મહાભારત · અધ્યાય 5.151

જનાર્દનવચઃ શ્રુત્વા ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ભ્રાતૄનુવાચ ધર્માત્મા સમક્ષં કેશવસ્ય હ ॥

શ્રુતં ભવદ્ભિર્યદ્વૃત્તં સભાયાં કુરુસંસદિ ।
કેશવસ્યાપિ યદ્વાક્યં તત્સર્વમવધારિતમ્ ॥

તસ્માત્સેનાવિભાગં મે કુરુધ્વં નરસત્તમાઃ ।
અક્ષૌહિણ્યશ્ચ સપ્તૈતાઃ સમેતા વિજયાય વૈ ॥

તાસાં યે પતયઃ સપ્ત વિખ્યાતાસ્તાન્નિબોધત ।
દ્રુપદશ્ચ વિરાટશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નશિખણ્ડિનૌ ॥

સાત્યકિશ્ચેકિતાનશ્ચ ભીમસેનશ્ચ વીર્યવાન્ ।
એતે સેનાપ્રણેતારો વીરાઃ સર્વે તનુત્યજઃ ॥

સર્વે વેદવિદઃ શૂરાઃ સર્વે સુચિરિતવ્રતાઃ ।
હ્રીમન્તો નીતિમન્તશ્ચ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ ॥

ઇષ્વસ્ત્રકુશલાઃ સર્વે તથા સર્વાસ્ત્રયોધિનઃ ।
સપ્તાનામપિ યો નેતા સેનાનાં પ્રવિભાગવિત્ ॥

યઃ સહેત રણે ભીષ્ણં શરાર્ચિઃપાવકોપમમ્ . તં તાવત્સહદેવાત્ર પ્રબ્રૂહિ કુરુનન્દન ।
સ્વગતં પુરુષવ્યાઘ્ર કો નઃ સેનાપતિઃ ક્ષમઃ ॥
સહદેવ ઉવાચ ।

સંયુક્ત એકદુઃખશ્ચ વીર્યવાંશ્ચ મહીપતિઃ ।
યં સમાશ્રિત્ય ધર્મજ્ઞં સ્વમંશમનુયુઞ્જ્મહે ॥

મત્સ્યો વિરાટો બલવાન્કૃતાસ્ત્રો યુદ્ધદુર્મદઃ ।
પ્રસહિષ્યતિ સઙ્્ગ્રામે ભીષ્મં તાંશ્ચ મહારથાન્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તથોક્તે સહદેવેન વાક્યે વાક્યવિશારદઃ ।
નકુલોઽનન્તરં તસ્માદિદં વચનમાદદે ॥

વયસા શાસ્ત્રતો ધૈર્યાત્કુલેનાભિજનેન ચ ।
હ્રીમાન્બલાન્વિતઃ શ્રીમાન્સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ ॥

વેદ ચાસ્ત્રં ભારદ્વાજાહુર્ધર્ષઃ સત્યસઙ્ગરઃ ।
યો નિત્યં સ્પર્ધતે દ્રોણં ભીષ્મં ચૈવ મહાબલમ્ ॥

શ્લાઘ્યઃ પાર્થિવવંશસ્ય પ્રમુખે વાહિનીપતિઃ ।
પુત્રપૌત્રેઃ પરિવૃતઃ શતશાખ ઇવ દ્રુમઃ ॥

યસ્તતાપ તપો ઘોરં સદારઃ પૃથિવીપતિઃ ।
રોષાદ્દ્રોણવિનાશાય વીરઃ સમિતિશોભનઃ ॥

પિતેવાસ્માન્સમાધત્તે યઃ સદા પાર્થિવર્ષભઃ ।
શ્વશુરો દ્રુપદોઽસ્માકં સેનાગ્રં સ પ્રકર્ષતુ ॥

સ દ્રોણભીષ્માવાયાતૌ સહેદિતિ મતિર્મમ ।
સ હિ દિવ્યાસ્ત્રવિદ્રાજા સખા ચાઙ્ગિરસો નૃપઃ ॥

માદ્રીસુતાભ્યામુક્તે તુ સ્વમતે કુરુનન્દનઃ ।
વાસવિર્વાસવસમઃ સવ્યસાચ્યબ્રવીદ્વચઃ ॥

યોયં તપઃપ્રભાવેન ઋષિસન્તોષણેન ચ ।
દિવ્યઃ પુરુષ ઉત્પન્નો જ્વાલાવર્ણો મહાભુજઃ ॥

ધનુષ્માન્કવચી ખઙ્ગી રથમારુહ્ય દંશિતઃ ।
દિવ્યૈર્હયવરૈર્યુક્તમગ્નિકુણ્ડાત્સમુત્થિતઃ ॥

ગર્જન્નિવ મહામેઘો રથઘોષેણ વીર્યવાન્ ।
સિંહસંહનનો વીરઃ સિંહતુલ્યપરાક્રમઃ ॥

સિંહોરસ્કઃ સિંહભુજઃ સિંહવક્ષા મહાબલઃ ।
સિંહપ્રગર્જનો વીરઃ સંહસ્કન્ધો મહાદ્યુતિઃ ॥

શુભ્રૂઃ સુદંષ્ટ્રઃ સુહનુઃ સુબાહુઃ સુમુખોઽકૃશઃ ।
સુજત્રુઃ સુવિશાલાક્ષઃ સુપાદઃ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

અભેદ્યઃ સર્વશસ્ત્રાણાં પ્રભિન્ન ઇવ વારણઃ ।
જજ્ઞે દ્રોણવિનાશાય સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નમહં મન્યે સહેદ્ભીષ્મસ્ય સાયકાન્ ।
વજ્રાશનિસમસ્પર્શાન્દીપ્તાસ્યાનુરગાનિવ ॥

યમદૂતસમાન્વેગે નિપાતે પાવકોપમાન્ ।
રામેણાજૌ વિષિહિતાન્વજ્રનિષ્પેષદારુણાન્ ॥

પુરુષ તં ન પશ્યામિ યઃ સહેત મહાવ્રતમ્ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નમૃતે રાજન્નિતિ મે ધીયતે મતિઃ ॥

ક્ષિપ્રહસ્તશ્ચિત્રયોધી મતઃ સેનાપતિર્મમ . અભેદ્યકવચઃ શ્રીમાન્માતઙ્ગ ઇવ યૂથપઃ ॥ 5-151-29અઅર્જુનેનૈવમુક્તે તુ ભીમો વાક્યં સમાદદે । વધાર્થં યઃ સમુત્પન્નઃ શિખણ્ડી દ્રુપદાત્મજઃ ।
વદન્તિ સિદ્ધા રાજેન્દ્ર ઋષયશ્ચ સમાગતાઃ ॥

યસ્ય સઙ્ગ્રામમધ્યે તુ દિવ્યમસ્ત્રં પ્રકુર્વતઃ ।
રૂપં દ્રક્ષ્યન્તિ પુરુષા રામસ્યેવ મહાત્મનઃ ॥

ન તં યુદ્ધે પ્રપશ્યામિ યો ભિન્દ્યાત્તુ શિખણ્ડિનામ્ ।
શસ્ત્રેણ સમરે રાજન્સન્નદ્વં સ્યન્દને સ્થિતમ્ ॥

દ્વૈરથે સમરે નાન્યો ભીષ્મં હન્યાન્મહાવ્રતમ્ ।
શિખણ્ડિનમૃતે વીરં સ મે સેનાપતિર્મતઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

સર્વસ્ય જગતસ્તાત સારાસારં બાલાબલમ્ ।
સર્વં જાનાતિ ધર્માત્મા મતમેષાં ચ કેશવઃ ॥

યમાહ કૃષ્ણો દાશાર્હઃ સોઽસ્તુ સેનાપતિર્મમ ।
કૃતાસ્ત્રોપ્યકૃતાસ્ત્રો વા વૃદ્ધો વા યદિ વા યુવા ॥

એષ નો વિજયે મૂલમેષ તાત વિપર્યયે ।
અત્ર પ્રાણાશ્ચ રાજ્યં ચ ભાવાભાવૌ સુખાસુખે ॥

એષ ધાતા વિધાતા ચ સિદ્ધિરત્ર પ્રતિષ્ઠિતા ।
યમાહ કૃષ્ણો દાશાર્હઃ સોસ્તુ નો વાહિનીપતિઃ ॥

બ્રવીતુ વદતાં શ્રેષ્ઠો નિશા સમભિવર્તતે ।
તતઃ સેનાપતિં કૃત્વા કૃષ્ણસ્ય વશવર્તિનઃ ॥

રાત્રેઃ શેષે વ્યતિક્રાન્તે પ્રયાસ્યામો રણાજિરમ્ ।
અધિવાસિતશસ્ત્રાશ્ચ કૃતકૌતુકમઙ્ગલાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ ।
અબ્રવીત્પુણ્ડરીકાક્ષો ધનઞ્જયમવેક્ષ્ય હ ॥

મમાપ્યેતે મહારાજ ભવદ્ભિર્ય ઉદાહૃતાઃ ।
નેતારસ્તવ સેનાયા મતા વિક્રાન્તયોધિનઃ ॥

સર્વ એવ સમર્થા હિ તવ શત્રું પ્રબાધિતુમ્ ।
ઇન્દ્રસ્યાપિ ભયં હ્યેતે જનયેયુર્મહાહવે ॥

કિં પુનર્ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં લુબ્ધાનાં પાપચેતસામ્ ।
મયાપિ હિ મહાબાહો ત્વત્પ્રિયાર્થં મહાહવે ॥

કૃતો યત્નો મહાંસ્તત્ર શમઃ સ્યાદિતિ ભારત ।
ધર્મસ્ય ગતમાનૃણ્યં ન સ્મ વાચ્યા વિવક્ષતામ્ ॥

કૃતાર્થં મન્યતે બાલ આત્મનમવિચક્ષણઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રો બલસ્થં ચ પશ્યત્યાત્માનમાતુરઃ ॥

યુજ્યતાં વાહિની સાધુ વધસાધ્યા હિ મે મતાઃ ।
ન ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ શક્ષ્યન્તિ સ્થાતું દૃષ્ટ્વા ધનઞ્જયમ્ ॥

ભીમસેનં ચ સઙ્ક્રુદ્ધં યમૌ ચાપિ યમોપમૌ ।
યુયુધાનં દ્વિતીયં ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નમમર્ષણમ્ ॥

અભિમન્યું દ્રૌપદેયાન્વિરાટદ્રુપદાવપિ ।
અક્ષૌહિણીપતીંશ્ચાન્યાન્નરેન્દ્રાન્ભીમવિક્રમાન્ ॥

સારવદ્બલમસ્માકં દુષ્પ્રધર્ષં દુરાસદમ્ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રબલં સઙ્ખ્યે હનિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નમહં મન્યે સેનાપતિમરિન્દમ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
એવમુક્તે તુ કૃષ્ણેન સમ્પ્રાહૃષ્યન્નરોત્તમાઃ ॥

તેષાં પ્રહૃષ્ટમનસાં નાદઃ સમભવન્મહાન્ ।
યોગ ઇત્યથ સૈન્યાનાં ત્વરતાં સમ્પ્રધાવતામ્ ॥

હયવારણશબ્દાશ્ચ નેમિઘોષાશ્ચ સર્વતઃ ।
શઙ્ખદુન્દુભિઘોષાશ્ચ તુમુલાઃ સર્વતોઽભવન્ ॥

તદ્રુગ્રં સાગરનિભં ક્ષુબ્ધં બલસમાગમમ્ ।
રથપત્તિગજોદયં મહોર્મિભિરિવાકુલમ્ ॥

ધાવતામાહુયાનાનાં તનુત્રાણિ ચ બધ્નતામ્ ।
પ્રયાસ્યતાં પાણ્ડવાનાં સસૈન્યાનાં સમન્તતઃ ॥

ગઙ્ગેવ પૂર્ણા દુર્ધર્ષા સમદૃશ્યત વાહિની ।
અગ્રાનીકે ભીમસેનો માદ્રીપુત્રૌ ચ દંશિતૌ ॥

સૌભદ્રો દ્રૌપદેયાશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય પાર્ષતઃ ।
પ્રભદ્રકાશ્ચ પઞ્ચાલા ભીમસેનમુખા યયુઃ ॥

તતઃ શબ્દઃ સમભવત્સુમુદ્રસ્યેવ પર્વણિ ।
હૃષ્ટાનાં સમ્પ્રયાતાનાં ઘોષો દિવમિવાસ્પૃશમ્ ॥

પ્રહૃષ્ટા દંશિતા યોધાઃ પરાનીકવિદારણાઃ ।
તેષાં મધ્યે યયૌ રાજા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

શકટાપણવેશાશ્ચ યાનયુગ્યં ચ સર્વશઃ ।
કોશં યન્ત્રાયુધં ચૈવ યે ચ વૈદ્યાશ્ચિકિત્સકાઃ ॥

ફલ્ગુ યચ્ચં બલં કિઞ્ચિદ્યચ્ચાપિ કૃશદુર્બલમ્ ।
તત્સઙ્ગૃહ્ય યયૌ રાજા યે ચાપિ પરિચારકાઃ ॥

ઉપપ્લાવ્યે તુ પાઞ્ચાલી દ્રૌપદી સત્યવાદિની ।
સહ સ્ત્રીભિર્નિનવૃતે દાસીદાસસમાવૃતા ॥

કૃત્વા મૂલપ્રતીકારં ગુલ્મૈઃ સ્થાવરજઙ્ગમૈઃ ।
સ્કન્ધાવારેણ મહતા પ્રયયુઃ પાણ્ડુનન્દનાઃ ॥

દદતો ગાં હિરણ્યં ચ બ્રાહ્મણૈરભિસંવૃતાઃ ।
સ્તૂયમાના યયૂ રાજન્રથૈર્મણિવિભૂષિતૈઃ ॥

કેકયા ધૃષ્ટકેતુશ્ચ પુત્રઃ કાશ્યસ્ય ચાભિભૂઃ ।
શ્રેણિમાન્વસુદાનશ્ચ શિખણ્ડી ચાપરાજિતઃ ॥

હૃષ્ટાસ્તુષ્ટાઃ કવચિનઃ સશસ્ત્રાઃ સમલઙ્કૃતાઃ ।
રાજાનમન્વયુઃ સર્વે પરિવાર્ય યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

જઘનાર્ધે વિરાટશ્ચ યાજ્ઞસેનિશ્ચ સૌમકિઃ ।
સુધર્મા કુન્તિભોજશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય ચાત્મજાઃ ॥

રથાયુતાનિ ચત્વારિ હયાઃ પઞ્ચગુણાસ્તથા ।
પત્તિસૈન્યં દશગુણં ગજાનામયુતાનિ ષટ્ ॥

અનાધૃષ્ટિશ્ચેકિતાનો ધૃષ્ટકેતુશ્ચ સાત્યકિઃ ।
પરિવાર્ય યયુઃ સર્વે વાસુદેવધનઞ્જયૌ ॥

આસાદ્ય તુ કુરુક્ષેત્રં વ્યૂઢાનીકાઃ પ્રહારિણઃ ।
પાણ્ડવાઃ સમદૃશ્યન્ત નર્દન્તો વૃષભા ઇવ ॥

તેઽવગાહ્ય કુરુક્ષેત્રં શઙ્ખાન્દધ્મુરરિન્દમાઃ ।
તથૈવ દધ્મતુઃ શઙ્ખં વાસુદેવધનઞ્જયૌ ॥

પાઞ્ચજન્યસ્ય નિર્ઘોષં વિસ્ફૂર્જિતમિવાશનેઃ ।
નિશમ્ય સર્વસૈન્યાનિ સમહષ્યન્ત સર્વશઃ ॥

શઙ્ખદુન્દુભિસંહૃષ્ટઃ સિંહનાદસ્તરસ્વિનામ્ ।
પૃથિવીં ચાન્તરિક્ષં ચ સાગરાંશ્ચાન્વનાદયત્ ॥