મહાભારત · અધ્યાય 6.47

ગતપૂર્વાહ્ણભૂયિષ્ઠિ તસ્મિન્નહનિ દારુણે ।
વર્તમાને તથા રૌદ્રે મહાવીરવરક્ષયે ॥

દુર્મુખઃ કૃતવર્મા ચ કૃપઃ શલ્યો વિવિંશતિઃ ।
ભીષ્મં જુગુપુરાસાદ્ય તવ પુત્રેણ ચોદિતાઃ ॥

એતૈરતિરથૈર્ગુપ્તઃ પઞ્ચભિર્ભરતર્ષભઃ ।
પાણ્ડવાનામનીકાનિ વિજગાહે મહારથઃ ॥

ચેદિકાશિકરૂષેષુ પઞ્ચાલેષુ ચ ભારત ।
ભીષ્મસ્ય બહુધા તાલશ્ચલત્કેતુરદૃશ્યત ॥

સ શિરાંસિ રણેઽરીણાં રથાંશ્ચ સયુગધ્વજાન્ ।
નિચકર્ત મહાવેગૈર્ભલ્લૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥

નૃત્યતો રથમાર્ગેષુ ભીષ્મસ્ય ભરતર્ષભ ।
ભૃશમાર્તસ્વરં ચક્રુર્નાગા મર્મણિ તાડિતાઃ ॥

અભિમન્યુઃ સુસન્ક્રુદ્ધઃ પિશહ્ગૈસ્તુરગોત્તમૈઃ ।
સંયુક્તં રથમાસ્થાય પ્રાયાદ્ભીષ્મરથં પ્રતિ ॥

જામ્બૂનદવિચિત્રેણ કર્ણિકારેણ કેતુના ।
અભ્યવર્તત ભીષ્મં ચ તાંશ્ચૈવ રથસત્તમાન્ ॥

સ તાલકેતોસ્તીક્ષ્ણેન કેતુમાહત્ય પત્રિણા ।
ભીષ્મેણ યુયુધે વીરસ્તસ્ય ચાનુરથૈઃ સહ ॥

કૃતવર્માણમેકેન શલ્યં પઞ્ચભિરાશુગૈઃ ।
વિદ્ધ્વા નવભિરાનર્ચ્છચ્છિતાગ્રૈઃ પ્રતિપામહમ્ ॥

પૂર્ણાયતવિસૃષ્ટેન સમ્યક્પ્રણિહિતેન ચ ।
ધ્વજમેકેન વિવ્યાધ જામ્બૂનદપરિષ્કૃતમ્ ॥

દુર્મુખસ્ય તુ ભલ્લેન સર્વાવરણભેદિના ।
જહાર સારથેઃ કાયાચ્છિરઃ સન્નતપર્વણા ॥

ધનુશ્ચિચ્છેદ ભલ્લેન કાર્તસ્વરવિભૂષિતમ્ ।
કૃપસ્ય નિશિતાગ્રેણ તાંશ્ચ તીક્ષ્ણમુખૈઃ શરૈઃ ॥

જઘાન પરમક્રુદ્ધો નૃત્યન્નિવ મહારથઃ ।
તસ્ય લાઘવમુદ્વીક્ષ્ય તુતુષુર્દેવતા અપિ ॥

લબ્ધલક્ષતયા કાર્ષ્ણેઃ સર્વે ભીષ્મમુખા રથાઃ ।
સત્વવન્તમમન્યન્ત સાક્ષાદિવ ધનઞ્જયમ્ ॥

તસ્ય લાઘવમાર્ગસ્થમલાતસદૃશપ્રભમ્ ।
દિશઃ પર્યપતચ્ચાપં ગાણ્ડીવમિવ ઘોષવત્ ॥

તમાસાદ્ય મહાવેગૈર્ભીષ્મો નવ્રભિરાશુગૈઃ ।
વિવ્યાધ સમરે તૂર્ણમાર્જુનિં પરવીરહા ॥

ધ્વજં ચાસ્ય ત્રિભિર્ભલ્લૈશ્ચિચ્છેદ પરમૌજસઃ ।
સારથિં ચ ત્રિભિર્બાણૈરાજઘાન યતવ્રતઃ ॥

તથૈવ કૃતવર્મા ચ કૃપઃ શલ્યશ્ચ મારિષ ।
વિદ્ધ્વા નાકમ્પયત્કાર્ષ્ણિં મૈનાકમિવ પર્વતમ્ ॥

સ તૈઃ પરિવૃતઃ શૂરો ધાર્તરાષ્ટ્રૈર્મહારથૈઃ ।
વવર્ષ શરવર્ષાણિ કાર્ષ્ણિઃ પઞ્ચરથાન્પ્રતિ ॥

તતસ્તેષાં સહસ્રાણિ સંવાર્ય શરવૃષ્ટિભિઃ ।
નનાદ બલવાન્કાર્ષ્ણિર્ભીષ્માય વિસૃજ્યઞ્શરાન્ ॥

તત્રાસ્ય સુમહદ્રાજન્બાહ્વોર્બલમદૃશ્યત ।
યતમાનસ્ય સમરે ભીષ્મમર્દયતઃ શરૈઃ ॥

પરાક્રાન્તસ્ય તસ્યૈવ ભીષ્મોઽપિ પ્રાહિણોચ્છરાન્ ।
સ તાંશ્ચિચ્છેદ સમરે ભીષ્મચાપચ્યુતાઞ્શરાન્ ॥

તતો ધ્વજમામોઘેંષુર્ભીષ્મસ્ય નવભિઃ શરૈઃ ।
ચિચ્છેદ સમરે વીરસ્તત ઉચ્ચુક્રુશુર્જનાઃ ॥

સ રાજતો મહાસ્કન્ધસ્તાલો હેમવિભૂષિતઃ ।
સૌભદ્રવિશિખૈશ્છિન્નઃ પપાત ભુવિ ભારત ॥

તં તુ સૌભદ્રવિશિખૈઃ પાતિતં ભરતર્ષભ ।
દૃષ્ટ્વા ભીમો નનાદોચ્ચૈઃ સૌભદ્રમભિહર્ષયન્ ॥

અથ ભીષ્મો મહાસ્રાણિ દિવ્યાનિ સુબહૂનિ ચ ।
પ્રાદુશ્ચક્રે મહારૌદ્રે રણે તસ્મિન્મહાબલઃ ॥

તતઃ શરસહસ્રેણ સૌભદ્રં પ્રતિતામહઃ ।
અવાકિરદમેયાત્મા તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

તતો દશ મહેષ્વાસાઃ પાણ્ડવાનાં મહારથાઃ ।
રક્ષાર્થમભ્યધાવન્ત સૌભદ્રં ત્વરિતા રથૈઃ ॥

વિરાટઃ સહ પુત્રેણ ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ ।
ભીમશ્ચ કેકયાશ્ચૈવ સાત્યકિશ્ચ વિશામ્પતે ॥

તેષાં જવેનાપતતાં ભીષ્મઃ શાન્તનવો રણે . પાઞ્ચાલ્યં ત્રિભિરાનર્ચ્છત્સાત્યકિં નવભિઃ શરૈઃ ।

પૂર્ણાયતવિસૃષ્ટેન ક્ષુરેણ નિશિતેન ચ ।
ધ્વજમેકેન ચિચ્છેદ ભીમસેનસ્ય પત્રિણા ॥

જામ્બૂનદમયઃ શ્રીમાન્કેસરી સ નરોત્તમ ।
પપાત ભીમસેનસ્ય ભીષ્મેણ મથિતો રથાત્ ॥

તતો ભીમસ્ત્રિભિર્વિદ્ધ્વા ભીષ્મં શાન્તનવં રણે ।
કૃપમેકેન વિવ્યાધ કૃતવર્માણમષ્ટભિઃ ॥

પ્રગૃહીતાગ્રહસ્તેકન વૈરાટિરપિ દન્તિના ।
અભ્યદ્રવત રાજાનં મદ્રાધિપતિમુત્તરઃ ॥

તસ્ય વારણરાજસ્ય જવેનાપતતો રથે . શલ્યો નિવારયામાસ વેગમપ્રતિમં શરૈઃ ।

તસ્ય ક્રુદ્ધઃ સ નાગેન્દ્રો બૃહતઃ સાધુવાહિનઃ ।
પદા યુગમધિષ્ઠાય જઘાન ચતુરો હયાન્ ॥

સ હતાશ્વે રથે તિષ્ઠન્મદ્રાધિપતિરાયસીમ્ ।
ઉત્તરાન્તકરીં શક્તિં ચિક્ષેપ ભુજગોપમામ્ ॥

તયા ભિન્નતનુત્રાણઃ પ્રવિશ્ય વિપુલં તમઃ ।
સ પપાત ગજસ્કન્ધાત્પરમુક્તાઙ્કુશતોમરઃ ॥

અસિમાદાય શલ્યોઽપિ અવપ્લુત્ય રથોત્તમાત્ ।
તસ્ય વારણરાજસ્ય ચિચ્છેદાથ મહાકરમ્ ॥

ભિન્નમર્મા શરશતૈશ્છિન્નહસ્તઃ સવારણઃ ।
ભીમમાર્તસ્વરં કૃત્વા પપાત ચ મમાર ચ ॥

એતદીદૃશકં કૃત્વા મદ્રરાજો નરાધિપ ।
આરુરોહ રથં તૂર્ણં ભાસ્વરં કૃતવર્મણઃ ॥

ઉત્તરં વૈ હતં દૃષ્ટ્વા વૈરાટિર્ભ્રાતરં તદા ।
કૃતવર્મણા ચ સહિતં દૃષ્ટ્વા શલ્યમવસ્થિતમ્ ॥

શ્વેતઃ ક્રોધાત્પ્રજજ્વાલ હવિષા હવ્યવાડિવ ।
સ વિસ્ફાર્ય મહચ્ચાપં શક્રચાપોપમં બલી ॥

અભ્યધાવ઼ઞ્જિઘાંસન્વૈ શલ્યં મદ્રાધિપં બલી ।
મહતા રથવંશેન સમન્તાત્પરિવારિતઃ ॥

મુઞ્ચન્બાણમયં વર્ષં પ્રાયાચ્છલ્યરથં પ્રતિ ।
તમાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય મત્તવારણવિક્રમમ્ ॥

તાવકાનાં રથાઃ સપ્ત સમન્તાત્પર્યવારયન્ ।
મદ્રરાજમભીપ્સન્તો મૃત્યોર્દંષ્ટ્રાન્તરં ગતમ્ ॥

બૃહદ્બલશ્ચ કૌસલ્યો જયત્સેનશ્ચ માગધઃ ।
તથા રુક્મરથો રાજઞ્શલ્યપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ॥

વિન્દાનુવિન્દાવાવાન્ત્યૌ કામ્ભોજશ્ચ સુદક્ષિણઃ ।
બૃહત્ક્ષત્રસ્ય દાયાદઃ સૈન્ધવશ્ચ જયદ્રથઃ ॥

નાનાવર્ણવિચિત્રાણિ ધનૂંષિ ચ મહાત્મનામ્ ।
વિસ્ફારિતાનિ દૃશ્યન્તે તોયદેષ્વિવ વિદ્યુતઃ ॥

તે તુ બાણમયં વર્ષં શ્વેતમૂર્ધન્યપાતયન્ ।
નિદાઘાન્તેઽનિલોદ્ધૂતા મેઘા ઇવ નગે જલમ્ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો મહેષ્વાસઃ સપ્તભલ્લૈઃ સુતેજનૈઃ ।
ધનૂંષિ તેષામાચ્છિદ્ય મમર્દ પૃતનાપતિઃ ॥

નિકૃત્તાન્યેવ તાનિ સ્મ સમદૃશ્યન્ત ભારત ।
તતસ્તે તુ નિમેષાર્ધાત્પ્રત્યપદ્યન્ધનૂંષિ ચ ॥

સપ્ત ચૈવ પૃષત્કાંશ્ચ શ્વેતસ્યોપર્યપાતયન્ । તતઃ પુનરમેયાત્મા ભલ્લૈઃ સપ્તભિરાશુગૈઃ ।
નિચકર્ત મહાબાહુસ્તેષાં ચાપાનિ ધન્વિનામ્ ॥

તે નિકૃત્તમહાચાપાસ્ત્વરમાણા મહારથાઃ ।
રથશક્તીઃ પરામૃશ્ય વિનેદુર્ભૈરવાન્રવાન્ ॥

અન્વયુર્ભરતશ્રેષ્ઠ સપ્ત શ્વેતરથં પ્રતિ ।
તતસ્તા જ્વલિતાઃ સપ્ત મહેન્દ્રાશનિનિઃસ્વનાઃ ॥

અપ્રાપ્તાઃ સપ્તભિર્ભલ્લૈશ્ચિચ્છેદ પરમાસ્ત્રવિત્ । 6-47-57બ્તતઃ સમાદાય શરં સર્વકાયવિદારણમ્ ॥

પ્રાહિણોદ્ભરતશ્રેષ્ઠ શ્વેતો રુક્મરથં પ્રતિ ।
તસ્ય દેહે નિપતિતો બાણો વજ્રાતિગો મહાન્ ॥

તતો રુક્મરથો રાજન્સાયકેન દૃઢાહતઃ ।
નિષસાદ રથોપસ્થે કશ્મલં ચાવિશન્મહત્ ॥

તં વિસઞ્જ્ઞં વિમનસં ત્વરમાણસ્તુ સારથિઃ ।
અપોવાહ નસમ્ભ્રાન્તઃ સર્વલોકસ્ય પશ્યતઃ ॥

તતોઽન્યાન્ષટ્ સમાદાય શ્વેતો હેમવિભૂષિતાન્ ।
તેષાં ષણ્માં મહાબાહુર્ધ્વજશીર્ષણ્યપાતયત્ ॥

હયાંશ્ચ તેષાં નિર્ભિદ્ય સારથીંશ્ચ પરન્તપ ।
શરૈશ્ચૈતાન્સમાકીર્ય પ્રાયાચ્છલ્યરથં પ્રતિ ॥

તતો હલહલાશબ્દસ્તવ સૈન્યેષુ ભારત ।
દૃષ્ટ્વા સેનાપતિં તૂર્ણં યાન્તં શલ્યરથં પ્રતિ ॥

તતો ભીષ્મં પુરસ્કૃત્ય તવ પુત્રો મહાબલઃ ।
વૃતસ્તુ સર્વસૈન્યેન પ્રાયાચ્છ્વેતરથં પ્રતિ ॥

મૃત્યોરાસ્યમનુપ્રાપ્તં મદ્રરાજમમોચયત્ ।
તતો યુદ્ધં સમભવત્તુમુલં રોમહર્ષણમ્ ॥

તાવકાનાં પરેષાં ચ વ્યતિષક્તરથદ્વિપમ્ ।
સૌભદ્રે ભીમસેન ચ સાત્યકૌ ચ મહારથે ॥

કૈકેયે ચ વિરાટે ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ચ પાર્ષતે . એતેષુ નરસિંહેષુ ચેદિમત્સ્યેષુ ચૈવ હ ।
વવર્ષ શરવર્ષાણિ કુરુવૃદ્ધઃ પિતામહઃ ॥