મહાભારત · અધ્યાય 5.90

અથોપગમ્ય વિદુરમપરાહ્ણે જનાર્દનઃ ।
પિતૃષ્વસારં સ પૃથામભ્યગચ્છદરિન્દમઃ ॥

સા દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણમાયાન્તં પ્રસન્નાદિત્યવર્ચસમ્ ।
કણ્ઠે ગૃહીત્વા પ્રાક્રોશત્સ્મરન્તી તનયાન્પૃથા ॥

તેષાં સત્વવતાં મધ્યે ગોવિન્દં સહચારિણમ્ ।
ચિરસ્ય દૃષ્ટ્વા વાર્ષ્ણેયં બાષ્પમાહારયત્મૃથા ॥

સાઽબ્રવીત્કૃષ્ણમાસીનં કૃતાતિથ્યં યુધાં પતિમ્ ।
બાષ્પગદ્ગદપૂર્ણેન મુખેન પરિશુષ્યતા ॥

એતે બાલ્યાન્પ્રભૃત્યેવ ગુરુશુશ્રૂષણે રતાઃ . પરસ્પરસ્ય સુહૃદઃ સમ્મતાઃ સમચેતસઃ ।
નિકૃત્યા ભ્રંશિતા રાજ્યાઞ્જનાર્હા નિર્જનં ગતાઃ ॥

વિનીતક્રોધહર્ષાશ્ચ બ્રહ્મણ્યાઃ સત્યવાદિનઃ ।
ત્યક્ત્વા પ્રિયમુખે પાર્થા રુદતીમપહાય મામ્ ॥

અહાર્ષુશ્ચ વનં યાન્તઃ સમૂલં હૃદયં મમ ।
અતદર્હા મહાત્માનઃ કથં કેશવ પાણ્ડવાઃ ॥

ઊષુર્મહાવને તાત સિંહવ્યાઘ્રગજાકુલે ।
બાલા વિહીનાઃ પિત્રા તે મયા સતતલાલિતાઃ ॥

અપશ્યન્તશ્ચ પિતરૌ કથમુષૂર્મહાવને ।
શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષૈર્ભૃદઙ્ગૈર્વેણુનિસ્વનૈઃ ॥

પાણ્ડવાઃ સમબોધ્યન્ત બાલ્યાત્પ્રભૃતિ કેશવ ।
યે સ્મ વારણશબ્દેન હયાનાં હેષિતેન ચ ॥

રથેનેમિનિનાદૈશ્ચ વ્યબોધ્યન્ત તદા ગૃહે ।
શઙ્ખભેરીનિનાદેન વેણુવીણાનુનાદિના ॥

પુણ્યાહઘોષમિશ્રેણ પૂજ્યમાના દ્વિજાતિભિઃ ।
વસ્ત્રૈ રત્નૈરલઙ્કારૈઃ પૂજયન્તો દ્વિજન્મનઃ ॥

ગીર્ભિર્મઙ્ગલયુક્તાભિર્બ્રાહ્મણાનાં મહાત્મનામ્ ।
અર્ચિતૈરર્ચનાર્હૈશ્ચ સ્તુવદ્ભિરભિનન્દિતાઃ ॥

પ્રાસાદાગ્નેષ્વબોધ્યન્ત રાઙ્ખવાજિનશાયિનઃ ।
ક્રૂરં ચ નિનદં શ્રુત્વા શ્વાપદાનાં મહાવને ॥

ન સ્મોપયાન્તિ નિદ્રાં તે નતદર્હા જનાર્દન ।
ભેરીમૃદઙ્ગનિનદૈઃ શઙ્ખવૈણવનિસ્વનૈઃ ॥

સ્ત્રીણાં ગીતનિનાદૈશ્ચ મધુરૈર્મધુસૂદન ॥
વન્દિમાગધસૂતૈશ્ચ સ્તુવદ્ભિર્બોધિતાઃ કથમ્ ॥

મહાવનેષ્વબોધ્યન્ત શ્વાપદાનાં રુતેન ચ ।
હ્રીમાત્સત્યધૃતિર્દાન્તો ભૂતાનામનુકમ્પિતા ॥

કામદ્વેષૌ વશે કૃત્વા સતાં વર્ત્માનુવર્તતે ।
અમ્બરીષસ્ય માન્ધાતુર્યયાતેર્નહુષસ્ય ચ ॥

ભરતસ્ય દિલીપસ્ય શિબેરૌશીનરસ્ય ચ ।
રાજર્ષીણાં પુરાણાનાં ધુરં ધત્તે દુરુદ્વહામ્ ॥

શીલવૃત્તોપસમ્પન્નોઃ ધર્મજ્ઞઃ સત્યસઙ્ગરઃ ।
રાજા સર્વગુણોપેતસ્ત્રૌલોક્યસ્યાપિ યો ભવેત્ ॥

અજાતશત્રુર્ધર્માત્મા શુદ્ધજામ્બૂનદપ્રભઃ . શ્રેષ્ઠઃ કુરુષુ સર્વેષુ ધર્મતઃ શ્રુતવૃત્તતઃ ।
પ્રિયદર્શો દીર્ઘભુજઃ કથં કૃષ્ણ યુધિષ્ઠિરઃ ॥

યઃ સ નાગાયુતપ્રાણો વાતરંહા મહાબલઃ ।
સામર્ષઃ પાણ્ડવો નિત્યં પ્રિયો ભ્રાતુઃ પ્રિયન્કરઃ ॥

કીચકસ્ય તુ સજ્ઞાતેર્યો હન્તા મધુસૂદન ।
શૂરઃ ક્રોધવશાનાં ચ હિડિમ્બસ્ય બકસ્ય ચ ॥

પરાક્રમે શક્રસમો માતરિશ્વસમો બલે ।
મહેશ્વરસમઃ ક્રોધે ભીમઃ પ્રહરતાં વરઃ ॥

ક્રોધં બલમમર્ષં ચ યો નિધાય પરન્તપઃ ।
જિતાત્મા પાણ્ડવોઽમર્ષી ભ્રાતુસ્તિષ્ઠતિ શાસને ॥

તેજોરાશિં મહાત્માનં વરિષ્ઠમભિતૌજસમ્ ।
ભીમં પ્રદર્શનેનાપિ ભીમસેનં જનાર્દન ॥

તં મમાચક્ષ્વ વાર્ષ્ણેય કથમદ્ય વૃકોદરઃ ।
આસ્તે પરિઘબાહુઃ સ મધ્યમઃ પાણ્ડવો બલી ॥

અર્જુનેનાર્જુનો યઃ સ કૃષ્ણ બાહુસહસ્રિણા ।
દ્વિબાહુઃ સ્પર્ધતે નિત્યમતીતેનાપિ કેશવ ॥

ક્ષિપત્યેકેન વેગેન પઞ્ચબાણશતાનિ યઃ ।
ઇષ્વસ્ત્રે સદૃશો રાજ્ઞઃ કાર્તવીર્યસ્ય પાણ્ડવઃ ॥

તેજસાઽદિત્યસદૃશો મહર્ષિસદૃશો દમે ।
ક્ષમયા પૃથિવીતુલ્યો મહેન્દ્રસમવિક્રમઃ ॥

આધિરાજ્યં મહદ્દીપ્તં પ્રથિતં મધુસૂદન ।
આહૃતં યેન વીર્યેણ કુરૂણાં સર્વરાજસુ ॥

યસ્ય બાહુબલં સર્વે પાણ્ડવાઃ પર્યુપાસતે ।
સ સર્વરથિનાં શ્રેષ્ઠઃ પાણ્ડવઃ સત્યવિક્રમઃ ॥

યં ગત્વાઽભિમુખઃ સઙ્ખ્યે ન જીવન્તશ્ચિદાવ્રજેત્ ।
યો જેતા સર્વભૂતાનામજેયો જિષ્ણુરચ્યુત ॥

યોઽપાશ્રયઃ પાણ્ડવાનાં દેવાનામિવ વાસવઃ ।
સ તે ભ્રાતા સખા ચૈવ કથમદ્ય ધનઞ્જયઃ ॥

દયાવાન્સર્વભૂતેષુ હ્રીનિષેવો મહાસ્રવિત્ ।
મૃદુશ્ચ સુકુમારશ્ચ ધાર્મિકશ્ચ પ્રિયશ્ચ મે ॥

સહદેવો મહેષ્વાસઃ શૂરઃ સમિતિશોભનઃ ।
ભ્રાતૃણાં કૃષ્ણ શુશ્રૂષુર્ધર્માર્થકુશલો યુવા ॥

સદૈવ સહદેવસ્ય ભ્રાતરો મધુસૂદન ।
વૃત્તં કલ્યાણવૃત્તસ્ય પૂજયન્તિ મહાત્મનઃ ॥

જ્યેષ્ઠોપચાયિનં વીરં સહદેવં યુધાં પતિમ્ ।
શુશ્રૂષું મમ વાર્ષ્ણેય માદ્રીપુત્રં પ્રચક્ષ્વ મે ॥

સુકુમારો યુવા શૂરો દર્શનીયશ્ચ પાણ્ડવઃ ।
ભ્રાતૄણાં ચૈવ સર્વેષાં પ્રિયઃ પ્રાણો બહિશ્ચરઃ ॥

ચિત્રયોધી ચ નકુલો મહેષ્વાસો મહાબલઃ ।
કચ્ચિત્સ કુશલી કૃષ્ણ વત્સો મમ સુખૈધિતઃ ॥

સુખોચિતમદુઃખાર્હં સુકુમારં મહારથમ્ ।
અપિ જાતુ મહાબાહો પશ્યેયં નકુલં પુનઃ ॥

પક્ષ્મસમ્પાતજે કાલે નકુલેન વિનાકૃતા ।
ન લભામિ ધૃતિં વીર સાઽદ્ય જીવામિ પશ્ય મામ્ ॥

સર્વૈઃ પુત્રૈઃ પ્રિયતરા દ્રૌપદી મે જનાર્દન ।
કુલીના રૂપસમ્પન્ના સર્વૈઃ સમુદિતા ગુણૈઃ ॥

પુત્રલોકાત્પતિલોકં વૃણ્વાના સત્યવાદિની ।
પ્રિયાન્પુત્રાન્પરિત્યજ્ય પાણ્ડવાનનુરુધ્યતે ॥

મહાભિજનસમ્પન્ના સર્વકામૈઃ સુપૂજિતા ।
ઈશ્વરી સર્વકલ્યાણી દ્રૌપદી કથમચ્યુત ॥

પતિભિઃ પઞ્ચભિઃ શૂરૈરગ્નિકલ્પૈઃ પ્રહારિભિઃ ।
ઉપપન્ના મહેષ્વાસૈર્દ્રૌપદી દુઃખભાગિની ॥

ચતુર્દશમિદં વર્ષં યન્નાપશ્યમરિન્દમ ।
પુત્રાદિભિઃ પરિદ્યૂનાં દ્રૌપદીં સત્યવાદિનીમ્ ॥

ન નૂનં કર્મભિઃ પુણ્યૈરશ્રુતે પુરુષઃ સુખમ્ ।
દ્રૌપદી ચેત્તથાવૃત્તા નાશ્રુતે સુખમવ્યયમ્ ॥

ન પ્રિયો મમ કૃષ્ણાયા બીભત્સુર્ન યુધિષ્ઠિરઃ ।
ભીમસેનો યમૌ વાપિ યદપશ્યં સભાગતામ્ ॥

ન મે દુઃખતરં કિઞ્ચિદ્ભૂતપૂર્વં તતોઽધિકમ્ ।
સ્ત્રીધર્મિણીં દ્રૌપદીં યચ્છ્વશુરાણાં સમીપગામ્ ॥

આનાયિતામનાર્યેણ ક્રોધલોભાનુવર્તિના ।
સર્વે પ્રૈક્ષન્ત કુરવ એકવસ્ત્રાં સભાગતામ્ ॥

તત્રૈવ ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ મહારાજશ્ચ બાહ્લિકઃ ।
કૃપશ્ચ કસોમદત્તશ્ચ નિર્વિષ્ણાઃ કુરવસ્તથા ॥

તસ્યાં સંસદિ સર્વેષાં ક્ષત્તારં પૂજયામ્યહમ્ ।
વૃત્તેન હિ ભવત્યાર્યો ન ધનેન ન વિદ્યયા ॥

તસ્ય કૃષ્ણ મહાબુદ્ધેર્ગમ્ભીરસ્ય મહાત્મનઃ ।
ક્ષત્તુઃક શીલમલઙ્કારો લોકાન્વિષ્ટભ્ય તિષ્ઠતિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સા શોકાર્તા ચ હૃષ્ટા ચ દૃષ્ટ્વા ગોવિન્દમાગતમ્ ।
નાનાવિધાનિ દુઃખાનિ સર્વાણ્યેવાન્વકીર્તયમ્ ॥

પૂર્વૈરાચરિતં યત્તત્કુરાજભિરરિન્દમ ।
અક્ષદ્યૂતં મૃગવધઃ કચ્ચિદેષાં સુખાવહમ્ ॥

તન્માં દહતિ યત્કૃષ્ણા સભાયાં કુરુસન્નિધૌ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ પરિક્લિષ્ટા યથા ન કુશલં તથા ॥

નિર્વાસનં ચ નગરાત્પ્રવ્રજ્યા ચ પરન્તપ ।
નાનાવિધાનાં દુઃખાનામાવાસોઽસ્મિ જનાર્દન ॥

અજ્ઞાતચર્યા બાલાનામવરોધશ્ચ માધવ ।
ન મે ક્લેશતમં તત્સ્યાત્પુત્રૈઃ સહ પરન્તપ ॥

દુર્યોધનેન નિકૃતા વર્ષમદ્ય ચતુર્દશમ્ ।
દુઃખાદપિ સુખં નઃ સ્યાદ્યદિ પુણ્યફલક્ષયઃ ॥

ન મે વિશેપો જાત્વાસીદ્ધાર્તરાષ્ટ્રેષુ પાણ્ડવૈઃ . તેન સત્યેન કૃષ્ણ ત્વાં હતામિત્રં શ્રિયા વૃતમ્ ।
અસ્માદ્વિમુક્તં સઙ્ગ્રામાત્પશ્યેયં પાણ્ડવૈઃ સહ ॥

નૈવ શક્યાઃ પરાજેતું સર્વં હ્યેષાં તથાવિધમ્ ।
પિતરં ત્વેવ ગર્હેયં નાત્માનં ન સુયોધનમ્ ॥

યેનાહં કુન્તિભોજાય ધનં વૃત્તૈરિવાર્પિતા ।
બાલાં મામાર્યકસ્તુભ્યં ક્રીડન્તીં કન્દુહસ્તિકાં ॥

અદાત્તુ કુન્તિભોજાય સખા સખ્યે મહાત્મને . સાઽહં પિત્રા ચ નિકૃતા શ્વશુરૈશ્ચ પરન્તપ ।
અત્યન્તદુઃખિતા કૃષ્ણ કિં જીવિતફલં મમ ॥

યન્માં વાગબ્રવીન્નક્તં સૂતકે સવ્યસાચિનઃ . પુત્રસ્તે પૃથિવીં જેતા યશશ્ચાસ્ય દિવં સ્પૃશેત્ ।

હત્વા કુરૂન્મહાજન્યે રાજ્યં પ્રાપ્ય ધનઞ્જયઃ ।
ભ્રાતૃભિઃ સહ કૌન્તેયસ્ત્રીન્મેધાનાહરિષ્યતિ ॥

નાહં તામભ્યસૂયામિ નમો ધર્માય વેધસે ।
કૃષ્ણાય મહતે નિત્યં ધર્મો ધારયતિ પ્રજાઃ ॥

ધર્મશ્ચેદસ્તિ વાર્ષ્ણેય યથા વાગભ્યભાષત ।
ત્વં ચાપિ તત્તથા કૃષ્ણ સર્વં સમ્પાદયિષ્યસિ ॥

ન માં માધવ વૈધવ્યં નાર્થનાશો ન વૈરિતા ।
તથા શોકાય દહતિ યથા પુત્રૈર્વિના ભવઃ ॥

યાઽહં ગાણ્ડીવધન્વાનં સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરમ્ । ધનઞ્જયં ન પશ્યામિ કા શાન્તિર્હૃદયસ્ય મે ।
ઇતશ્ચતુર્દશં વર્ષં યન્નાપશ્યં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

ધનઞ્જયં ચ ગોવિન્દ યમૌ તં ચ વૃકોદરમ્ ।
જીવનાશં પ્રનષ્ટાનાં શ્રાદ્ધં કુર્વન્તિ માનવાઃ ॥

અર્થતસ્તે મમ મૃતાસ્તેષાં ચાહં જનાર્દના ।
બ્રૂયા માધવ રાજાનં ધર્માત્માનં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

ભૂયાંસ્તે હીયતે ધર્મો મા પુત્રક વૃથા કૃથાઃ ।
પરાશ્રયા વાસુદેવ યા જીવતિ ઘિગસ્તુ તામ્ ॥

વૃત્તેઃ કાર્પણ્યલબ્ધાયા અપ્રતિષ્ઠૈવ જ્યાયસી ।
અથો ધનઞ્જયં બ્રૂયા નિત્યોદ્યુક્તં વૃકોદરમ્ ॥

યદર્થં ક્ષત્રિયા સૂતે તસ્ય કાલોઽયમાગતઃ ।
અસ્મિંશ્ચેદાગતે કાલે મિથ્યા ચાતિક્રમિષ્યતિ ॥

લોકસમ્ભાવિતાઃ સન્તઃ સુનૃશંસં કરિષ્યથ ।
નૃશંસેન ચ વો યુક્તાંસ્ત્યજેયં શાશ્વતીઃ સમાઃ ॥

કાલે હિ સમનુપ્રાપ્તે ત્યક્તવ્યમપિ જીવનમ્ ।
માદ્રીપુત્રૌ ચ વ્યક્તવ્યૌ ક્ષત્રધર્મરતૌ સદા ॥

વિક્રમેણાર્જિતાન્ભોગાન્વૃણીતં જીવિતાદપિ ।
વિક્રમાધિગતા હ્યર્થાઃ ક્ષત્રધર્મેણ જીવતઃ ॥

મનો મનુષ્યસ્ય સદા પ્રીણન્તિ પુરુષોત્તમ ।
ગત્વા બ્રૂહિ મહાબાહો સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરમ્ ॥

અર્જુનં પાણ્ડવં વીરં દ્રૌપદ્યાઃ પદવીં ચર ।
વિદિતૌ હિ તવાત્યન્તં ક્રુદ્ધૌ તૌ તુ યથાન્તકૌ ॥

ભીમાર્જુનૌ નયેતાં હિ દેવાનપિ પરાં ગતિમ્ ।
તયોશ્ચૈતદવજ્ઞાનં યત્સા કૃષ્ણા સભાં ગતા ॥

દુઃશાસતશ્ચ કર્ણશ્ચ પરુષાણ્યભ્યભાષતામ્ ।
દુર્યોધનો ભીમસેનમભ્યગચ્છન્મનસ્વિનમ્ ॥

પશ્યતાં કુરુમુખ્યાનાં તસ્ય દ્રક્ષ્યતિ યત્ફલમ્ ।
ન હિ વૈરં સમાસાદ્ય પ્રશામ્યતિ વૃકોદરઃ ॥

સુચિરાદપિ ભીમસ્ય ન હિ વૈરં પ્રશામ્યતિ ।
યાવદન્તં ન નયતિ શાત્રવાઞ્ચત્રુકર્શનઃ ॥

ન દુઃખં રાજ્યહરણં ન ચ દ્યૂતે પરાજયઃ ।
પ્રવ્રાજનં તુ પુત્રાણાં ન મે તદ્દુઃખકારણમ્ ॥

યત્તુ સા બૃહતી શ્યામા એકવસ્ત્રા સભાં ગતા ।
અશૃણોત્પરુષા વાચઃ કિં નુ દુઃખતરં તતઃ ॥

સ્ત્રીધર્મિણી વરારોહા ક્ષત્રધર્મરતા સદા ।
નાભ્યગચ્છત્તદા નાથં કૃષ્ણા નાથવતી સતી ॥

યસ્યા મમ સપુત્રાયાસ્ત્વં નાથો મધુસૂદન ।
રામશ્ચ બલિનાં શ્રેષ્ઠઃ પ્રદ્યુમ્નશ્ચ મહારથઃ ॥

સાઽહમેવંવિધં દુઃખં સહેયં પુરુષોત્તમ ।
ભીમે જીવતિ દુર્ધર્ષે વિજયે ચાપલાયિનિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તત આશ્વાસયામાસ પુત્રાધિભિરભિપ્લુતામ્ ।
પિતૃષ્વસારં શોચન્તીં શૌરિઃ પાર્થસખઃ પૃથામ્ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

કા નુ સીમન્તિની ત્વાદૃગ્લોકેષ્વસ્તિ પિતૃષ્વસઃ ।
શૂરસ્ય રાજ્ઞો દુહિતા આજમીઢકુલં ગતા ॥

મહાકુલીના ભવતી હ્રદાદ્ધ્રદમિવાગતા ।
ઈશ્વરી સર્વકલ્યાણી ભર્ત્રા પરમપૂજિતા ॥

વીરસૂર્વીરપત્ની ત્વં સર્વૈઃ સમુદિતા ગુણૈઃ ।
મુખદુઃખે મહાપ્રાજ્ઞે ત્વાદૃશી સોઢુમર્હતિ ॥

નિદ્રાતન્દ્રે ક્રોધહર્ષૌ ક્ષુત્પિપાસે હિમાતપૌ ।
એતાનિ પાર્થા નિર્જિત્ય નિત્યં વીરસુખે રતાઃ ॥

ત્યક્તગ્રામ્યસુખાઃ પાર્થા નિત્યં વીરસુખપ્રિયાઃ ।
ન તુ સ્વલ્પેન તુષ્યેયુર્મહોત્સાહા મહાબલાઃ ॥

અન્તં ધીરા નિષેવન્તે મધ્યં ગ્રામ્યસુખપ્રિયાઃ ।
ઉત્તમાંશ્ચ પરિક્લેશાન્ભોગાંશ્ચાતીવ માનુષાન્ ॥

અન્તેષુ રેમિરે ધીરા ન તે મધ્યેષુ રેમિરે ।
અન્તપ્રાપ્તિં સુખં પ્રાહુર્દુઃખમન્તરમન્તયોઃ ॥

અભિવાદયન્તિ ભવતીં પાણ્ડવાઃ સહ કૃષ્ણયા ।
આત્માનં તે કુશલિનં નિવેદ્યાહુરનામયમ્ ॥

અરોગાન્સર્વસિદ્ધાર્થાન્ક્ષિપ્રં દ્રક્ષ્યસિ પાણ્ડવાન્ ।
ઈશ્વરાન્સર્વલોકસ્ય હતામિત્રાઞ્શ્રિયા વૃતાન્ ॥

એવમાશ્વાસિતા કુન્તી પ્રત્યુવાચ જનાર્દનમ્ ।
પુત્રાધિભિરભિધ્વસ્તા નિગૃહ્યાબુદ્ધિજં તમઃ ॥
કુન્ત્યુવાચ ।

યદ્યત્તેષાં મહાબાહો પથ્યં સ્યાન્મધુસૂદન ।
યથાયથા ત્વં મન્યેથાઃ કુર્યાઃ કૃષ્ણ તથાતથા ॥

અવિલોપેન ધર્મસ્ય અનિકૃત્યા પરન્તપ ।
પ્રભાવજ્ઞાઽસ્મિ તે કૃષ્ણ સત્યસ્યાભિજનસ્ય ચ ॥

વ્યવસ્થાયાં ચ મિત્રેષુ બુદ્ધિવિક્રમયોસ્તથા ।
ત્વમેવ નઃ કુલે ધર્મસ્ત્વં સત્યં ત્વં તપો મહત્ ॥

ત્વં ત્રાતા ત્વં મહદ્બ્રહ્મ ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
યથૈવાત્થ તથૈવૈતત્ત્વયિ સત્યં ભવિષ્યતિ ॥

કુરૂણાં પાણ્ડવાનાં ચ લોકાનાં ચાપરાજિત . સર્વસ્યૈતસ્ય વાર્ષ્ણેય ગતિસ્ત્વમસિ માધવ ।
પ્રભાવો બુદ્ધિવીર્યં ચ તાદૃશં તવ કેશવ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તામામન્ત્ર્ય ચ ગોવિન્દઃ કૃત્વા ચાભિપ્રદક્ષિણમ્ ।
પ્રાતિષ્ઠત મહાબાહુર્દુર્યોધનગૃહાન્પ્રતિ ॥