મહાભારત · અધ્યાય 12.53

ધર્માત્મનિ મહાવીર્યે સત્યસન્ધે જિતાત્મનિ ।
દેવવ્રતે મહાભાગે શરતલ્પગતેઽચ્યુતે ॥

શયાને વીરશયને ભીષ્મે શન્તનુનન્દને ।
ગાઙ્ગેયે પુરુષવ્યાઘ્રે પાણ્ડવૈઃ પર્યુપાસિતે ॥

કાઃ કથાઃ સમવર્તન્ત તસ્મિન્વીરસમાગમે ।
હતેષુ સર્વસૈન્યેષુ તન્મે શંસ મહામુને ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શરતલ્પગતે ભીષ્મે કૌરવાણાં પિતામહે ।
આજગ્મુરૃષયઃ સિદ્ધા નારદપ્રમુખા નૃપ ॥

હતશિષ્ટાશ્ચ રાજાનો યુધિષ્ઠિરપુરોગમાઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ કૃષ્ણશ્ચ ભીમાર્જુનયમાસ્તથા ॥

તેઽભિગમ્ય મહાત્માનો ભરતાનાં પિતામહમ્ ।
અન્વશોચન્ત ગાઙ્ગેયમાદિત્યં પતિતં યથા ॥

મુહૂર્તમિવ ચ ધ્યાત્વા નારદો દેવદર્શનઃ ।
ઉવાચ પાણ્ડવાન્સર્વાન્હતશિષ્ટાંશ્ચ પાર્થિવાન્ ॥

પ્રાપ્તકાલં સમાચક્ષે ભીષ્મોઽયમનુયુજ્યતામ્ ।
અસ્તમેતિ હિ ગાઙ્ગેયો ભાનુમાનિવ ભારત ॥

અયં પ્રાણાનુત્સિસૃક્ષુસ્તં સર્વેઽભ્યનુપૃચ્છત ।
કૃત્સ્નાન્હિ વિવિધાન્ધર્માંશ્ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય વેત્ત્યયમ્ ॥

એષ વૃદ્ધઃ પરાઁલ્લોકાન્સમ્પ્રાપ્નોતિ તનું ત્યજન્ ।
તં શીઘ્રમનુયુઞ્જીધ્વં સંશયાન્મનસિ સ્થિતાન્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તે નારદેન ભીષ્મમીયુર્નરાધિપાઃ ।
પ્રષ્ટું ચાશક્રુવન્તસ્તે વીક્ષાઞ્ચક્રુઃ પરસ્પરમ્ ॥

અથોવાચ હૃષીકેશં પાણ્ડુપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
નાન્યસ્ત્વદ્દેવકીપુત્ર શક્તઃ પ્રષ્ટું પિતામહમ્ ॥

પ્રવ્યાહર યદુશ્રેષ્ઠ ત્વમગ્રે મધુસૂદન ।
ત્વં હિ નસ્તાત સર્વેષાં સર્વધર્મવિદુત્તમઃ ॥

એવમુક્તઃ પાણ્ડવેન ભગવાન્કેશવસ્તદા ।
અભિગમ્ય દુરાધર્ષં પ્રવ્યાહારયદચ્યુતઃ ॥

કચ્ચિત્સુખેન રજની વ્યુષ્ટા તે રાજસત્તમ ।
વિસ્પષ્ટલક્ષણા બુદ્ધિઃ કચ્ચિચ્ચોપસ્થિતા તવ ॥

કચ્ચિજ્જ્ઞાનાનિ સર્વાણિ પ્રતિભાન્તિ ચ તેઽનઘ ।
ન ગ્લાયતે ચ હૃદયં ન ચ તે વ્યાકુલં મનઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

દાહો મોહઃ શ્રમશ્ચૈવ ક્લમો ગ્લાનિસ્તથા રુજા ।
તવ પ્રસાદાદ્વાર્ષ્ણેય સદ્યો વ્યપગતાનિ મે ॥

યચ્ચ ભૂતં ભવિષ્યચ્ચ ભવચ્ચ પરમદ્યુતે ।
તત્સર્વમનુપશ્યામિ પાણૌ ફલમિવાહિતમ્ ॥

વેદોક્તાશ્ચૈવ યે ધર્મા વેદાન્તાધિગતાશ્ચ યે ।
તાન્સર્વાન્સમ્પ્રપશ્યામિ વરદાનાત્તવાચ્યુત ॥

શિષ્ટૈશ્ચ ધર્મો યઃ પ્રોક્તઃ સ ચ મે હૃદિ વર્તતે ।
દેશજાતિકુલાનાં ચ ધર્મજ્ઞોઽસ્મિ જનાર્દન ॥

ચતુર્ષ્વાશ્રમધર્મેષુ યોઽર્થઃ સ ચ હૃદિ સ્થિતઃ ।
રાજધર્માંશ્ચ સકલાનવગચ્છામિ કેશવ ॥

યચ્ચ યત્ર ચ વક્તવ્યં તદ્વક્ષ્યામિ જનાર્દન ।
તવ પ્રસાદાદ્ધિ શુભા મનો મે બુદ્ધિરાવિશત્ ॥

યુવેવાસ્મિ સમાવૃત્તસ્ત્વદનુધ્યાનબૃંહિતઃ ।
વક્તું શ્રેયઃ સમર્થોઽસ્મિ ત્વત્પ્રસાદાજ્જનાર્દન ॥

સ્વયં કિમર્થં તુ ભવાઞ્શ્રેયો ન પ્રાહ પાણ્ડવમ્ ।
કિં તે વિવક્ષિતં ચાત્ર તદાશુ વદ માધવ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

યશસઃ શ્રેયસશ્ચૈવ મૂલ માં વિદ્ધિ કૌરવ ।
મત્તઃ સર્વેઽભિનિર્વૃત્તા ભાવાઃ સદસદાત્મકાઃ ॥

શીતાંશુશ્ચન્દ્ર ઇત્યુક્તે લોકે કો વિસ્મયિષ્યતિ ।
તથૈવ યશસા પૂર્ણે મયિ કો વિસ્મયિષ્યતિ ॥

આધેયં તુ મયા ભૂયો યશસ્તવ મહાદ્યુતે ।
તતો મે વિપુલા બુદ્ધિસ્ત્વયિ ભીષ્મ સમાહિતા ॥

યાવદ્ધિ પૃથિવીપાલ પૃથ્વીયં સ્થાસ્યતિ ધ્રુવા ।
તાવત્તવાક્ષયા કીર્તિર્લોકાનનુચરિષ્યતિ ॥

યચ્ચ ત્વં વક્ષ્યસે ભીષ્મ પાણ્ડવાયાનુપૃચ્છતે ।
વેદપ્રવાદ ઇવ તે સ્થાસ્યતે વસુધાતલે ॥

યશ્ચૈતેન પ્રમાણેન યોક્ષ્યત્યાત્માનમાત્મના ।
સ ફલં સર્વપુણ્યાનાં પ્રેત્ય ચાનુભવિષ્યતિ ॥

એતસ્માત્કારણાદ્ભીષ્મ મતિર્દિવ્યા મયા હિ તે ।
દત્તા યશો વિપ્રથયેત્કથં ભૂયસ્તવેતિ હ ॥

યાવદ્ધિ પ્રથતે લોકે પુરુષસ્ય યશો ભુવિ ।
તાવત્તસ્યાક્ષયા કીર્તિર્ભવતીતિ વિનિશ્ચિતા ॥

રાજાનો હતશિષ્ટાસ્ત્વાં રાજન્નભિત આસતે ।
ધર્માનનુયુયુક્ષન્તસ્તેભ્યઃ પ્રબ્રૂહિ ભારત ॥

ભવાન્હિ વયસા વૃદ્ધઃ શ્રુતાચારસમન્વિતઃ ।
કુશલો રાજધર્માણાં સર્વેષામપરાશ્ચ યે ॥

જન્મપ્રભૃતિ તે કિઞ્ચિદ્વૄજિનં ન દદર્શ હ ।
જ્ઞાતારં સર્વધર્માણાં ત્વાં વિદુઃ સર્વપાર્થિવાઃ ॥

તેભ્યઃ પિતેવ પુત્રેભ્યો રાજન્બ્રૂહિ પરં નયમ્ ।
ઋષયશ્ચૈવ દેવાશ્ચ ત્વયા નિત્યમુપાસિતાઃ ॥

તસ્માદ્વક્તવ્યમેવેદં ત્વયાઽવશ્યમશેષતઃ ।
ધર્મં શુશ્રૂષમાણેભ્યઃ પૃષ્ટેન ન સતા પુનઃ ॥

વક્તવ્યં વિદુષા ચેતિ ધર્મમાહુર્મનીષિણઃ ।
અપ્રતિબ્રુવતઃ કષ્ટો દોષો હિ ભવિતા પ્રભો ॥

તસ્માત્પુત્રૈશ્ચ પૌત્રેશ્ચ ધર્માન્પૃષ્ટાન્સનાતનાન્ ।
વિદ્વઞ્જિજ્ઞાસમાનેભ્યઃ પ્રબ્રૂહિ ભરતર્ષભ ॥