મહાભારત · અધ્યાય 7.119

નિર્જિત્ય કૃતવર્માણં ભારદ્વાજં ચ સંયુગે ।
સ સાત્યકિઃ સત્યધૃતિર્મહાત્મા શિનિપુઙ્ગવઃ ॥

*દુર્યોધનં ચ નિર્જિત્ય શૂરં ચૈવ સુયોધનમ્ ।
જલસન્ધં નિહત્યાજૌ શૂરસેનં ચ પાર્થિવમ્ ॥

મ્લેચ્છાંશ્ચ બહુધા રાજન્કાશ્યપુત્રં ચ સંયુગે ।
નિષાદાંસ્તઙ્કણાંશ્ચૈવ કલિઙ્ગાન્મગધાનપિ ॥

કેકયાઞ્છૂરસેનાંશ્ચ તથા પર્વતવાસિનઃ ।
કામ્ભોજાન્યવનાંશ્ચૈવ વસાતીંશ્ચ શિબીનપિ ॥

કોસલાન્મગધાંશ્ચૈવ યાતુધાનાન્સતિત્તિરાન્ ।
એતાંશ્ચાન્યાન્રણે હત્વાઽગચ્છદ્યુદ્ધે સ સાત્યકિઃ ॥

રુધિરૌઘનદીં ઘોરાં કેશશૈવાલશાદ્વલામ્ ।
શક્તિગ્રાહસમાકીર્ણાં છત્રહંસોપશોભિતામ્ ॥

દુસ્તરાં ભીરુભિર્નિત્યં શૂરલોકપ્રવાહિનીમ્ ।
પ્રવર્ત્ય હૃષિતો રાજન્પુનર્યન્તારમબ્રવીત્ ॥

ધ્વજનાગાશ્વકલિલં શરશક્ત્યૂર્મિમાલિનમ્ ।
ખઙ્કમત્સ્યં ગદાગ્રાહં શૂરાયુધમહાસ્વનમ્ ॥

પ્રાણાપહારિણં રૌદ્રં વાદિત્રોદ્ધુષ્ટનાદિતમ્ । શૂરાણાં સુખસંસ્પર્શમસ્પૃશ્યમથ ભીરુણામ્ ।
તીર્ણાઃ સ્મ દુસ્તરં તાત દ્રોણાનીકમહાર્ણવમ્ ॥

જલસન્ધબલેનાજૌ પુરુષાદૈરિવાવૃતમ્ ।
અતોઽન્યત્પૃતનાશેષં મન્યે કુનદિકામિવ ॥

તર્તવ્યામલ્પસલિલાં ચોદયાશ્વાનસમ્ભ્રમમ્ ।
હસ્તપ્રાપ્તમહં મન્યે સામ્પ્રતં સવ્યસાચિનમ્ ॥

નિર્જિત્ય દુર્ધરં દ્રોણં સપદાનુગમાહવે ।
હાર્દિક્યં યોધવર્યં ચ મન્યે પ્રાપ્તં ધનઞ્જયમ્ ॥

ન હિ મે જાયતે ત્રાસો દૃષ્ટ્વા સૈન્યાન્યનેકશઃ ।
વહ્નેરિવ પ્રદીપ્તસ્ય વને શુષ્કતૃણાલયમ્ ॥

પશ્ય પાણ્ડવમુખ્યેન યાતાં ભૂમિં કિરીટિના ।
પત્ત્યશ્વરથનાગૌઘૈઃ પતિતૈર્વિષમીકૃતામ્ ॥

દ્રવતે તદ્યથા સૈન્યં તેન ભગ્નં મહાત્મના । રથૈર્વિપરિધાવદ્ભિર્ગજૈરશ્વૈશ્ચ સારથે ।
કૌશેયારુણસન્કાશમેતદુદ્વૂયતે રજઃ ॥

અભ્યાશસ્થમહં મન્યે શ્વેતાશ્વં કૃષ્ણસારથિમ્ ॥

શ્રૂયતે હ્યેષ નિર્ઘોષો જલદસ્યેવ ગર્જતઃ ।
વિષ્ફાર્યમાણસ્ય રણે ગાણ્ડીવસ્યામિતૌજસઃ ॥

અભ્યાશસ્થમહં મન્યે સૈન્ધવસ્ય કિરીટિનમ્ ।
તાદૃશઃ શ્રૂયતે શબ્દઃ સૈન્યાનાં સાગરોપમઃ ॥

યાદૃશાનિ નિમિત્તાનિ મમ પ્રાદુર્ભવન્તિ વૈ ।
અનસ્તન્ગત આદિત્યે હન્તા સૈન્ધવમર્જુનઃ ॥

શનૈર્વિસ્રમ્ભયન્નશ્વાન્યાહિ યત્રારિવાહિની ॥

યત્રૈતે સતલત્રામાઃ સુયોધનપુરોગમાઃ ।
દંશિતાઃ ક્રૂરકર્માણઃ કામ્ભોજા યુદ્ધદુર્મદાઃ ॥

શરબાણાસનધરા યવનાશ્ચ પ્રહારિણઃ ।
શકાઃ કિરાતા દરદા બર્બરાસ્તામ્રલિપ્તકાઃ ॥

અન્યે ચ બહવો મ્લેચ્છા વિવિધાયુધપાણયઃ ।
મામેવાભિમુખાઃ સર્વે તિષ્ઠન્તિ સમરાર્થિનઃ ॥

એતાન્સરથનાગાશ્વાન્નિહત્યાજૌ સપત્તિનઃ ।
ઇદં દુર્ગં મહાઘોરં તીર્ણમેવોપધારય ॥
સૂત ઉવાચ ।

ન સમ્ભ્રમો મે વાર્ષ્ણેય વિદ્યતે સત્યવિક્રમ ।
યદ્યપિ સ્યાત્તવ ક્રુદ્ધો જામદગ્ન્યોઽગ્રતઃ સ્થિતઃ ॥

દ્રોણો વા રથિનાં શ્રેષ્ઠઃ કૃપો મદ્રેશ્વરોઽપિ વા ।
તથાપિ સમ્ભ્રામો ન સ્યાત્ત્વામાશ્રિત્ય મહાભુજ ॥

ત્વયા સુબહવો યુદ્ધે નિર્જિતાઃ શત્રુસૂદન ।
દંશિતાઃક્રૂરકર્માણઃ કામ્ભોજા યુદ્ધદુર્મદાઃ ॥

શરવાણાસનધરા યવનાશ્ચ પ્રહારિણઃ । શકાઃ કિરાતા દરદા બર્બરાસ્તામ્રલિપ્તકાઃ ।
અન્યે ચ બહવો મ્લેચ્છા વિવિધાયુધપાણયઃ ॥

ન ચ મે સમ્ભ્રમઃ કશ્ચિદ્ભૂતપૂર્વઃ કથઞ્ચન ।
કિમુતૈતત્સમાસાદ્ય ધીરં સંયુગગોષ્પદમ્ ॥

આયુષ્મન્કતરેણ ત્વાં પ્રાપયામિ ધનઞ્જયમ્ ।
કેભ્યઃ ક્રુદ્ધોઽસિ વાર્ષ્ણેય કાન્સ્વિન્મૃત્યુરુપસ્થિતઃ ॥

કેષાં સઙ્ઘમનીકસ્ય હન્તુમુત્સહતે મનઃ ।
કેત્વાં યુધિ પરાક્રાન્તં કાલાન્તકયમોપમમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા વિક્રમસમ્પન્નં વિદ્રવિષ્યન્તિ સંયુગે ।
કેષાં વૈવસ્વતો રાજા સ્મરતેઽદ્ય મહાભુજ ॥
સાત્યકિરુવાચ ।

મુણ્ડાનેતાન્હનિષ્યામિ દાનવાનિવ વાસવઃ ।
પ્રતિજ્ઞાં પારયિષ્યામિ કામ્ભોજાનેવ માં વહ ॥

xxxxxકદનં કૃત્વા ક્ષિપ્રં યાસ્યામિ પાણ્ડવમ્ ॥

xxxxxયન્તિ મે વીર્યં કૌરવાઃ સસુયોધનાઃ ।
xxxxxxનાકે હતે સૂત સર્વસૈન્યેષુ ચાસકૃત્ ॥

અદ્ય કૌરવસૈન્યસ્ય દીર્ઘમાણસ્ય સંયુગે ।
શ્રુત્વા વિરાવં બહુધા સન્તપ્સ્યતિ સુયોધનઃ ॥

અદ્ય પાણ્ડવમુખ્યસ્ય શ્વેતાશ્વસ્ય મહાત્મનઃ ।
આચાર્યકકૃતં માર્ગં દર્શયિષ્યામિ સંયુગે ॥

અદ્ય મદ્બાણનિહતાન્યોધમુખ્યાન્સહસ્રશઃ ।
દૃષ્ટ્વા દુર્યોધનો રાજા પશ્ચાત્તાપં ગમિષ્યતિ ॥

અદ્ય મે ક્ષિપ્રહસ્તસ્ય ક્ષિપતઃ સાયકોત્તમાન્ ।
અલાતચક્રપ્રતિમં ધનુર્દ્રક્ષ્યન્તિ કૌરવાઃ ॥

મત્સાયકચિતાઙ્ગાનાં રુધિરં સ્રવતાં મુહુઃ ।
સૈનિકાનાં વધં દૃષ્ટ્વા સન્તપ્સ્યતિ સુયોધનઃ ॥

અદ્ય મે ક્રુદ્ધરૂપસ્ય નિઘ્નતશ્ચ વરાન્વરાન્ ।
દ્વિફલ્ગુનામિમં લોકં મંસ્યતેઽદ્ય સુયોધનઃ ॥

અદ્ય રાજસહસ્રાણિ નિહતાનિ મયા રણે ।
દૃષ્ટ્વા દુર્યોધનો રાજા સન્તપ્સ્યતિ મહામૃધે ॥

અદ્ય સ્નેહં ચ ભક્તિં ચ પાણ્ડવેષુ મહાત્મસુ ।
હત્વા રાજસહસ્રાણિ દર્શયિષ્યામિ રાજસુ ॥

બલં વીર્યં કૃતજ્ઞત્વં મમ જ્ઞાસ્યન્તિ કૌરવાઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તદા સૂતઃ શિક્ષિતાન્સાધુવાહિનઃ ।
શશાઙ્કસન્નિકાશાન્વૈ વાજિનો વ્યનુદદ્ભૃશમ્ ॥

તે પિબન્ત ઇવાકાશં યુયુધાનં હયોત્તમાઃ ।
પ્રાપયન્યવનાઞ્શનીઘ્રં મનઃ પવનરંહસઃ ॥

સાત્યકિં તે સમાસાદ્ય પૃતનાસ્વનિવર્તિનમ્ ।
બહવો લઘુહસ્તાશ્ચ શરવર્ષૈરવાકિરન્ ॥

તેષામિષૂનથાસ્ત્રાણિ વેગવાન્નતપર્વભિઃ ।
અચ્છિનત્સાત્યકી રાજન્નૈનં તે પ્રાપ્નુવઞ્શરાઃ ॥

રુક્મપુઙ્ખૈઃ સુનિશિતૈર્ગાર્ધ્રપત્રૈરજિહ્મગૈઃ ।
ઉચ્ચકર્ત શિરાંસ્યુગ્રો યવનાનાં ભુજાનપિ ॥

શૈક્યાયસાનિ વર્માણિ કાંસ્યાનિ ચ સમન્તતઃ ।
ભિત્ત્વા દેહાંસ્તથા તેષાં શરા જગ્મુર્મહીતલમ્ ॥

તે હન્યમાના વીરેણ મ્લેચ્છાઃ સાત્યકિના રણે ।
શતશોઽભ્યપતંસ્તત્ર વ્યસવો વસુધાતલે ॥

સુપૂર્ણાયતમુક્તૈસ્તાનવ્યવચ્છિન્નપિણ્ડિતૈઃ ।
પઞ્ચ ષટ્ સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ ભિભેદ યવનાઞ્શરૈઃ ॥

કામ્ભોજાનાં સહસ્રૈશ્ચ શકાનાં ચ વિશામ્પતે ।
શબરાણાં કિરાતાનાં બર્બરાણાં તથૈવ ચ ॥

અગમ્યરૂપાં પૃથિવીં માંસશોણિતકર્દમામ્ ।
કૃતવાંસ્તત્ર શૈનેયઃ ક્ષપયંસ્તાવકં બલમ્ ॥

દસ્યૂનાં સશિરસ્ત્રાણૈઃ શિરોભિર્લૂનમૂર્ધદૌઃ ।
દીર્ઘકૂર્ચૈર્મહી કીર્ણા વિબર્હૈરણ્ડજૈરિવ ॥

રુધિરોક્ષિતસર્વાઙ્ગૈસ્તૈસ્તદાયોધનં બભૌ ।
કબન્ધૈઃ સંવૃતં સર્વં તામ્રાભ્રૈઃ ખમિવાવૃતમ્ ॥

વજ્રાશનિસમસ્પર્શૈઃ સુપર્વભિરજિહ્મગૈઃ ।
તે સાત્વતેન નિહતાઃ સમાવવ્રુર્વસુન્ધરામ્ ॥

તેષામસ્ત્રાણિ બાણાંશ્ચ શૈનેયો નતપર્વભિઃ ।
નિચકર્ત મહારાજ યવનાનાં શિરોધરાઃ ॥

તે શરા નતપર્વાણો યુયુધાનપ્રચોદિતાઃ ।
હિત્વા દેહાંસ્તથા તેષાં પતન્તિ સ્મ મહીતલે ॥

તે હન્યમાના વીરાસ્તુ વૃષ્ણિવીરેણ સંયુગે ।
શસ્ત્રાહતાઃ પતન્ત્યુર્વ્યાં કામ્ભોજાઃ સપદાનુગાઃ ॥

કામ્ભોજાનાં ભુજૈશ્છિન્નૈર્યવનાનાં ચ ભારત ।
તત્રતત્ર મહી ભાતિ પઞ્ચાસ્યૈરિવ પન્નગૈઃ ॥

અલ્પાવશિષ્ટાઃ સમ્ભગ્નાઃ કૃચ્છ્રપ્રાણા વિચેતસઃ ।
જિતાઃ સઙ્ખ્યે મહારાજ યુયુધાનેન દંશિતાઃ ॥

પાર્ષ્ણિભિશ્ચ કશાભિશ્ચ તાડયન્તસ્તુરઙ્ગમાન્ ।
જવમુત્તમમાસ્થાય સર્વતઃ પ્રાદ્રવન્ભયાત્ ॥

કામ્ભોજસૈન્યં વિદ્રાવ્ય દુર્જયં યુધિ ભારત ।
યવનાનાં ચ તત્સૈન્યં શકાનાં ચ મહદ્બલમ્ ॥

તતઃ સ પુરુષવ્યાઘ્રઃ સાત્યકિઃ સત્યવિક્રમઃ ।
પ્રહૃષ્ટસ્તાવકાઞ્જિત્વા સૂતં યાહીત્યચોદયત્ ॥

તત્તસ્ય સમરે કર્મ દૃષ્ટ્વાઽન્યૈરકૃતં પુરા ।
ચારણાઃ સહગન્ધર્વાઃ પૂજયાઞ્ચક્રિરે ભૃશમ્ ॥

તં યાન્તં પૃષ્ઠગોપ્તારમર્જુનસ્ય વિશામ્પતે ।
ચારણાઃ પ્રેક્ષ્ય સંહૃષ્ટાસ્ત્વદીયાશ્ચાભ્યપૂજયન્ ॥