મહાભારત · અધ્યાય 5.57

કાંસ્તત્ર સઞ્જયાપશ્યઃ પ્રીત્યર્થેન સમાગતાન્ ।
યે યોત્સ્યન્તે પાણ્ડવાર્થે પુત્રસ્ય મમ વાહિનીમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

મુખ્યમન્ધકવૃષ્ણીનામપશ્યં કૃષ્ણમાગતમ્ ।
ચેકિતાનં ચ તત્રૈવ યુયુધાનં ચ સાત્યકિમ્ ॥

પૃથગક્ષૌહિણીભ્યાં તુ પાણ્ડવાનભિસંશ્રિતૌ ।
મહારથૌ સમાખ્યાતાવુભૌ પુરુષમાનિનૌ ॥

અક્ષૌહિણ્યાઽથ પાઞ્ચાલ્યો દશભિસ્તનયૈર્વૃતઃ । સત્યજિત્પ્રમુખૈર્વીરૈર્ધૃષ્ટદ્યુમ્નપુરોગમૈઃ ।

દ્રુપદો વર્ધયન્માનં શિખણ્ડિપરિપાલિતઃ ।
ઉપાયાત્સર્વસૈન્યાનાં પ્રતિચ્છાદ્ય તદા વપુઃ ॥

વિરાટઃ સહ પુત્રાભ્યાં શઙ્ખેનૈવોત્તરેણ ચ ।
સૂર્યદત્તાદિભિર્વીરૈર્મદિરાક્ષપુરોગમૈઃ ॥

સહિતઃ પૃથિવીપાલો ભ્રાતૃભિસ્તનયૈસ્તથા ।
અક્ષૌહિણ્યૈવ સૈન્યાનાં વૃતઃ પાર્થં સમાશ્રિતઃ ॥

જારાસન્ધિર્માગધશ્ચ ધૃષ્ટકેતુશ્ચ ચેદિરાટ્ ।
પૃથક્પૃથગનુપ્રાપ્તૌ પૃથગક્ષૌહિણીવૃતૌ ॥

કેકયા ભ્રાતરઃ પઞ્ચ સર્વે લોહિતકધ્વજાઃ ।
અક્ષૌહિણીપરિવૃતાઃ પાણ્ડવાનભિસંશ્રિતાઃ ॥

એતાનેતાવતસ્તત્ર તાનપશ્યં સમાગતાન્ ।
યે પાણ્ડવાર્થે યોત્સ્યન્તિ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય વાહિનીમ્ ॥

યો વેદ માનુષં વ્યૂહં દૈવં ગાન્ધર્વમાસુરમ્ ।
સ તત્ર સેનાપ્રમુખે ધૃષટદ્યુમ્નો મહારથઃ ॥

ભીષ્મઃ શાન્તનવો રાજન્ભાગઃ ક્લૃપ્તઃ શિખણ્ડિનઃ તં વિરાટોઽનુસંયાતા સાર્ધં મત્સ્યૈઃ પ્રહારિભિઃ ॥

જ્યેષ્ઠસ્ય પાણ્ડુપુત્રસ્ય ભાગો મદ્રાધિપો બલી ।
તૌ તુ તત્રાબ્રુવન્કેચિદ્વિષમૌ નો મતાવિતિ ॥

દુર્યોધનઃ સહસુતઃ સાર્ધં ભ્રાતૃશતેન ચ ।
પ્રાચ્યાશ્ચ દાક્ષિણાત્યાશ્ચ ભીમસેનસ્ય ભાગતઃ ॥

અર્જુનસ્ય તુ ભાગેન કર્ણે વૈકર્તનો મતઃ ।
અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ચ સૈન્ધવશ્ચ જયદ્રથઃ ॥

અશક્યાશ્ચૈવ યે કેચિત્પૃથિવ્યાં શૂરમાનિનઃ ।
સર્વાંસ્તાનર્જુનઃ પાર્થઃ કલ્પયામાસ ભાગતઃ ॥

મહેષ્વાંસા રાજપુત્રા ભ્રાતરઃ પઞ્ચ કેકયાઃ ।
કેકયાનેવ ભાગેન કૃત્વા યોત્સ્યન્તિ સંયુગે ॥

તેષામેવ કૃતો ભાગો માલવાઃ સાલ્વકાસ્તથા ।
ત્રિગર્તાનાં ચ વૈ મુખ્યૌ યૌ તૌ સંશપ્તકાવિતિ ॥

દુર્યોધનસુતાઃ સર્વે તથા દુઃશાસનસ્ય ચ ।
સૌભદ્રેણ કૃતો ભાગો રાજા ચૈવ બૃહદ્બલઃ ॥

દ્રૌપદેયા મહેષ્વાસાઃ સુવર્ણવિકૃતધ્વજાઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુખા દ્રોણમભિયાસ્યન્તિ ભારત ॥

ચેકિતાનઃ સોમદત્તં દ્વૈરથે યોદ્ધુમિચ્છતિ ।
ભોજં તુ કૃતવર્માણં યુયુધાનો યુયુત્સતિ ॥

સહદેવસ્તુ માદ્રેયઃ શૂરઃ સન્ક્રન્દનો યુધિ ।
સ્વમંશં કલ્પયામાસ શ્યાલં તે સુબલાત્મજમ્ ॥

ઉલૂકં ચૈવ કૈતવ્યં યે ચ સારસ્વતા ગણાઃ ।
નકુલઃ કલ્પયામાસ ભાગં માદ્રવતીસુતઃ ॥

યે ચાન્યે પાર્થિવા રાજન્પ્રત્યુદ્યાસ્યન્તિ સઙ્ગરે ।
સમાહ્વાનેન તાંશ્ચાપિ પાણ્ડુપુત્રા અકલ્પયન્ ॥

એવમેષામનીકાનિ પ્રવિભક્તાનિ ભાગશઃ ।
યત્તે કાર્યં સપુત્રસ્ય ક્રિયતાં તદકાલિકમ્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

ન સન્તિ સર્વે પુત્રા મે મૂઢા દુર્દ્યૂતદેવિનઃ ।
યેષાં યુદ્ધં બલવતા ભીમેન રણમૂર્ધનિ ॥

રાજાનઃ પાર્થિવાઃ સર્વે પ્રોક્ષિતાઃ કાલધર્મણા ।
ગાણ્ડીવાગ્નિં પ્રવેક્ષ્યન્તિ પતઙ્ગા ઇવ પાવકમ્ ॥

વિદ્રુતાં વાહિનીં મન્યે કૃતવૈરૈર્મહાત્મભિઃ ।
તાં રણે કેઽનુયાસ્યન્તિ પ્રભગ્નાં પાણ્ડવૈર્યુધિ ॥

સર્વે હ્યતિરથાઃ શૂરાઃ કીર્તિમન્તઃ પ્રતાપિનઃ ।
સૂર્યપાવકયોસ્તુલ્યાસ્તેજસા સમિતિઞ્જયાઃ ॥

યેષાં યુધિષ્ઠિરો નેતા ગોપ્તા ચ મધુસૂદનઃ ।
યોધૌ ચ પાણ્ડવૌ વીરૌ સવ્યસાચિવૃકોદરૌ ॥

નકુલઃ સહદેવશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ ।
સાત્યકિર્દ્રુપદશ્ચૈવ ધૃષ્ટકેતુશ્ચ સાનુજઃ ॥

ઉત્તમૌજાશ્ચ પાઞ્ચાલ્યો યુધામન્યુશ્ચ દુર્જયઃ ।
શિખણ્ડી ક્ષત્રદેવશ્ચ તથા વૈરાટિરુત્તરઃ ॥

કાશયશ્ચેદયશ્ચૈવ મત્સ્યાઃ સર્વે ચ સૃઞ્જયાઃ ।
વિરાટપુત્રો બભ્રુશ્ચ પાઞ્ચાલાશ્ચ પ્રભદ્રકાઃ ॥

યેષામ્મિન્દ્રોઽપ્યકામાનાં ન હરેત્પૃથિવીમિમામ્ ।
વીરાણાં રણધીરાણાં યે ભિન્દ્યુઃ પર્વતાનપિ ॥

તાન્સર્વગુણસમ્પન્નાનમનુષ્યપ્રતાપિનઃ ।
ક્રોશતો મમ દુષ્પુત્રો યોદ્ધુમિચ્છતિ સઞ્જય ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

ઉભૌ સ્વ એકજાતીયૌ તથોભૌ ભૂમિગોચરૌ ।
અથ કસ્માત્પાણ્ડવાનામેકતો મન્યસે જયમ્ ॥

પિતામહં ચ દ્રોણં ચ કૃપં કર્ણં ચ દુર્જયમ્ ।
જયદ્રથં સોમદત્તમશ્વત્થામાનમેવ ચ ॥

સુતેજસો મહેષ્વાસાનિન્દ્રોઽપિ સહિતોઽમરૈઃ ।
અશક્તઃ સમરે જેતું કિં પુનસ્તાત પાણ્ડવાઃ ॥

સર્વે ચ પૃથિવીપાલા મદર્થે તાત પાણ્ડવાન્ ।
આર્યાઃ શસ્ત્રભૃતઃ શૂરાઃ સમર્થાઃ પ્રતિબાધિતું ॥

ન મામકાન્પાણ્ડવાસ્તે સમર્થાઃ પ્રતિવીક્ષિતુમ્ ।
પરાક્રાન્તો હ્યહં પાણ્ડૂન્સપુત્રાન્યોદ્ધુમાહવે ॥

મત્પ્રિયં પાર્થિવાઃ સર્વે યે ચિકીર્ષન્તિ ભારત ।
તે તાનાવારયિષ્યન્તિ ઐણેયાનિવ તન્તુના ॥

મહતા રથવંશેન શરજાલૈશ્ચ મામકૈઃ ।
અભિદ્રુતા ભવિષ્યન્તિ પાઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવૈઃ સહ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

ઉન્મત્ત ઇવ મે પુત્રો વિલપત્યેષ સઞ્જય ।
ન હિ શક્તો રમે જેતું ધર્મરાજં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

જાનાતિ હિ યથા ભીષ્મઃ પાણ્ડવાનાં યશસ્વિનામ્ ।
બલવત્તાં સપુત્રાણાં ધર્મજ્ઞાનાં મહાત્મનામ્ ॥

યતો નારોચયદયં વિગ્રહં તૈર્મહાત્મભિઃ ।
કિં તુ સઞ્જય મે બ્રૂહિ પુનસ્તેષાં વિચેષ્ટિતમ્ ॥

કસ્તાંસ્તરસ્વિનો ભૂયઃ સન્દીપયતિ પાણ્ડવાન્ ।
અર્ચિષ્મતો મહેષ્વાસાન્હવિષા પાવકાનિવ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ સદૈવૈતાન્સન્દીપયતિ ભારત ।
યુદ્ધ્યધ્વમિતિ માભૈષ્ટ યુદ્ધાદ્ભરતસત્તમાઃ ॥

યે કેચિત્પાર્થિવાસ્તત્ર ધાર્તરાષ્ટ્રેણ સંવૃતાઃ ।
યુદ્ધે સમાગમિષ્યન્તિ તુમુલે શસ્ત્રસઙ્કુલે ॥

તાન્સર્વાનાહવે ક્રુદ્ધાન્સાનુબન્ધાન્સમાગતાન્ ।
અહમેકઃ સમાદાસ્યે તિમિર્યત્સ્યાનિવોદકાત્ ॥

ભીષ્મં દ્રોણં કૃપં કર્ણં દ્રૌણિં શલ્યં સુયોધનમ્ ।
એતાંશ્ચાપિ નિરોત્સ્યામિ વેલેવ મકરાલયમ્ ॥

તથા બ્રુવન્તં ધર્માત્મા પ્રાહ રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ।
તવ ધૈર્યં ચ વીર્યં ચ પાઞ્ચાલઃ પાણ્ડવૈઃ સહ ॥

સર્વે સમધિરૂઢાઃ સ્મ સઙ્ગ્રામાન્નઃ સમુદ્ધર ।
જાનામિ ત્વાં મહાબાહો ક્ષત્રધર્મે વ્યવસ્થિતમ્ ॥

સમર્થમેકં પર્યાપ્તં કૌરવાણાં વિનિગ્રહે ।
પુરસ્તાદુપયાતાનાં કૌરવાણાં યુયુત્સતામ્ ॥

ભવત્તા યદ્વિધાતવ્યં તન્નઃ શ્રેયઃ પરન્તપ ।
સઙ્ગ્રામાદપયાતાનાં ભગ્નાનાં શરણૈષિણામ્ ॥

પૌરુષં દર્શયઞ્શૂરો યસ્તિષ્ઠેદગ્રતઃ પુમાન્ ।
ક્રીણીયાત્તં સહસ્રેણ ઇતિ નીતિમતાં મતમ્ ॥

સ ત્વં શૂરશ્ચ વીરશ્ચ વિક્રાન્તશ્ચ નરર્ષભ ।
ભયાર્તાનાં પરિત્રાતા સંયુગેષુ ન સંશયઃ ॥

એવં બ્રુવતિ કૌન્તેયે ધર્માત્મનિ યુધિષ્ઠિરે । ધૃષ્ટદ્યુમ્ન ઉવાચેદં માં વચો ગતસાધ્વસમ્ ।
સર્વાઞ્જનપદાન્સૂત યોધા દુર્યોધનસ્ય યે ॥

સબાહ્લિકાન્કુરૂન્બ્રૂયાઃ પ્રાતિપેયાઞ્શરદ્વતઃ ।
સૂતપુત્રં તથા દ્રોણં સહપુત્રં જયદ્રથમ્ ॥

દુઃશાસનં વિકર્ણં ચ તથા દુર્યોધનં નૃપમ્ ભીષ્મં ચ બ્રૂહિ ગત્વા ત્વમાશુ ગચ્છ ચ માચિરમ્ ॥

યુધિષ્ઠિરઃ સાધુનૈવાભ્યુપેયો મા વોઽવધીદર્જુનો દેવગુપ્તઃ ।
રાજ્યં દદ્ધ્વં ધર્મરાજસ્ય તૂર્ણં યાચધ્વં વૈ પાણ્ડવં લોકવીરમ્ ॥

નૈતાદૃશો હિ યોધોઽસ્તિ પૃથિવ્યામિહ કશ્ચન ।
યથાવિધઃ સવ્યસાચી પાણ્ડવઃ સત્યવિક્રમઃ ॥

દેવૈર્હિ સમ્ભૃતો દિવ્યો રથો ગાણ્ડીવધન્વનઃ ।
ન સજેયોમનુષ્યેણ મા સ્મ કૃદ્ધ્વં મનો યુધિ ॥