મહાભારત · અધ્યાય 3.137

એષા મધુવિલા નામ સમઙ્ગા સમ્પ્રકાશતે ।
એતત્કર્દમિલં નામ ભરતસ્યાભિષેચનમ્ ॥

અલક્ષ્મ્યા કિલ સંયુક્તો વૃત્રં હત્વા શચીપતિઃ ।
આપ્લુતઃ સર્વપાપેભ્યઃ સમઙ્ગાયાં વ્યમુચ્યત ॥

એતદ્વિનશનં કુક્ષૌ મૈનાકસ્ય નરર્ષભ ।
અદિતિર્યત્રપુત્રાર્થં તદન્નમપચત્પુરા ॥

એનં પર્વતરાજાનમારુહ્ય ભરતર્ષભાઃ ।
અયશસ્યામસંશબ્દ્યામલક્ષ્મીં વ્યપનોત્સ્યથ ॥

એતે કનખલા રાજન્નૃષીણાં દયિતા નગાઃ ।
એષા પ્રકાશતે ગઙ્ગા યુધિષ્ઠિર યશસ્વિની ॥

સનત્કુમારો ભગવાનત્ર સિદ્ધિમગાત્પુરા ।
આજમીઢાવગાહ્યૈનાં સર્વપાપૈઃ પ્રમોક્ષ્યસે ॥

અપાં હ્રદં ચ પુણ્યાખ્યં ભૃગુતુન્દં ચ પર્વતમ્ ।
તૂષ્ણીં ગઙ્ગાં ચ કૌન્તેય સાનુજઃ સમુપસ્પૃશ ॥

આશ્રમઃ સ્થૂલશિરસો રમણીયઃ પ્રકાશતે ।
અત્ર માનં ચ કૌન્તેય ક્રોધં ચૈવ વિવર્જય ॥

એષ રૈભ્યાશ્રમઃ શ્રીમાન્પાણ્ડવેય પ્રકાશતે ।
ભારદ્વાજો યત્રકવિર્યવક્રીતો વ્યનશ્યત ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કથં યુક્તોઽભવદૃષિર્ભરદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
કિમર્થં ચ યવક્રીતઃ પુત્રોઽનશ્યત વૈ મુનેઃ ॥

એતત્સર્વં યથાવૃત્તં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।
કર્મભિર્દેવકલ્પાનાં કીર્ત્યમાનૈર્ભૃશં રમે ॥
લોમશ ઉવાચ ।

ભરદ્વાજશ્ચ રૈભ્યશ્ચ સખાયૌ સમ્બભૂવતુઃ ।
તાવૂષતુરિહાત્યન્તં પ્રીયમાણૌ વનાન્તરે ॥

રૈભ્યસ્ય તુ સુતાવાસ્તામર્વાવસુપરાવસૂ ।
આસીદ્યવક્રીઃ પુત્રસ્તુ ભરદ્વાજસ્ય ભારત ॥

રૈભ્યો વિદ્વાન્સહાપત્યસ્તપસ્વી ચેતરોઽભવત્ ।
તયોશ્ચાપ્યતુલા પ્રીતિરભવદ્ભરતર્ષભ ॥

યવક્રીઃ પિતરં દૃષ્ટ્વા તપસ્વિનમસત્કૃતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ચ સત્કૃતં વિપ્રૈ રૈભ્યં પુત્રૈઃ સહાનઘઃ ॥

પર્યતપ્યત તેજસ્વી મન્યુનાઽભિપરિપ્લુતઃ ।
તપસ્તેપે તતો ઘોરં વેદજ્ઞાનાય પાણ્ડવ ॥

સુસમિદ્ધે મહત્યગ્નૌ શરીરમુપતાપયન્ ।
જનયામાસ સન્તાપમિન્દ્રસ્ય સુમહાતપાઃ ॥

તત ઇન્દ્રો યવક્રીતમુપગમ્ય યુધિષ્ઠિર ।
અબ્રવીત્કસ્ય હેતોસ્ત્વમાસ્થિતસ્તપ ઉત્તમમ્ ॥
યવક્રીત ઉવાચ ।

દ્વિજાનામનધીતા વૈ વેદાઃ સુરગણાર્ચિત ।
પ્રતિભાન્ત્વિતિ તપ્યેહમિદં પરમકં તપઃ ॥

સ્વાધ્યાયાર્થં સમારમ્ભો મમાયં પાકશાસન ।
તપસા જ્ઞાતુમિચ્છામિ સર્વજ્ઞાનાનિ કૌશિક ॥

કાલેન મહતા વેદાઃ શક્યા ગુરુમુખાદ્વિભો ।
પ્રાપ્તું તસ્માદયં યત્નઃ પરમો મે સમાસ્થિતઃ ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।

અમાર્ગ એષ વિપ્રર્ષે યેન ત્વં યાતુમિચ્છસિ ।
કિં વિઘાતેન તે વિપ્ર ગચ્છાધીહિ ગુરોર્મુખાત્ ॥
લોમશ ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા ગતઃ શક્રો યવક્રીરપિ ભારત ।
ભૂય એવાકરોદ્યત્નં તપસ્યમિતવિક્રમઃ ॥

ઘોરેણ તપસા રાજંસ્તપ્યમાનો મહત્તપઃ ।
સન્તાપયામાસ ભૃશં દેવેન્દ્રમિતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

તં તથા તપ્યમાનં તુ તપસ્તીવ્રં મહામુનિમ્ ।
ઉપેત્ય બલભિદ્દેવો વારયામાસ વૈ પુનઃ ॥

અશક્યોઽર્થઃ સમારબ્ધો નૈતદ્બુદ્ધિકૃતં તવ ।
પ્રતિભાસ્યન્તિ વૈ વેદાસ્તવ ચૈવ પિતુશ્ચ તે ॥
યવક્રીત ઉવાચ ।

ન ચૈતદેવં ક્રિયતે દેવરાજસમીપ્સિતમ્ ।
મહતા નિયમેનાહં તપ્સ્યે ઘોરતરં તપઃ ॥

સમિદ્ધેઽગ્નાવુપકૃત્યાઙ્ગમઙ્ગં હોષ્યામિ વા મઘવંસ્તન્નિબોધ ।
યદ્યેતદેવં ન કરોષિ કામં મમેપ્સિતં દેવરાજેહ સર્વમ્ ॥
લોમશ ઉવાચ ।

નિશ્ચયં તમભિજ્ઞાય મુનેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
પ્રતિવારણહેત્વર્થં બુદ્ધ્યા સઞ્ચિન્ત્ય બુદ્ધિમાન્ ॥

તત ઇન્દ્રોઽકરોદ્રૂપં બ્રાહ્મણસ્ય તપસ્વિનઃ ।
અનેકશતવર્ષસ્ય દુર્બલસ્ય સયક્ષ્મણઃ ॥

યવક્રીતસ્ય યત્તીર્થમુચિતં શૈચકર્મણિ ।
ભાગીરથ્યાં તત્ર સેતું વાલુકાભિશ્ચકાર સઃ ॥

યદાઽસ્ય વદતો વાક્યં ન સ ચક્રે દ્વિજોત્તમઃ ।
વાલુકાભિસ્તતઃ શક્રો ગઙ્ગાં સમભિપૂરયન્ ॥

વાલુકામુષ્ટિમનિશં ભાગીરથ્યાં વ્યસર્જયત્ ।
સ્નાતુમભ્યાગતં શક્રો યવક્રીતમદર્શયત્ ॥

તં દદર્શ યવક્રીતો યત્નવન્તં નિબન્ધને ।
પ્રહસંશ્ચાબ્રવીદ્વાક્યમિદં સ મુનિપુઙ્ગવઃ ॥

કિમિદં વર્તતે બ્રહ્મન્કિઞ્ચ તે હ ચિકીર્ષિતમ્ ।
અતીવ હિ મહાન્યત્નઃ ક્રિયતેઽયં નિરર્થકઃ ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।

બન્ધિષ્યે સેતુના ગઙ્ગાં સુખઃ પન્થા ભવિષ્યતિ ।
ક્લિશ્યતે હિ જનસ્તાત તરમાણઃ પુનઃપુનઃ ॥
યવક્રીત ઉવાચ ।

નાયં શક્યસ્ત્વયા બદ્ધું મહાનોઘસ્તપોધન ।
અશક્યાદ્વિનિવર્તસ્વ શક્યમર્થં સમારભ ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।

યથૈવ ભવતા ચેદ તપો વેદાર્થમુદ્યતમ્ ।
અશક્યં તદ્વદસ્માભિરયં ભારઃ સમાહિતઃ ॥
યવક્રીત ઉવાચ ।

યથા તવ નિરર્થોઽયમારમ્ભસ્ત્રિદશેશ્વર ।
તથા યદિ મમાપીદં મન્યસે પાકશાસન ॥

ક્રિયતાં યદ્ભવેચ્છક્યં ત્વયા સુરગણેશ્વર ।
વરાંશ્ચ મે પ્રયચ્છાન્યાસન્યૈર્વિદ્વાન્ભવિતાસ્મ્યહમ્ ॥
લોમશ ઉવાચ ।

તસ્મૈ પ્રાદાદ્વરાનિન્દ્ર ઉક્તવાન્યાન્મહાતપાઃ ।
પ્રતિભાસ્યન્તિ તે વેદાઃ પિત્રા સહ યથેપ્સિતાઃ ॥

યચ્ચાન્યત્કાઙ્ક્ષસે કામં યવક્રીર્ગમ્યતામિતિ ।
સ લબ્ધકામ પિતરં સમેત્યાથેદમબ્રવીત્ ॥
યવક્રીત ઉવાચ ।

પ્રતિભાસ્યન્તિ વૈ વેદા મમ તાતસ્ય ચોભયોઃ ।
અપિ ચાન્યાન્ભવિષ્યાવો વરા લબ્ધાસ્તથા મયા ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

દર્પસ્તે ભવિતા તાત વરાઁલ્લબ્ધ્વા યથેપ્સિતાન્ ।
સ દર્પપર્ણઃ કૃપણઃ ક્ષિપ્રમેવ વિનઙ્ક્ષ્યસિ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમા ગાથા દેવૈરુદાહૃતાઃ ।
મુનિરાસીત્પુરા પુત્ર બાલધિર્નામ વિશ્રુતઃ ॥

સ પુત્રશોકાદુદ્વિગ્રસ્તપસ્તેપે સુદુષ્કરમ્ ।
ભવેન્મમ સુતોઽમર્ત્ય ઇતિતં લબ્ધવાંશ્ચ સઃ ॥

તસ્ય પ્રસાદો વૈ દેવૈઃ કૃતો ન ત્વમરૈઃ સમઃ ।
નામર્ત્યો વિદ્યતે મર્ત્યો નિમિત્તાયુર્ભવિષ્યતિ ॥
બાલધિરુવાચ ।

યથેમે પર્વતાઃ શશ્વત્તિષ્ઠન્તિ સુરસત્તમાઃ ।
તાવજ્જીવેન્મમ્ સુતો નિર્વાણમુત મે મતઃ ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

તસ્ય પુત્રસ્તદા જત્રે મેધાવી ક્રોધનસ્તદા ।
સ તુ લબ્ધવરો દર્પાદૃષીંશ્ચૈવાવમન્યત ॥

વિકુર્વાણો મુનીનાં ચ વ્યચરત્સ મહીમિમામ્ ।
આસસાદ મહાવીર્યં ધનુષાક્ષં મનીષિણમ્ ॥

તસ્યાપચક્રે મેધાવી તં શશાપ સ વીર્યવાન્ ।
ભવ ભસ્મેતિ ચોક્તઃ સ ન ભસ્મ સમપદ્યત ॥

ધનુષાક્ષસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા મેધાવિનમનામયમ્ । મુનિસ્તત્કારણં જ્ઞાત્વા સ્વયં મહિષરૂપધૃત્ ।
શૃઙ્ગેણાદ્રીનચલયત્તતોઽયમ્ભસ્મસાદભૂત્ ॥

નિમિત્તમસ્ય મહર્ષિર્ભેદયામાસ પર્વતાન્ ।
સ નિમિત્તે વિનષ્ટે તુ મમાર સહસા શિશુઃ ॥

તં મૃતં પુત્રમાદાય વિલલાપ તતઃ પિતા ॥

લાલપ્યમાનં તં દૃષ્ટ્વા મુનયઃ પરમાર્તવત્ ।
ઊચુર્વેદવિદઃ સર્વૈ ગાથાં યાં તાં નિબોધ મે ॥

ન દિષ્ટમર્થમત્યેતુમીશોઽમર્ત્યઃ કથઞ્ચન ।
મહર્ષિર્ભેદયામાસ ધનુષાક્ષો મહીધરાન્ ॥

એવં લબ્ધ્વા વરાન્બાલા દર્પપૂર્ણાસ્તપસ્વિનઃ ।
ક્ષિપ્રમેવ વિનશ્યન્તિ યથા ન સ્યાત્તથા ભવાન્ ॥

એષ રૈભ્યો મહાવીર્યઃ પુત્રૌ ચાસ્ય તથાવિધૌ ।
તં યથા પુત્ર નાભ્યેષિ તથા કુર્યાસ્ત્વતન્દ્રિતઃ ॥

સ હિ ક્રુદ્ધઃ સમર્થસ્ત્વાં પુત્ર પીડયિતું રુષા ।
રૈભ્યશ્ચાપિ તપસ્વી ચ કોપનશ્ચ મહાનૃષિઃ ॥
યવક્રીત ઉવાચ ।

એવ કરિષ્યે મા તાપં તાત કાર્ષીઃ કથઞ્ચન ।
યથા હિ મે ભવાન્માન્યસ્તથા રૈભ્યઃ પિતા મમ ॥
લોમશ ઉવાચ ।

ઉક્ત્વા સ પિતરં શ્લક્ષ્ણ યવક્રીરકુતોભયઃ । વિપ્રકુર્વન્નૃષીનન્યાનતુષ્યત્પરયા મુદા ॥