મધ્યમકશાસ્ત્ર · અધ્યાય 27

27 દૃષ્ટિપરીક્ષા સપ્તવિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ।
અભૂમતીતમધ્વાનં નાભૂમિતિ ચ દૃષ્ટયઃ ।
યાસ્તાઃ શાશ્વતલોકાદ્યાઃ પૂર્વાન્તં સમુપાશ્રિતાઃ

દૃષ્ટયો ન ભવિષ્યામિ કિમન્યો ઽનાગતે ઽધ્વનિ ।
ભવિષ્યામીતિ ચાન્તાદ્યા અપરાન્તં સમાશ્રિતાઃ

અભૂમતીતમધ્વાનમિત્યેતન્નોપપદ્યતે ।
યો હિ જન્મસુ પૂર્વેષુ સ એવ ન ભવત્યયમ્

સ એવાત્મેતિ તુ ભવેદુપાદાનં વિશિષ્યતે ।
ઉપાદાનવિનિર્મુક્ત આત્મા તે કતમઃ પુનઃ

ઉપાદાનવિનિર્મુક્તો નાસ્ત્યાત્મેતિ કૃતે સતિ ।
સ્યાદુપાદાનમેવાત્મા નાસ્તિ ચાત્મેતિ વઃ પુનઃ

ન ચોપાદાનમેવાત્મા વ્યેતિ તત્સમુદેતિ ચ ।
કથં હિ નામોપાદાનમુપાદાતા ભવિષ્યતિ

અન્યઃ પુનરુપાદાનાદાત્મા નૈવોપપદ્યતે ।
ગૃહ્યતે હ્યનુપાદાનો યદ્યન્યો ન ચ ગૃહ્યતે

એવં નાન્ય ઉપાદાનાન્ન ચોપાદાનમેવ સઃ ।
આત્મા નાસ્ત્યનુપાદાનઃ નાપિ નાસ્ત્યેષ નિશ્ચયઃ

નાભૂમતીતમધ્વાનમિત્યેતન્નોપપદ્યતે ।
યો હિ જન્મસુ પૂર્વેષુ તતો ઽન્યો ન ભવત્યયમ્

યદિ હ્યયં ભવેદન્યઃ પ્રત્યાખ્યાયાપિ તં ભવેત્ ।
તથૈવ ચ સ સંતિષ્ઠેત્તત્ર જાયેત વામૃતઃ

ઉચ્છેદઃ કર્મણાં નાશસ્તથાન્યકૃતકર્મણામ્ ।
અન્યેન પરિભોગઃ સ્યાદેવમાદિ પ્રસજ્યતે

નાપ્યભૂત્વા સમુદ્ભૂતો દોષો હ્યત્ર પ્રસજ્યતે ।
કૃતકો વા ભવેદાત્મા સંભૂતો વાપ્યહેતુકઃ

એવં દૃષ્ટિરતીતે યા નાભૂમહમભૂમહમ્ ।
ઉભયં નોભયં ચેતિ નૈષા સમુપપદ્યતે

અધ્વન્યનાગતે કિં નુ ભવિષ્યામીતિ દર્શનમ્ ।
ન ભવિષ્યામિ ચેત્યેતદતીતેનાધ્વના સમમ્

સ દેવઃ સ મનુષ્યશ્ચેદેવં ભવતિ શાશ્વતમ્ ।
અનુત્પન્નશ્ચ દેવઃ સ્યાજ્જાયતે ન હિ શાશ્વતમ્

દેવાદન્યો મનુષ્યશ્ચેદશાશ્વતમતો ભવેત્ ।
દેવાદન્યો મનુષ્યશ્ચેત્સંતતિર્નોપપદ્યતે

દિવ્યો યદ્યેકદેશઃ સ્યાદેકદેશશ્ચ માનુષઃ ।
અશાશ્વતં શાશ્વતં ચ ભવેતચ્ચ ન યુજ્યતે

અશાશ્વતં શાશ્વતં ચ પ્રસિદ્ધમુભયં યદિ ।
સિદ્ધે ન શાશ્વતં કામં નૈવાશાશ્વતમિત્યપિ

કુતશ્ચિદાગતઃ કશ્ચિત્કિંચિદ્નચ્છેત્પુનઃ ક્વચિત્ ।
યદિ તસ્માદનાદિસ્તુ સંસારઃ સ્યાન્ન ચાસ્તિ સઃ

નાસ્તિ ચેચ્છાશ્વતઃ કશ્ચિત્ કો ભવિષ્યત્યશાશ્વતઃ ।
શાશ્વતો ઽશાશ્વતશ્ચાપિ દ્વાભ્યામાભ્યાં તિરસ્કૃતઃ

અન્તવાન્ યદિ લોકઃ સ્યાત્પરલોકઃ કથં ભવેત્ ।
અથાપ્યનન્તવાંલ્લોકઃ પરલોકઃ કથં ભવેત્

સ્કન્ધાનામેષ સંતાનો યસ્માદ્દીપાર્ચિષામિવ ।
પ્રવર્તતે તસ્માન્નાન્તાનન્તવત્ત્વં ચ યુજ્યતે

પૂર્વે યદિ ચ ભજ્યેરન્નુત્પદ્યેરન્ન ચાપ્યમી ।
સ્કન્ધાઃ સ્કન્ધાન્ પ્રતીત્યેમાનથ લોકો ઽન્તવાન્ ભવેત્

પૂર્વે યદિ ન ભજ્યેરન્નુત્પદ્યેરન્ન ચાપ્યમી ।
સ્કન્ધાઃ સ્કન્ધાન્ પ્રતીત્યેમાંલ્લોકો ઽનન્તો ભવેદથ

અન્તવાનેકદેશશ્ચેદેકદેશસ્ત્વનન્તવાન્ ।
સ્યાદન્તવાનનન્તશ્ચ લોકસ્તચ્ચ ન યુજ્યતે

કથં તાવદુપાદાતુરેકદેશો વિનઙ્ક્ષ્યતે ।
ન નઙ્ક્ષ્યતે ચૈકદેશ એવં ચૈતન્ન યુજ્યતે

ઉપાદાનૈકદેશશ્ચ કથં નામ વિનઙ્ક્ષ્યતે ।
ન નઙ્ક્ષ્યતે ચૈકદેશો નૈતદપ્યુપપદ્યતે

અન્તવચ્ચાપ્યનન્તં ચ પ્રસિદ્ધમુભયં યદિ ।
સિદ્ધે નૈવાન્તવત્કામં નૈવાનન્તવદિત્યપિ

અથવા સર્વભાવાનાં શૂન્યત્વાચ્છાશ્વતાદયઃ ।
ક્વ કસ્ય કતમાઃ કસ્માત્સંભવિષ્યન્તિ દૃષ્ટયઃ

સર્વદૃષ્ટિપ્રહાણાય યઃ સદ્ધર્મમદેશયત્ ।
અનુકમ્પામુપાદાય તં નમસ્યામિ ગૌતમમ્