મહાભારત · અધ્યાય 12.347

એવં સ્તુતઃ સ ભગવાન્ ગુહ્યૈસ્તથ્યૈશ્ચ નામભિઃ । ભગવાન્વિશ્વસૃક્સિંહઃ સર્વમૂર્તિમયઃ પ્રભુઃ ।
દર્શયામાસ મુનયે રૂપં તત્પરમં હરિઃ ॥

કિઞ્ચિચ્ચન્દ્રાદ્વિશુદ્ધાત્મા કિઞ્ચિચ્ચન્દ્રાદ્વિશેષવાન્ ।
કૃશાનુવર્ણઃ કિઞ્ચિચ્ચ કિઞ્ચિદ્ધિષ્ણ્યાકૃતિઃ પ્રભુઃ ॥

શુકપત્રનિભઃ કિઞ્ચિત્કિઞ્ચિત્સ્ફટિકસન્નિભઃ ।
નીલાઞ્જનચયપ્રખ્યો જાતરૂપપ્રભઃ ક્વચિત્ ॥

પ્રબાલાઙ્કુરવર્ણશ્ચ શ્વેતવર્ણસ્તથા ક્વચિત્ ।
ક્વચિત્સુવર્ણવર્ણાભો વૈદૂર્યસદૃશઃ ક્વચિત્ ॥

નીલવૈર્દૂર્યસદૃશ ઇન્દ્રનીલનિભઃ ક્વચિત્ ।
મયૂરગ્રીવવર્ણાભો મુક્તાહારનિભઃ ક્વચિત્ ॥

એતાન્બહુધાન્વર્ણાન્રૂપૈર્બિભ્રત્સનાતનઃ ।
સહસ્રનયનઃ શ્રીમાઞ્છતશીર્ષઃ સહસ્રપાત્ ॥

સહસ્રોદરબાહુશ્ચ અવ્યક્ત ઇતિ ચ ક્વચિત્ ।
ઓન્કારમુદ્ગિરન્વક્રાત્સાવિત્રીં ચ તદન્વયામ્ ॥

શેષેભ્યશ્ચૈવ વક્રેભ્યશ્ચતુર્વેદાન્ગિરન્બહૂન્ ।
આરણ્યકં જગૌ દેવો હરિર્નારાયણો વશી ॥

વેદિં કમણ્ડલું દર્ભાન્મણિરૂપાંસ્તથા કુશાન્ । અજિનં દણ્ડકાષ્ઠં ચ જ્વલિતં ચ હુતાશનમ્ ।
ધારયામાસ દેવેશો હસ્તૈર્યજ્ઞપતિસ્તદા ॥

તં પ્રસન્નં પ્રસન્નાત્મા નારદો દ્વિજસત્તમઃ ।
વાગ્યતઃ પ્રણતો ભૂત્વા વવન્દે પરમેશ્વરમ્ ॥

તમુવાચ નતં મૂર્ધ્ના દેવાનામાદિરવ્યયઃ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।

એકતશ્ચ દ્વિતશ્ચૈવ ત્રિતશ્ચૈવ મહર્ષયઃ ।
ઇમં દેશમનુપ્રાપ્તા મમ દર્શનલાલસાઃ ॥

ન ચ માં તે દદૃશિરે ન ચ દ્રક્ષ્યતિ કશ્ચન ।
ઋતે હ્યૈકાન્તિકશ્રેષ્ઠાત્ત્વં ચૈવૈકાન્તિકોત્તમ ॥

મમૈતાસ્તનવઃ શ્રેષ્ઠા જાતા ધર્મગૃહે દ્વિજ ।
તાસ્ત્વં ભજસ્વ સતતં સાધયસ્વ યથાગતમ્ ॥

વૃણીષ્વ ચ વરં પ્રિય મત્તસ્ત્વં યદિહેચ્છસિ ।
પ્રસન્નોઽહં તવાદ્યેહ વિશ્વમૂર્તિરિહાવ્યયઃ ॥
નારદ ઉવાચ ।

અદ્ય મે તપસો દેવ યમસ્ય નિયમસ્ય ચ ।
સદ્યઃ ફલમવાપ્તં વૈ દૃષ્ટો યદ્ભગવાન્મયા ॥

વર એષ મમાત્યન્તં દૃષ્ટસ્ત્વં યત્સનાતનઃ ।
ભગવન્વિશ્વદૃક્ સિંહઃ સર્વમૂર્તિર્મહાન્પ્રભુઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવં સન્દર્શયિત્વા તુ નારદં પરમેષ્ઠિજમ્ ।
ઉવાચ વચનં ભૂયો ગચ્છ નારદ માચિરમ્ ॥

ઇમે હ્યનિન્દ્રિયાહારા મદ્ભક્તાશ્ચન્દ્રવર્ચસઃ ।
એકાગ્રાશ્ચિન્તયેયુર્માં નૈષાં વિઘ્નો ભવેદિતિ ॥

સિદ્ધા હ્યેતે મહાભાગાઃ પુરા હ્યેકાન્તિનોઽભવન્ ।
તમોરજોભિર્નિર્મુક્તા માં પ્રવેક્ષ્યન્ત્યસંશયમ્ ॥

ન દૃશ્યશ્ચક્ષુષા યોઽસૌ ન સ્પૃશ્યઃ સ્પર્શનેન ચ ।
ન ઘ્રેયશ્ચૈવ ગન્ધેન રસેન ચ વિવર્જિતઃ ॥

સત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ન ગુણાસ્તં ભજન્તિ વૈ ।
યશ્ચ સર્વગતઃ સાક્ષી લોકસ્યાત્મેતિ કથ્યતે ॥

ભૂતગ્રામશરીરેષુ નશ્યત્સુ ન વિનશ્યતિ ।
અજો નિત્યઃ શાશ્વતશ્ચ નિર્ગુણો નિષ્કલસ્તથા ॥

દ્વિર્દ્વાદશેભ્યસ્તત્ત્વેભ્યઃ ખ્યાતો યઃ પઞ્ચવિંશકઃ ।
પુરુષો નિષ્ક્રિયશ્ચૈવ જ્ઞાનદૃશ્યશ્ચ કથ્યતે ॥

યં પ્રવિશ્ય ભવન્તીહ મુક્તા વૈ દ્વિજસત્તમાઃ ।
સ વાસુદેવો વિજ્ઞેયઃ પરમાત્મા સનાતનઃ ॥

પશ્ય દેવસ્ય માહાત્મ્યં મહિમાનં ચ નારદ ।
શુભાશુભૈઃ કર્મભિર્યો ન લિપ્યતિ કદાચન ॥

સત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ ગુણાનેતાન્પ્રચક્ષતે ।
એતે સર્વશરીરેષુ તિષ્ઠન્તિ વિચરન્તિ ચ ॥

એતાન્ગુણાંસ્તુ ક્ષેત્રજ્ઞો ભુઙ્ક્તે નૈભિઃ સ ભુજ્યતે ।
નિર્ગુણો ગુણભુક્ચૈવ ગુણસ્રષ્ટા ગુણાતિગઃ ॥

જગત્પ્રતિષ્ઠા દેવર્ષે પૃથિવ્યપ્સુ પ્રલીયતે ।
જ્યોતિષ્યાપઃ પ્રલીયન્તે જ્યોતિર્વાયૌ પ્રલીયતે ॥

ખે વાયુઃ પ્રલયં યાતિ મનસ્યાકાશમેવ ચ ।
મનો હિ પરમં ભૂતં તદવ્યક્તે પ્રલીયતે ॥

અવ્યક્તં પુરુષે બ્રહ્મન્નિષ્ક્રિયે સમ્પ્રલીયતે ।
નાસ્તિ તસ્માત્પરતરઃ પુરુષાદ્વૈ સનાતનાત્ ॥

નિત્યં હિ નાસ્તિ જગતિ ભૂતં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । ઋતે તમેકં પુરુષં વાસુદેવં સનાતનમ્ ।
સર્વભૂતાત્મભૂતો હિ વાસુદેવો મહાબલઃ ॥

પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ।
તે સમેતા મહાત્માનઃ શરીરમિતિ સઞ્જ્ઞિતમ્ ॥

તદાવિશતિ યો બ્રહ્મન્ન દૃશ્યો લઘુવિક્રમઃ ।
ઉત્પન્ન એવ ભવતિ શરીરં ચેષ્ટયન્પ્રભુઃ ॥

ન વિના ધાતુસન્ઘાતં શરીરં ભવતિ ક્વચિત્ ।
ન ચ જીવં વિના બ્રહ્મન્વાયવશ્ચેષ્ટયન્ત્યુત ॥

સ જીવઃ પરિસંખ્યાતઃ શેષઃ સન્કર્ષણઃ પ્રભુઃ ।
તસ્માત્સનત્કુમારત્વં યોઽલભત્સ્વેન કર્મણા ॥

યસ્મિંશ્ચ સર્વભૂતાનિ પ્રદ્યુમ્નઃ પરિપઠ્યતે ।
તસ્માત્પ્રસૂતો યઃ કર્તા કારણં કાર્યમેવ ચ ॥

તસ્મત્સર્વં સમ્ભવતિ જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
સોઽનિરુદ્ધઃ સ ઈશાનો વ્યક્તિઃ સા સર્વકર્મસુ ॥

યો વાસુદેવો ભગવાન્ક્ષેત્રજ્ઞો નિર્ગુણાત્મકઃ ।
જ્ઞેયઃ સ એવ રાજેન્દ્ર જીવઃ સન્કર્ષણઃ પ્રભુઃ ॥

સન્કર્ષણાચ્ચ પ્રદ્યુમ્નો મનોભૂતઃ સ ઉચ્યતે ।
પ્રદ્યુમ્નાદ્યોઽનિરૂદ્ધસ્તુ સોહન્કારઃ સ ઈશ્વરઃ ॥

મત્તઃ સર્વં સમ્ભવતિ જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
અક્ષરં ચ ક્ષરં ચૈવ સચ્ચાસચ્ચૈવ નારદ ॥

માં પ્રવિશ્ય ભવન્તીહ મુક્તા ભક્તાસ્તુ યે મમ ।
અહં હિ પુરુષો જ્ઞેયો નિષ્ક્રિયઃ પઞ્ચવિંશકઃ ॥

નિર્ગુણો નિષ્કલશ્ચૈવ નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ ।
એતત્ત્વયા ન વિજ્ઞેયં રૂપવાનિતિ દૃશ્યતે ॥

ઇચ્છન્મુહૂર્તાન્નશ્યેયમીશોઽહં જગતો ગુરુઃ ।
માયા હ્યેષા મયા સૃષ્ટા યન્માં પશ્યસિ નારદ ॥

સર્વભૂતગુણૈર્યુક્તં નૈવં ત્વં જ્ઞાતુમર્હસિ ।
મયૈતત્કથિતં સમ્યક્તવ મૂર્તિચતુષ્ટયમ્ ॥

અહં હિ જીવસઞ્જ્ઞો વૈ મયિ જીવઃ સમાહિતઃ ।
મૈવં તે બુદ્ધિરત્રાભૂર્દ્દૃષો જીવો મયેતિ વૈ ॥

અહં સર્વત્રગો બ્રહ્મન્ભૂતગ્રામાન્તરાત્મકઃ ।
ભૂતગ્રામશરીરેષુ નશ્યત્સુ ન નશામ્યહમ્ ॥

સિદ્ધા હિ તે મહાભાગા નરા હ્યેકાન્તિનોઽભવન્ ।
તમોરજોભ્યાં નિર્મુક્તાઃ પ્રવેક્ષ્યન્તિ ચ માં મુને ॥

અહં કર્તા ચ કાર્યં ચ કારણં ચાપિ નરાદ । ન દૃશ્યશ્ચક્ષુષા દેવઃ સ્પૃશ્યો ન સ્પર્શનેન ચ ।
આઘ્રેયો નૈવ ગન્ધેન રસેન ચ વિસર્જિતઃ ॥

સત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ન ગુણાસ્તે ભવન્તિ હિ । સ હિ સર્વગતઃ સાક્ષી લોકસ્યાત્મેતિ કથ્યતે ॥

હિરણ્યગર્ભો લોકાદિશ્ચતુર્વક્રોઽનિરુક્તગઃ ।
બ્રહ્મા સનાતનો દેવો મમ બહ્વર્થચિન્તકઃ ॥

લલાટાચ્ચૈવ મે રુદ્રો દેવઃ ક્રોધાદ્વિનિઃસૃતઃ ।
પશ્યૈકાદશ મે રુદ્રાન્દક્ષિણં પાર્શ્વમાસ્થિતાન્ ॥

દ્વાદશૈવ તથાઽદિત્યાન્વામપાર્શ્વે સમાસ્થિતાન્ ।
અગ્રતશ્ચૈવ મે પશ્ય વસૂનષ્ટૌ સુરોત્તમાન્ ॥

નાસત્યં ચૈવ દસ્રં ચ ભિષજૌ પશ્ય પૃષ્ઠતઃ ।
સર્વાન્પ્રજાપતીન્પશ્ય પશ્ય સપ્તઋર્ષીસ્તથા ॥

વેદાન્યજ્ઞાંશ્ચ શતશઃ પશ્યામૃતમથૌષધીઃ ।
તપાંસિ નિયમાંશ્ચૈવ યમાનપિ પૃથગ્વિધાન્ ॥

તથાઽષ્ટગુણમૈશ્વર્યમેકસ્થં પશ્ય મૂર્તિમત્ ।
શ્રિયં લક્ષ્મીં ચ કીર્તિં ચ પૃથિવીં ચ કકુદ્મિની ॥

વેદાનાં માતરં પશ્ય મત્સ્થાં દેવીં સરસ્વતીમ્ ।
ધ્રુવં ચ જ્યોતિષાં શ્રેષ્ઠં પશ્ય નારદ ખેચરમ્ ॥

અમ્ભોધરાન્સમુદ્રાંશ્ચ સરાંસિ સરિતસ્તથા ।
મૂર્તિમન્તઃ પિતૃગણાંશ્ચતુરઃ પશ્ય સત્તમ ॥

ત્રીંશ્ચૈવેમાન્ગુણાન્પશ્ય મત્સ્થાન્મૂર્તિવિવર્જિતાન્ ।
દેવકાર્યાદપિ મુને પિતૃકાર્યં વિશિષ્યતે ॥

દેવાનાં ચ પિતૃણાં ચ પિતા હ્યેકોઽહમાદિતઃ ।
અહં હયશિરા ભૂત્વા સમુદ્રે પશ્ચિમોત્તરે ॥

પિબામિ સુહુતં હવ્યં કવ્યં ચ શ્રદ્ધયાઽન્વિતમ્ ।
મયા સૃષ્ટઃ પુરા બ્રહ્મા માં યજ્ઞમયજત્સ્વયમ્ ॥

તતસ્તસ્મૈ વરાન્પ્રીતો દત્તવાનસ્મ્યનુત્તમાન્ ।
મત્પુત્રત્વં ચ કલ્પાદૌ લોકાધ્યક્ષત્વમેવ ચ ॥

અહન્કારકૃતં ચૈવ નામપર્યાયવાચકમ્ ।
ત્વયા કૃતાં ચ મર્યાદાં નાતિક્રંસ્યતિ કશ્ચન ॥

ત્વં ચૈવ વરદો બ્રહ્મન્વરેપ્સૂનાં ભવિષ્યસિ ।
સુરાસુરગણાનાં ચ ઋષીણાં ચ તપોધન ॥

પિતૃણાં ચ મહાભાગ સતતં સંશિતવ્રત ।
વિવિધાનાં ચ ભૂતાનાં ત્વમુપાસ્યો ભવિષ્યસિ ॥

પ્રાદુર્ભાવગતશ્ચાહં સુરકાર્યેષુ નિત્યદા ।
અનુશાસ્યસ્ત્વયા બ્રહ્મન્નિયોજ્યશ્ચ સુતો યથા ॥

એતાંશ્ચાન્યાંશ્ચ રુચિરાન્બ્રહ્મણેઽમિતતેજસે । એવં રુદ્રાય મનવે ઇન્દ્રાયામિતતેજસે ।
અહં દત્ત્વા વરાન્પ્રીતો નિવૃત્તિપરમોઽભવમ્ ॥

નિર્વાણં સર્વધર્માણાં નિવૃત્તિઃ પરમા સ્મૃતા ।
તસ્માન્નિવૃત્તિમાપન્નશ્ચરેત્સર્વાઙ્ગનિર્વૃતઃ ॥

વિદ્યાસહાયવન્તં મામાદિત્યસ્થં સનાતનમ્ ।
કપિલં પ્રાહુરાચાર્યાઃ સાઙ્ખ્યનિશ્ચિતનિશ્ચયાઃ ॥

હિરણ્યગર્ભો ભગવાનેષ ચ્છન્દસિ સંસ્તુતઃ ।
સોહં યોગગતિર્બ્રહ્મન્યોગશાસ્ત્રેષુ શબ્દિતઃ ॥

એષોઽહં વ્યક્તિમાશ્રિત્ય તિષ્ઠામિ દિવિ શાશ્વતઃ ।
તતો યુગસહસ્રાન્તે સંહરિષ્યે જગત્પુનઃ ॥

કૃત્વાઽત્મસ્થાનિ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ।
એકાકી વિદ્યયા સાર્ધં વિહરિષ્યે જગત્પુનઃ ॥

તતો ભૂયો જગત્સર્વં કરિષ્યામીહ વિદ્યયા ।
અસ્મિન્મૂર્તિશ્ચતુર્થી યા સાઽસૃજચ્છેષમવ્યયમ્ ॥

સ હિ સન્કર્ષણઃ પ્રોક્તઃ પ્રદ્યુમ્નઃ સોપ્યજીજનત્ ।
પ્રદ્યુમ્નાદનિરુદ્ધોઽહં સર્ગો મમ પુનઃ પુનઃ ॥

અનિરુદ્ધાત્તથા બ્રહ્મા તન્નાભિકમલોદ્ભવઃ ।
બ્રહ્મણઃ સર્વભૂતાનિ ચરાણિ સ્થાવરાણિ ચ ॥

એતાં સૃષ્ટિં વિજાનીહિ કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ । યથા સૂર્યસ્ય ગગનાદુદયાસ્તમને ઇહ ।
નષ્ટે પુનર્વલાત્કાલ આનયત્યમિતદ્યુતે ॥