મહાભારત · અધ્યાય 6.19

અર્ક્ષાંહિણીં દશૈકાં ચ વ્યૂઢાં દૃષ્ટ્વા યુધિષ્ઠિરઃ ।
કથમલ્પેન સૈન્યેન પ્રત્યવ્યૂહત પાણ્ડવઃ ॥

યો વેદ માનુષં વ્યૂહં દૈવં ગાન્ધર્વમાસુરમ્ ।
કથં ભીષ્મં સ કૌન્તેયઃ પ્રત્યયૂહત સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ધાર્તરાષ્ટ્રાણ્યનીકાનિ દૃષ્ટ્વા વ્યૂઢાનિ પાણ્ડવઃ ।
અભ્યભાષત ધર્માત્મા ધર્મરાજો ધનઞ્જયમ્ ॥

મહર્ષેર્વચનાત્તાત વેદયન્તિ બૃહસ્પતેઃ ।
સંહતાન્યોધયેદલ્પાન્કામં વિસ્તારયેદ્બહૂન્ ॥

સૂચીમુખમનીકં સ્યાદલ્પાનાં બહુભિઃ સહ ।
અસ્માકં ચ તથા સૈન્યમલ્પીયઃ સુતરાં પરૈઃ ॥

એતદ્વચનમાજ્ઞાય મહર્ષેર્વ્યૂહ પાણ્ડવ ।
એતચ્છ્રુત્વા ધર્મરાજં પ્રત્યભાષત પાણ્ડવઃ ॥

એષ વ્યૂહામિ તે વ્યૂહં રાજસત્તમ દુર્જયમ્ ।
અચલં નામ વજ્રાખ્યં વિહિતં વજ્રપાણિના ॥

યઃ સ વાત ઇવોદ્ભૂતઃ સમરે દુઃસહઃ પરૈઃ ।
સ નઃ પુરો યોત્સયતે વૈ ભીમઃ પ્રહરતાં વરઃ ॥

તેજાંસિ રિપુસૈન્યાનાં મૃદ્ગન્પુરુષસત્તમઃ ।
અગ્નેઽગ્રણીર્યોત્સ્યતિ નો યુદ્ધોપાયવિચક્ષણઃ ॥

યં દૃષ્ટ્વા કુરવઃ સર્વે દુર્યોધનપુરોગમાઃ ।
નિવર્તિષ્યન્તિ સન્ત્રસ્તાઃ સિંહં ક્ષુદ્રમૃગા યથા ॥

તં સર્વે સંશ્રયિષ્યામઃ પ્રાકારમકુતોભયાઃ ।
ભીમં પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠં દેવારાજમિવામરાઃ ॥

ન હિ સોઽસ્તિ પુમાઁલ્લોકે યઃ સન્ક્રુદ્ધં વૃકોદરમ્ ।
દ્રષ્ટુમત્યુગ્રકર્માણં વિષહેત નરર્ષભમ્ ॥

ભીમસેનો ગદાં બિભ્રદ્વજ્રસારમયીં દૃઢામ્ ।
ચરન્વેગેન મહતા સમુદ્રમપિ શોષયેત્ ॥

ભીમસેનં તદા રાજન્દર્શયસ્વ મહાબલમ્ ।
કેકયા ધૃષ્ટકેતુશ્ચ ચેકિતાનશ્ચ વીર્યવાન્ ॥

એતે ગચ્છન્તુ સામાત્યાઃ પ્રકર્ષન્તો જનાધિપ ।
ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય દાયાદાનિતિ બીભત્સુરબ્રવીત્ ॥

બ્રુવાણં તુ તથા પાર્થં સર્વસૈન્યાનિ ભારત ।
અપૂજયંસ્તદા વાગ્ભિરનુકૂલાભિરાહવે ॥

એવમુક્ત્વા મહાબાહુસ્તથા ચક્રે ધનઞ્જયઃ ।
વ્યૂહ્ય તાનિ બલાન્યાશુ પ્રયયૌ ફલ્ગુનસ્તથા ॥

સમ્પ્રયાતાન્કુરૂન્દૃષ્ટ્વા પાણ્ડંવાનાં મહાચમૂઃ ।
ગઙ્ગેવ પૂર્ણા સ્તિમિતા સ્પન્દમાના વ્યદૃશ્યત ॥

ભીમસેનોઽગ્રણીસ્તેષાં ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ વીર્યવાન્ ।
નકુલઃ સહદેવશ્ચ ધૃષ્ટકેતુશ્ચ પાર્થિવઃ ॥

વિરાટશ્ચ તતઃ પશ્ચાદ્રાજાથાક્ષૌહિણીવૃતઃ ।
ભ્રાતૃભિઃ સહ પુત્રૈશ્ચ સોઽભ્યરક્ષત પૃષ્ઠતઃ ॥

ચક્રરક્ષૌ તુ ભીમસ્ય માદ્રીપુત્રૌ મહાદ્યુતી ।
દ્રૌપદેયાઃ સસૌભદ્રાઃ પૃષ્ઠગોપાસ્તરસ્વિનઃ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાઞ્ચાલ્યસ્તેષાં ગોપ્તા મહારથઃ ।
સહિતઃ પૃતનાશૂરૈઃ રથમુખ્યૈઃ પ્રભદ્રકૈઃ ॥

શિખણ્ડી તુ તતઃ પશ્ચાદર્જુનેનાભિરક્ષિતઃ ।
યત્તો ભીષ્મવિનાશાય પ્રયયૌ ભરતર્ષભ ॥

પૃષ્ઠતોઽપ્યર્જુનસ્યાસીદ્યુયુધાનો મહાબલઃ ।
ચક્રરક્ષૌ તુ પાઞ્ચાલ્યૌ યુધામન્યૂત્તમોજસૌ ॥

રાજા તુ મધ્યમાનીકે કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
બૃહદ્ભીઃ કુઞ્જરૈર્મત્તૈશ્ચલદ્ભિરચલૈરિવ ॥

અક્ષૌહિણ્યાથ પાઞ્ચાલ્યો યજ્ઞસેનો મહામનાઃ . વિરાટમન્વયાત્પશ્ચાત્પાણ્ડવાર્થં પરાક્રમી ॥ 6-19-27અતેષામાદિત્યચન્દ્રાભાઃ કનકોત્તમભૂષણાઃ . નાનાચિહ્નધરા રાજન્રથેષ્વાસન્મહાધ્વજાઃ ॥

સમુત્સાર્ય તતઃ પશ્ચાદ્ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહારથઃ ।
ભ્રાતૃભિઃ સહપુત્રૈશ્ચ સોઽભ્યરક્ષદ્યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

ત્વદીયાનાં પરેષાં ચ રથેષુ વિપુલાન્ધ્વજાન્ ।
અભિભૂયાર્જુનસ્યૈકો રથે તસ્થૌ મહાકપિઃ ॥

પદાતાસ્ત્વગ્રતોઽગચ્છન્નસિશક્ત્યૃષ્ટિપાણયઃ ।
અનેકશતસાહસ્રા ભીમસેનસ્ય રક્ષિણઃ ॥

વારણા દશસાહસ્રાઃ પ્રભિન્નકરટામુખાઃ ।
શૂરા હેમમયૈર્જાલૈર્દીપ્યમાના ઇવાચલાઃ ॥

ક્ષરન્ત ઇવ જીમૂતા મહાર્હાઃ પદ્મગન્ધિનઃ ।
રાજાનમન્વયુઃ યશ્ચાજ્જીમૂતા ઇવ વાર્ષિકાઃ ॥

ભીમસેનો ગદાં ભીમાં પ્રકર્ષન્પરિઘોપમામ્ ।
પ્રચકર્ષ મહાસૈન્યં દુરાધર્ષો મહામનાઃ ॥

તમર્કમિવ દુષ્પ્રેક્ષ્યં તપન્તમિવ વાહિનીમ્ ।
ન શેકુઃ સર્વયોધાસ્તે પ્રતિવીક્ષિતુમન્તિકે ॥

વજ્રો નામૈષ સ વ્યૂહો નિર્ભયઃ સર્વતોમુખઃ ।
ચાપવિદ્યુદ્ધ્વજો ઘોરો ગુપ્તો ગાણ્ડીવધન્વના ॥

યં પ્રતિવ્યૂહય્ તિષ્ઠન્તિ પાણ્ડવાસ્તવ વાહિનીમ્ ।
અજેયો માનુષે લોકે પાણ્ડવૈરભિરક્ષિતઃ ॥

સન્ધ્યાં તિષ્ઠત્સુ સૈન્યેષુ સૂર્યસ્યોદયનં પ્રતિ ।
પ્રવવૌ પૃષ્ઠતો વાયુર્નિરભ્રે સ્તનયિત્નુમાન્ ॥

વિષ્વગ્વાતાશ્ચ વિવવુર્નીચૈઃ શર્કરકર્ષિણઃ ।
રજશ્ચોદ્ધૂયત મહત્તમ આચ્છાદયઞ્જગત્ ॥

પપાત મહતી ચોલ્કા પ્રાઙ્ભુખી ભરતર્ષભ ।
ઉદ્યન્તં સૂર્યમાહત્ય વ્યશીર્યત મહાસ્વના ॥

અથ સન્નહ્યમાનેષુ સૈન્યેષુ ભરતર્ષભ ।
નિષ્પ્રભોઽભ્યુદ્યયૌ સૂર્યઃ સઘોષં ભૂશ્ચચાલ ચ ॥

વ્યશીર્યત સનાદા ચ ભૂસ્તદા ભરતર્ષભ . નિર્ઘાતા બહવો રાજન્દિક્ષુ સર્વાસુ ચાભવન્ ।
પ્રાદુરાસીદ્રજસ્તીવ્રં ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન ॥

ધ્વજાનાં ધૂયમાનાનાં સહસા માતરિશ્વના ।
કિઙ્કિણીજાલબદ્ધાનાં કાઞ્ચનસ્રગ્વરામ્બરૈઃ ॥

મહતાં સપતાકાનામાદિત્યસમતેજસામ્ ।
સર્વં ઝણઝણીભૂતમાસીત્તાલવનેષ્વિવ ॥

એવં તે પુરુષવ્યાઘ્રાઃ પાણ્ડવા યુદ્ધનન્દિનઃ ।
વ્યવસ્થિતાઃ પ્રતિવ્યૂહ્ય તવ પુત્રસ્ય વાહિનીમ્ ॥

ગ્રસન્ત ઇવ મઞ્જાનો યોધાનાં ભરતર્ષભ ।
દૃષ્ટ્વાગ્રતો ભીમસેનં ગદાપાણિમવસ્થિતમ્ ॥