મહાભારત · અધ્યાય 13.255

પિતામહ મહાપ્રાજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ ।
કિં જપ્યં જપતો નિત્યં ભવેદ્ધર્મફલં મહત્ ॥

પ્રસ્થાને વા પ્રવેશે વા પ્રવૃત્તે વાઽપિ કર્મણિ ।
દૈવે વા શ્રાદ્ધકાલે વા કિં જપ્યં કર્મસાધનમ્ ॥

શાન્તિકં પૌષ્ટિકં રક્ષા શત્રુઘ્નં ભયનાશનમ્ ।
જપ્યં યદ્બ્રહ્મ સમિતં તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

વ્યાસપ્રોક્તમિમં મન્ત્રં શૃણુષ્વૈકમના નૃપ ।
સાવિત્ર્યા વિહિતં દિવ્યં સદ્યઃ પાવવિમોચનમ્ ॥

શૃણુ મન્ત્રવિધિં કૃત્સ્નં પ્રોચ્યમાનં મયાઽનઘ ।
યં શ્રુત્વા પાણ્ડવશ્રેષ્ઠ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

રાત્રાવહનિ ધર્મજ્ઞ જપન્પાપૈર્ન લિપ્યતે ।
તત્તેઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકમના નૃપ ॥

આયુષ્માન્ભવતે ચૈવ યં શ્રુત્વા પાર્થિવાત્મજ ।
પુરુષસ્તુ સુસિદ્ધાર્થઃ પ્રેત્ય ચેહ ચ મોદતે ॥

સેવિતં સતતં રાજન્પુરા રાજર્ષિસત્તમૈઃ ।
ક્ષત્રધર્મપૈરર્નિત્યં સત્યવ્રતપરાયણૈઃ ॥

ઇદમાહ્નિકમવ્યગ્રં કુર્વદ્ભિર્નિયતૈઃ સદા ।
નૃપૈર્ભરતશાર્દૂલ પ્રાપ્યતે શ્રીરનુત્તમા ॥

નમો વસિષ્ઠાય મહાવ્રતાય પરાશરં વેદનિધૈં નમસ્તે ।
નમોસ્ત્વનન્તાય મહોરગાય નમોસ્તુ સિદ્ધેભ્ય ઇહાક્ષયેભ્યઃ ॥

નમોસ્ત્વૃષિભ્યઃ પરમં પરેષાં દેવેષુ દેવં વરદં વરાણામ્ ।
સહસ્રશીર્ષાય નમઃ શિવાય સહસ્રનામાય જનાર્દનાય ॥

અજૈકપાદહિર્બુધ્ન્યઃ પિનાકી ચાપરાજિતઃ ।
ઋતશ્ચ પિતૃરૂપશ્ચ ત્ર્યમ્બકશ્ચ મહેશ્વરઃ ॥

વૃષાકપિશ્ચ શમ્ભુશ્ચ હવનોઽથેશ્વરસ્તથા ।
એકાદશૈતે પ્રથિતા રુદ્રાસ્ત્રિભુવનેશ્વરાઃ ॥

શતમેતત્સમામ્નાતં શતરુદ્રે મહાત્મનામ્ ॥

અંશો ભગશ્ચ મિત્રશ્ચ વરુણશ્ચ જલેશ્વરઃ ।
તથા ધાતાઽર્યમા ચૈવ જયન્તો ભાસ્કરસ્તથા ॥

ત્વષ્ટા પૂષા તથૈવેન્દ્રો દ્વાદશો વિષ્ણુરુચ્યતે ।
ઇત્યેતે દ્વાદશાદિત્યાઃ કાશ્યપેયા ઇતિ શ્રુતિઃ ॥

ધરો ધ્રુવશ્ચ સોમશ્ચ સાવિત્રોઽથાનિલોઽનલઃ ।
પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચ વસવોષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

નાસત્યશ્ચાપિ દસ્રશ્ચ સ્મૃતૌ દ્વાવશ્વિનાવપિ ।
માર્તણ્ડસ્યાત્મજાવેતૌ સઞ્જ્ઞાનાસાવિનિર્ગતૌ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ લોકાનાં કર્મસાક્ષિણઃ ।
અપિ યજ્ઞસ્ય વેત્તારો દત્તસ્ય સુકૃતસ્ય ચ ॥

અદૃશ્યાઃ સર્વભૂતેષુ પશ્યન્તિ ત્રિદશેશ્વરાઃ ।

શુભાશુભાનિ કર્માણિ મૃત્યુઃ કાલશ્ચ સર્વશઃ ॥

વિશ્વેદેવાઃ પિતૃગણા મૂર્તિમન્તસ્તપોધનાઃ । મુનયશ્ચૈવ સિદ્ધાશ્ચ તપોમોક્ષપરાયણાઃ ।
શુચિસ્મિતાઃ કીર્તયતાં પ્રયચ્છન્તિ શુભં નૃણામ્ ॥

પ્રજાપતિકૃતાનેતાન્લોકાન્દિવ્યેન તેજસા ।
વસન્તિ સર્વલોકેષુ પ્રયતાઃ સર્વકર્મસુ ॥

પ્રાણાનામીશ્વરાનેતાન્કીર્તયન્પ્રયતો નરઃ ।
ધર્માર્થકામૈર્વિપુલૈર્યુજ્યતે સહ નિત્યશઃ ॥

લોકાંશ્ચ લભતે પુણ્યાન્વિશ્વેશ્વરકૃતાઞ્શુભાન્ ।
એતે દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્સર્વભૂતગણેશ્વરાઃ ॥

નન્દીશ્વરો મહાકાયો ગ્રામણીર્વૃષભધ્વજઃ ।
ઈશ્વરાઃ સર્વલોકાનાં ગણેશ્વરવિનાયકાઃ ॥

સૌમ્યા રૌદ્રા ગણાશ્ચૈવ યોગભૂતગણાસ્તથા ।
જ્યોતીંષિ સરિતો વ્યોમ સુપર્ણઃ પતગેશ્વરઃ ॥

પૃથિવ્યાં તપસા સિદ્ધાઃ સ્થાવરાશ્ચ ચરાસ્ચ હ ।
હિમવાન્ગિરયઃ સર્વે ચત્વારશ્ચ મહાર્ણવાઃ ॥

ભવસ્યાનુચરાશ્ચૈવ હરતુલ્યપરાક્રમાઃ ।
વિષ્ણુર્દેવોથ જિષ્ણુશ્ચ સ્કન્દશ્ચામ્બિકયા સહ ॥

કીર્તયન્પ્રયતઃ સર્વાન્સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ માનવાનૃષિસત્તમાન્ ॥

યવક્રીતશ્ચ રૈભ્યશ્ચ અર્વાવસુપરાવસૂ ।
ઔશિજશ્ચૈવ કક્ષીવાન્બલશ્ચાઙ્ગિરસઃ સુતઃ ॥

ઋષિર્મેધાતિથેઃ પુત્રઃ કણ્વો બર્હિષદસ્તથા ।
બ્રહ્મતેજોમયાઃ સર્વે કીર્તિતા લોકભાવનાઃ ॥

લભન્તે હિ શુભં સર્વે રુદ્રાનલવસુપ્રભાઃ ।
ભુવિ કૃત્વા શુભં કર્મ મોદન્તે દિવિ દૈવતૈઃ ॥

મહેન્દ્રગુરવઃ સપ્ત પ્રાચીં વૈ દિશમાશ્રિતાઃ ।
પ્રયતઃ કીર્તયેદેતાઞ્શક્રલોકે મહીયતે ॥

ઉન્મુચુઃ પ્રમુચુશ્ચૈવ સ્વસ્ત્યાત્રેયશ્ચ વીર્યવાન્ ।
દૃઢવ્યશ્ચોર્ધ્વબાહુશ્ચ તૃણસોમાઙ્ગિરાસ્તથા ॥

મિત્રાવરુણયોઃ પુત્રસ્તથાઽગસ્ત્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
ધર્મરાજર્ત્વિજઃ સપ્ત દક્ષિણાં દિશમાશ્રિતાઃ ॥

દૃઢેયુશ્ચ ઋતેયુશ્ચ પરિવ્યાધશ્ચ કીર્તિમાન્ ।
એકતશ્ચ દ્વિતશ્ચૈવ ત્રિતશ્ચાદિત્યસન્નિભાઃ ॥

અત્રેઃ પુત્રશ્ચ ધર્માત્મા ઋષિઃ સારસ્વતસ્તથા ।
વરુણસ્યર્ત્વિજઃ સપ્ત પશ્ચિમાં દિશમાશ્રિતાઃ ॥

અત્રિર્વસિષ્ઠો ભગવાન્કશ્યપશ્ચ મહાનૃષિઃ ।
ગૌતમશ્ચ ભરદ્વાજો વિશ્વામિત્રોથ કૌશિકઃ ॥

ઋચીકતનયશ્ચોગ્રો જમદગ્નિઃ પ્રતાપવાન્ ।
ધનેશ્વરસ્ય ગુરવઃ સપ્તૈતે ઉત્તરાશ્રિતાઃ ॥

અપરે મુનયઃ સપ્ત દિક્ષુ સર્વાસ્વધિષ્ઠિતાઃ ।
કીર્તિસ્વસ્તિકરા નૄણાં કીર્તિતા લોકભાવનાઃ ॥

ધર્મઃ કામશ્ચ કાલશ્ચ વસુર્વાસુકિરેવ ચ ।
અનન્તઃ કપિલશ્ચૈવ સપ્તૈતે ધરણીધરાઃ ॥

રામો વ્યાસસ્તથા દ્રૌણિરશ્વત્થામા ચ લોમશઃ ।
ઇત્યેતે મુનયો દિવ્યા એકૈકઃ સપ્તસપ્તધા ॥

શાન્તિસ્વસ્તિકરા લોકે દિશામ્પાલાઃ પ્રતીર્તિતાઃ ।
યસ્યાંયસ્યાં દિશિ હ્યેતે તન્મુખઃ શરણં વ્રજેત્ ॥

સ્રષ્ટારઃ સર્વભૂતાનાં કીર્તિતા લોકપાવનાઃ ।
સંવર્તો મેરુસાવર્ણો માર્કણ્ડેયશ્ચ ધાર્મિકઃ ॥

સાઙ્ખ્યયોગૌ નારદશ્ચ દુર્વાસાશ્ચ મહાનૃષિઃ ।
અત્યન્તતપસો દાન્તાસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતાઃ ॥

અપરે રુદ્રસઙ્કાશાઃ કીર્તિતા બ્રહ્મલૌકિકાઃ ।
અપુત્રો લભતે પુત્રં દરિદ્રો લભતે ધનમ્ ॥

તથા ધર્માર્થકામેષુ સિદ્ધિં ચ લભતે નરઃ ।
પૃથું વૈન્યં નૃપવરં પૃથ્વી યસ્યાભવત્સુતા ॥

પ્રજાપતિં સાર્વભૌમં કીર્તયેદ્વસુધાધિપમ્ ।
આદિત્યવંશપ્રભવં મહેન્દ્રસમવિક્રમમ્ ॥

પુરૂરવસમૈલં ચ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।
બુધસ્ય દયિતં પુત્રં કીર્તયેદ્વસુધાધિપમ્ ॥

ત્રિલોકવિશ્રુતં વીરં ભરતં ચ પ્રકીર્તયેત્ ।
ગવામયેન યજ્ઞેન યેનેષ્ટં વૈ કૃતે યુગે ॥

રન્તિદેવં મહાદેવં કીર્તયેત્પરમદ્યુતિમ્ ।
વિશ્વજિત્તપસોપેતં લક્ષણ્યં લોકપૂજિતમ્ ॥

તથા શ્વેતં ચ રાજર્ષિં કીર્તયેત્પરમુદ્યતિમ્ ।
સગરસ્યાત્મજા યેન પ્લાવિતાસ્તારિતાસ્તથા ॥

હુતાશનસમાનેતાન્મહારૂપાન્મહૌજસઃ ।
ઉગ્રકાયાન્મહાસત્વાન્કીર્તયેત્કીર્તિવર્ધનાન્ ॥

દેવાનૃષિગણાંશ્ચૈવ નૃપાંશ્ચ જગતીશ્વરાન્ ।
સાઙ્ખ્યં યોગં ચ પરમં હવ્યં કવ્યં તથૈવ ચ ॥

કીર્તિતં પરમં બ્રહ્મ સર્વશ્રુતિપરાયણમ્ ।
મઙ્ગલ્યં સર્વભૂતાનાં પવિત્રં બહુ કીર્તિતમ્ ॥

વ્યાધિપ્રશમનં શ્રેષ્ઠં પૌષ્ટિકં સર્વકર્મણામ્ ।
પ્રયતઃ કીર્તયેચ્ચૈતાન્કલ્યં સાયં ચ ભારત ॥

એતે વૈ યાન્તિ વર્ષન્તિ ભાન્તિ વાન્તિ સૃજન્તિ ચ ।
એતે વિનાયકાઃ શ્રેષ્ઠા દક્ષાઃ ક્ષાન્તા જિતેન્દ્રિયાઃ ॥

નરાણામશુભં સર્વે વ્યપોહન્તિ પ્રકીર્તિતાઃ ।
સાક્ષિભૂતા મહાત્માનઃ પાપસ્ય સુકૃતસ્ય ચ ॥

એતાન્વૈ કલ્યમુત્થાય કીર્તયઞ્શુભમશ્નુતે ।
નાગ્નિચોરભયં તસ્ય ન માર્ગપ્રતિરોધનમ્ ॥

એતાન્કીર્તયતાં નિત્યં દુઃસ્વપ્નો નશ્યતે નૃણામ્ ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યઃ સ્વસ્તિમાંશ્ચ ગૃહાન્વ્રજેત્ ॥

દીક્ષાકાલેષુ સર્વેષુ યઃ પઠેન્નિયતો દ્વિજઃ ।
ન્યાયવાનાત્મનિરતઃ ક્ષાન્તો દાન્તોઽનસૂયકઃ ॥

રોગાર્તો વ્યાધિયુક્તો વા પઠન્પાપાત્પ્રમુચ્યતે ।
વાસ્તુમધ્યે તુ પઠતઃ કુલે સ્વસ્ત્યયનં ભવેત્ ॥

ક્ષેત્રમધ્યે તુ પઠતઃ સર્વં સસ્યં પ્રરોહતિ ।
ગચ્છતઃ ક્ષેમમધ્વાનં ગ્રામાન્તરગતઃ પઠન્ ॥

આત્મનશ્ચ સુતાનાં ચ દારાણાં ચ ધનસ્ય ચ ।
બીજાનામોષધીનાં ચ રક્ષામેતાં પ્રયોજયેત્ ॥

એતાન્સઙ્ગ્રામકાલે તુ પઠતઃ ક્ષત્રિયસ્ય તુ ।
વ્રજન્તિ રિપવો નાશં ક્ષેમં ચ પરિવર્તતે ॥

એતાન્દૈવે ચ પિત્ર્યે ચ પઠતઃ પુરુષસ્ય હિ ।
ભુઞ્જતે પિતરઃ કવ્યં હવ્યં ચ ત્રિદિવૌકસઃ ॥

ન વ્યાધિશ્વાપદભયં ન દ્વિપાન્ન હિ તસ્કરાત્ ।
કશ્મલં લઘુતાં યાતિ પાપ્મના ચ પ્રમુચ્યતે ॥

યાનપાત્રે ચ યાને ચ પ્રવાસે રાજવેશ્મનિ ।
પરાં સિદ્ધિમવાપ્નોતિ સાવિત્રીં હ્યુત્તમાં પઠન્ ॥

ન ચ રાજભયં તેષાં ન પિશાચાન્ન રાક્ષસાત્ ।
નાગ્ન્યમ્બુપવનવ્યાલાદ્ભયં તસ્યોપજાયતે ॥

ચતુર્ણામપિ વર્ણાનામાશ્રમસ્ય વિશેષતઃ ।
કરોતિ સતતં શાન્તિં સાવિત્રીમુત્તમાં પઠન્ ॥

નાગ્નિર્દહતિ કાષ્ઠાનિ સાવિત્રી યત્ર પઠ્યતે ।
ન તત્ર બાલો મ્રિયતે ન ચ તિષ્ઠન્તિ પન્નગાઃ ॥

ન તેષાં વિદ્યતે દુઃખં ગચ્છન્તિ પરમાં ગતિમ્ ।
યે શૃણ્વન્તિ મહદ્બ્રહ્મ સાવિત્રીગુણકીર્તનમ્ ॥

ગવાં મધ્યે તુ પઠતો ગાવોઽસ્ય બહુવત્સલાઃ ।
પ્રસ્થાને વા પ્રવાસે વા સર્વાવસ્થાં ગતઃ પઠેત્ ॥

જપતાં જુહ્વતાં ચૈવ નિત્યં ચ પ્રયતાત્મનામ્ ।
ઋષીણાં પરમં જપ્યં ગુહ્યમેતન્નરાધિપ ॥

યાથાતથ્યેન સિદ્ધસ્ય ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
પરાશરમતં દિવ્યં શક્રાય કથિતં પુરા ॥

તદેતત્તે સમાખ્યાતં તથ્યં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
હૃદયં સર્વભૂતાનાં શ્રુતિરેષા સનાતની ॥

સોમાદિત્યાન્વયાઃ સર્વે રાઘવાઃ કુરવસ્તથા ।
પઠન્તિ શુચયો નિત્યં સાવિત્રીં પ્રાણિનાં ગતિં ॥

અભ્યાસે નિત્યં દેવાનાં સપ્તર્ષીણાં ધ્રુવસ્ય ચ ।
મોક્ષણં સર્વકૃચ્છ્રાણાં મોચયત્યશુભાત્સદા ॥

વૃદ્ધૈઃ કાશ્યપગૌતમપ્રભૃતિભિર્ભૃગ્વઙ્ગિરોત્ર્યાદિભિઃ શુક્રાગસ્ત્યબૃહસ્પતિપ્રભૃતિભિર્બ્રહ્મહ્મર્ષિભિઃ સેવિતમ્ ।
ભારદ્વાજમતં ઋચીકતનયૈઃ પ્રાપ્તં વસિષ્ઠાત્પુનઃ સાવિત્રીમધિગમ્ય શક્રવસુભિઃ કૃત્સ્ના જિતા દાનવાઃ ॥

યો ગોશતં કનકશૃઙ્ગમયં દદાતિ વિપ્રાય વેદવિદુષે ચ બહુશ્રુતાય ।
દિવ્યાં ચ ભારતકથાં કથયેચ્ચ નિત્યં તુલ્યં ફલં ભવતિ તસ્ય ચ તસ્ય ચૈવ ॥

ધર્મો વિવર્ધતિ ભૃગોઃ પરિકીર્તનેન વીર્યં વિવર્ધતિ પસિષ્ઠનમોનતેન ।
સઙ્ગ્રામજિદ્ભવતિ ચૈવ રઘું નમસ્ય- ન્સ્યાદશ્વિનૌ ચ પરિકીર્તયતો ન રોગઃ ॥

એષા તે કથિતા રાજન્સાવિત્રી બ્રહ્મશાશ્વતી ।
વિવક્ષુરસિ યચ્ચાન્યત્તત્તે વક્ષ્યામિ ભારત ॥