મહાભારત · અધ્યાય 1.154

કણિકસ્ય મતં શ્રુત્વા કાર્ત્સ્ન્યેન ભરતર્ષભ । દુર્યોધનશ્ચ કર્ણશ્ચ શકુનિશ્ચાપિ સૌબલઃ ।
દુશાસનચતુર્થાસ્તે મન્ત્રયામાસુરેકદા ॥

તે કૌરવ્યમનુજ્ઞાપ્ય ધૃતરાષ્ટ્રં નરાધિપમ્ ।
દહને તુ સપુત્રાયાઃ કુન્ત્યા બુદ્ધિમકારયન્ ॥

તેષામિઙ્ગિતભાવજ્ઞો વિદુરસ્તત્ત્વદર્શિવાન્ ।
આકારેણ ચ તં મન્ત્રં બુબુધે દુષ્ટચેતસામ્ ॥

તતો વિદિતવેદ્યાત્મા પાણ્ડવાનાં હિતે રતઃ ।
પલાયને મતિં ચક્રે કુન્ત્યાઃ પુત્રૈઃ સહાનઘઃ ॥

તતો વાતસહાં નાવં યન્ત્રયુક્તાં પતાકિનીમ્ ।
ઊર્મિક્ષમાં દૃઢાં કૃત્વા કુન્તીમિદમુવાચ હ ॥

એષ જાતઃ કુલસ્યાસ્ય કીર્તિવંશપ્રણાશનઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રઃ પરીતાત્મા ધર્મં ત્યજતિ શાશ્વતમ્ ॥

ઇયં વારિપથે યુક્તા તરઙ્ગપવનક્ષમા ।
નૌર્યયા મૃત્યુપાશાત્ત્વં સપુત્રા મોક્ષ્યસે શુભે ॥

તચ્છ્રુત્વા વ્યથિતા કુન્તી પુત્રૈઃ સહ યશસ્વિની ।
નાવમારુહ્ય ગઙ્ગાયાં પ્રયયૌ ભરતર્ષભ ॥

તતો વિદુરવાક્યેન નાવં વિક્ષિપ્ય પાણ્ડવાઃ ।
ધનં ચાદાય તૈર્દત્તમરિષ્ટં પ્રાવિશન્વનમ્ ॥

નિષાદી પઞ્ચપુત્રા તુ જાતેષુ તત્ર વેશ્મનિ ।
કારણાભ્યાગતા દગ્ધા સહ પુત્રૈરનાગસા ॥

સ ચ મ્લેચ્છાધમઃ પાપો દગ્ધસ્તત્ર પુરોચનઃ ।
વઞ્ચિતાશ્ચ દુરાત્માનો ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ સહાનુગાઃ ॥

અવિજ્ઞાતા મહાત્મનો જનાનામક્ષતાસ્તથા ।
જનન્યા સહ કૌન્તેયા મુક્તા વિદુરમન્ત્રિતાઃ ॥

તતસ્તસ્મિન્પુરે લોકા નગરે વારણાવતે ।
દૃષ્ટ્વા જતુગૃહં દગ્ધમન્વશોચન્ત દુઃખિતાઃ ॥

પ્રેષયામાસૂ રાજાનં યથાવૃત્તં નિવેદિતુમ્ ।
સંવૃતસ્તે મહાન્કામઃ પાણ્ડવાન્દગ્ધવાનસિ ॥

સકામો ભવ કૌરવ્ય ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં સપુત્રકઃ ।
તચ્છ્રુત્વા ધૃતરાષ્ટ્રસ્તુ સહપુત્રેણ શોચયન્ ॥

પ્રેતકાર્યાણિ ચ તથા ચકાર સહ બાન્ધવૈઃ ।
પાણ્ડવાનાં તથા ક્ષત્તા ભીષ્મશ્ચ કુરુસત્તમઃ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

પુનર્વિસ્તરશઃ શ્રોતુમિચ્છામિ દ્વિજસત્તમ ।
દાહં જતુગૃહસ્યૈવ પાણ્ડવાનાં ચ મોક્ષણમ્ ॥

સુનૃશંસમિદં કર્મ તેષાં ક્રૂરોપસંહિતમ્ ।
કીર્તયસ્વ યથાવૃત્તં પરં કૌતૂહલં મમ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શૃણુ વિસ્તરશો રાજન્વદતો મે પરન્તપ ।
દાહં જતુગૃહસ્યૈતત્પાણ્ડવાનાં ચ મોક્ષણમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતો દુર્યોધનો રાજા ધૃતરાષ્ટ્રમભાષત । પાણ્ડવેભ્યો ભયં નઃ સ્યાત્તાન્વિવાસયતાં ભવાન્ ।
નિપુણેનાભ્યુપાયેન નગરં વારણાવતમ્ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રસ્તુ પુત્રેણ શ્રુત્વા વચનમીરિતમ્ ।
મુહૂર્તમિવ સઞ્ચિન્ત્ય દુર્યોધનમથાબ્રવીત્ ॥

ધર્મનિત્યઃ સદા પાણ્ડુસ્તથા ધર્મપરાયણઃ ।
સર્વેષુ જ્ઞાતિષુ તથા મયિ ત્વાસીદ્વિશેષતઃ ॥

નાસૌ કિઞ્ચિદ્વિજાનાતિ ભોજનાદિચિકીર્ષિતમ્ ।
નિવેદયતિ નિત્યં હિ મમ રાજ્યં ધૃતવ્રતઃ ॥

તસ્ય પુત્રો યથા પાણ્ડુસ્તથા ધર્મપરાયણઃ ।
ગુણવાન્લોકવિખ્યાતઃ પૌરવાણાં સુસમ્મતઃ ॥

સ કથં શક્યતેઽસ્માભિરપાકર્તું બલાદિતઃ ।
પિતૃપૈતામાહાદ્રાજ્યાત્સસહાયો વિશેષતઃ ॥

ભૃતા હિ પાણ્ડુનાઽમાત્યા બલં ચ સતતં ભૃતમ્ ।
ભૃતાઃ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ તેષામપિ વિશેષતઃ ॥

તે પુરા સત્કૃતાસ્તાત પાણ્ડુના નાગરા જનાઃ ।
કથં યુધિષ્ઠિરસ્યાર્થે ન નો હન્યુઃ સબાન્ધવાન્ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

એવમેતન્મયા તાત ભાવિતં દોષમાત્મનિ ।
દૃષ્ટ્વા પ્રકૃતયઃ સર્વા અર્થમાનેન પૂજિતાઃ ॥

ધ્રુવમસ્મત્સહાયાસ્તે ભવિષ્યન્તિ પ્રધાનતઃ ।
અર્થવર્ગઃ સહામાત્યો મત્સંસ્થોઽદ્ય મહીપતે ॥

સ ભવાન્પાણ્ડવાનાશુ વિવાસયિતુમર્હતિ ।
મૃદુનૈવાભ્યુપાયેન નગરં વારણાવતમ્ ॥

યદા પ્રતિષ્ઠિતં રાજ્યં મયિ રાજન્ભવિષ્યતિ ।
તદા કુન્તી સહાપત્યા પુનરેષ્યતિ ભારત ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

દુર્યોધન મમાપ્યેતદ્ધૃદિ સમ્પરિવર્તતે ।
અભિપ્રાયસ્ય પાપત્વાન્નૈવં તુ વિવૃણોમ્યહમ્ ॥

ન ચ ભીષ્મો ન ચ દ્રોણો ન ચ ક્ષત્તા ન ગૌતમઃ ।
વિવાસ્યમાનાન્કૌન્તેયાનનુમંસ્યન્તિ કર્હિચિત્ ॥

સમા હિ કૌરવેયાણાં વયં તે ચૈવ પુત્રક ।
નૈતે વિષમમિચ્છેયુર્ધર્મયુક્તા મનસ્વિનઃ ॥

તે વયં કૌરવેયાણામેતેષાં ચ મહાત્મનામ્ ।
કથં ન વધ્યતાં તાત ગચ્છામ જગતસ્તથા ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

મધ્યસ્થઃ સતતં ભીષ્મો દ્રોણપુત્રો મયિ સ્થિતઃ ।
યતઃ પુત્રસ્તતો દ્રોણો ભવિતા નાત્ર સંશયઃ ॥

કૃપઃ શારદ્વતશ્ચૈવ યત એતૌ તતો ભવેત્ ।
દ્રોણં ચ ભાગિનેયં ચ ન સ ત્યક્ષ્યતિ કર્હિચિત્ ॥

ક્ષત્તાઽર્થબદ્ધસ્ત્વસ્માકં પ્રચ્છન્નં સંયતઃ પરૈઃ ।
ન ચૈકઃ સ સમર્થોઽસ્માન્પામ્ડવાર્થેઽધિબાધિતુમ્ ॥

સુવિસ્રબ્ધઃ પાણ્ડુપુત્રાન્સહ માત્રા પ્રવાસય ।
વારણાવતમદ્યૈવ યથા યાન્તિ યથા કુરુ ॥

વિનિદ્રકરણં ઘોરં હૃદિ શલ્યમિવાર્પિતમ્ ।
શોકપાવકમુદ્ભૂતં કર્મણૈતેન નાશય ॥