિતો યુદ્ધાકાઙ્ક્ષી મહાબલઃ ।
તેન ચક્રે મહદ્યુદ્ધમભિમન્યુરરિન્દમઃ ॥

પૌરવસ્ત્વથ સૌભદ્રં શરવ્રાતૈરવાકિરત્ ।
તસ્યાર્જુનિર્ધ્વજં છત્રં ધનુશ્ચોર્વ્યામપાતયત્ ॥

સૌભદ્રઃ પૌરવં ત્વન્યૈર્વિદ્ધ્વા સપ્તભિરાશુગૈઃ ।
પઞ્ચભિસ્તસ્ય વિવ્યાધ હયાન્સૂનં ચ સાયકૈઃ ॥

તતઃ પ્રહર્ષયન્સેનાં સિંહવદ્વિનદન્મુહુઃ ।
સમાદત્તાર્જુનિસ્તૂર્ણં પૌરવાન્તકરં શરમ્ ॥

તં તુ સન્ધિતમાજ્ઞાય સાયકં ઘોરદર્શનમ્ ।
દ્વાભ્યાં શરાભ્યાં હાર્દિક્યશ્ચિચ્છેદ સશરં ધનુઃ ॥

તદુત્સૃજ્ય ધનુશ્છિન્નં સૌભદ્રઃ પરવીરહા ।
ઉદ્બબર્હ સિતં ખઙ્ગમાદદનાઃ શરાવરમ્ ॥

સ તેનાનેકતારેણ ચર્મણા કૃતહસ્તવત્ ।
ભ્રાન્તાસિના ચરન્માર્ગાન્દર્શયન્વીર્યમાત્મનઃ ॥

ભ્રામિતં પુનરુદ્ધાન્તમાધૂતં પુનરુત્થિતમ્ ।
ચર્મનિસ્ત્રિંશયો રાજન્નિર્વિશેષમદૃશ્યત ॥

સ પૌરવરથસ્યેષામાપ્લુત્ય સહસા નદન્ ।
પૌરવં રથમાસ્થાય કેશપક્ષે પરામૃશત્ ॥

જઘાનાસ્ય પદા સૂતમસિના પાતયદ્ધૃજમ્ ।
વિક્ષોભ્યામ્ભોનિધિં તાર્ક્ષ્યસ્તં નાગમિવ ચાક્ષિપત્ ॥

તમાગલિતકેશાન્તં દદૃશુઃ સર્વપાર્થિવાઃ ।
ઉક્ષાણમિવ સિંહેન પાત્યમાનમચેતસમ્ ॥

તમાર્જુનિવશં પ્રાપ્તં કૃષ્યમાણમનાથવત્ ।
પૌરવં પાતિતં દૃષ્ટ્વા નામૃષ્યત જયદ્રૂથઃ ॥

સ બર્હિબર્હાવતતં કિઙ્કિણીશતજાલવત્ ।
ચર્મ ચાદાય ખઙ્ગં ચ નદન્પર્યપતદ્રથાત્ ॥

તતઃ સૈન્ધવમાલોક્ય કાર્ષ્ણિરુત્સૃજ્ય પૌરવમ્ । ઉત્પપાત રથાત્તૂર્ણં શ્યેનવન્નિપપાત ચ ।

પ્રાસપટ્ટિશનિસ્ત્રિંશાઞ્છત્રુભિઃ સમ્પ્રચોદિતાન્ ।
ચિચ્છેદ ચાસિના કાર્ષ્ણિશ્ચર્મણા સંરુરોધ ચ ॥

સ દર્શયિત્વા સૈન્યાનાં સ્વબાહુબલમાત્મનઃ ।
તમુદ્યમ્ય મહાખઙ્ગં ચર્મ ચાથ પુનર્બલી ॥

વૃદ્ધક્ષત્રસ્ય દાયાદં પિતુરત્યન્તવૈરિણમ્ ।
સસારાભિમુખઃ શૂરઃ શાર્દૂલ ઇવ કુઞ્જરમ્ ॥

તૌ પરસ્પરમાસાદ્ય ખહ્ગદન્તનખાયુધૌ ।
હૃષ્ટવત્સમ્પ્રજહાતે વ્યાઘ્રકેસરિણાવિવ ॥

સમ્પાતેષ્વભિઘાતેષુ નિપાતેષ્વસિચર્મણોઃ ।
ન તયોરન્તરં કશ્ચિદ્દદર્શ નરસિંહયોઃ ॥

અવક્ષેપોઽસિનિર્હાદઃ શસ્ત્રાન્તરનિદર્શનમ્ ।
બાહ્યાન્તરનિપાતશ્ચ નિર્વિશેમદૃશ્યત ॥

બાહ્યમાભ્યન્તરં ચૈવ ચરન્તૌ માર્ગમુત્તમમ્ ।
દદૃશાતે મહાત્માનૌ સપક્ષાવિવ પર્વતૌ ॥

તતો વિક્ષિપતઃ ખઙ્ગં સૌભદ્રસ્ય યશસ્વિનઃ ।
શરાવરણપક્ષાન્તે પ્રજહાર જયદ્રથઃ ॥

રુક્મપત્રાન્તરે સક્તસ્તસ્મિંશ્ચર્મણિ ભાસ્વરે ।
સિન્ધુરાજબલોદ્ધૂતઃ સોઽભજ્યત મહાનસિઃ ॥

ભગ્નમાજ્ઞાય નિસ્ત્રિંશમવપ્લુત્ય પદાનિ ષટ્ ।
અદૃશ્યત નિમેષેણ સ્વરથં પુનરાસ્થિતઃ ॥

તં કાર્ષ્ણિં સમરાન્મુક્તમાસ્થિતં રથમુત્તમમ્ ।
સહિતાઃ સર્વરાજાનઃ પરિવવ્રુઃ સમન્તતઃ ॥

તતશ્ચર્મ ચ ખઙ્ગં ચ સમુત્ક્ષિપ્ય મહાબલઃ ।
નનાદાર્જુનદાયાદઃ પ્રેક્ષમાણો જયદ્રથમ્ ॥

સિન્ધુરાજં પરિત્યજ્ય સૌભદ્રઃ પરવીરહા ।
તાપયામાસ તત્સૈન્યં ભુવનં ભાસ્કરો યથા ॥

તસ્ય સર્વાયસીં શક્તિં શલ્યઃ કનકભૂષણામ્ ।
ચિક્ષેપ સમરે ઘોરાં દીપ્તામગ્નિશિખામિવ ॥

તામવપ્લુત્ય જગ્રાહ વિકોશં ચાકરોદસિમ્ ।
વૈનતેયો યથા કાર્ષ્ણિઃ પતન્તમુરગોત્તમમ્ ॥

તસ્ય લાષવમાજ્ઞાય સત્વં ચામિતતેજસઃ ।
સહિતાઃ સર્વરાજાનઃ સિંહનાદમથાનદન્ ॥

તતસ્તામેવ શલ્યસ્ય સૌભદ્રઃ પરવીરહા ।
મુમોચ ભુજવીર્યેણ વૈદૂર્યવિકૃતાં શિતામ્ ॥

સા તસ્ય રથમાસાદ્ય નિર્મુક્તભુજગોપમા ।
જઘાન સૂતં શલ્યસ્ય રથાચ્ચૈનમપાતયત્ ॥

તતો વિરાટદ્રુપદૌ ધૃષ્ટકેતુર્યુધિષ્ઠિરઃ ।
સાત્યકિઃ કેકયા ભીમો ધૃષ્ટદ્યુમ્નશિખણ્ડિનૌ ॥

યમૌ ચ દ્રૌપદેયાશ્ચ સાધુસાધ્વિતિ ચુક્રુશુઃ ।
બાણશબ્દાશ્ચ વિવિધાઃ સિંહનાદાશ્ચ પુષ્કલાઃ ॥

પ્રાદુરાસન્હર્ષયન્તઃ સૌભદ્રમપલાયિનમ્ ।
તન્નામૃષ્યન્ત પુત્રાસ્તે શત્રોર્વિજયલક્ષણમ્ ॥

અથૈનં સહસા સર્વે સમન્તાન્નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
અભ્યાકિરન્મહારાજ જલદા ઇવ પર્વતમ્ ॥

તેષાં ચ પ્રિયમન્વિચ્છન્સૂતસ્ય ચ પરાભવમ્ ।
આર્તાયનિરમિત્રઘ્નઃ ક્રુદ્ધઃ સૌભદ્રમભ્યયાત્ ॥