મધ્યમકશાસ્ત્ર · અધ્યાય 1

નાગાર્જુન કૃત મધ્યમકશાસ્ત્રમ્ । (મ્શ્)
1 પ્રત્યયપરીક્ષા નામ પ્રથમં પ્રકરણમ્
અનિરોધમનુત્પાદમનુચ્છેદમશાશ્વતમ્ ।
અનેકાર્થમનાનાર્થમનાગમમનિર્ગમમ્

યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રપઞ્ચોપશમં શિવમ્ ।
દેશયામાસ સંબુદ્ધસ્તં વન્દે વદતાં વરમ્

ન સ્વતો નાપિ પરતો ન દ્વાભ્યાં નાપ્યહેતુતઃ ।
ઉત્પન્ના જાતુ વિદ્યન્તે ભાવાઃ ક્કચન કેચન

ચત્વારઃ પ્રત્યયા હેતુશ્ચાલમ્બનમનન્તરમ્ ।
તથૈવાધિપતેયં ચ પ્રત્યયો નાસ્તિ પઞ્ચમઃ

ન હિ સ્વભાવો ભાવાનાં પ્રત્યયાદિષુ વિદ્યતે ।
અવિદ્યમાને સ્વભાવે પરભાવો ન વિદ્યતે

ક્રિયા ન પ્રત્યયવતી નાપ્રત્યયવતી ક્રિયા ।
પ્રત્યયા નાક્રિયાવન્તઃ ક્રિયાવન્તશ્ચ સન્ત્યુત

ઉત્પદ્યતે પ્રતીત્યેમાનિતીમે પ્રત્યયાઃ કિલ ।
યાવન્નોત્પદ્યત ઇમે તાવન્નાપ્રત્યયાઃ કથમ્

નૈવાસતો નૈવ સતઃ પ્રત્યયો ઽર્થસ્ય યુજ્યતે ।
અસતઃ પ્રત્યયઃ કસ્ય સતશ્ચ પ્રત્યયેન કિમ્

ન સન્નાસન્ન સદસન્ ધર્મો નિર્વર્તતે યદા ।
કથં નિર્વર્તકો હેતુરેવં સતિ હિ યુજ્યતે

અનાલમ્બન એવાયં સન્ ધર્મ ઉપદિશ્યતે ।
અથાનાલમ્બને ધર્મે કુત આલમ્બનં પુનઃ

અનુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ નિરોધો નોપપદ્યતે ।
નાનન્તરમતો યુક્તં નિરુદ્ધે પ્રત્યયશ્ચ કઃ

ભાવાનાં નિઃસ્વભાવાનાં ન સત્તા વિદ્યતે યતઃ ।
સતીદમસ્મિન્ ભવતીત્યેતન્નૈવોપપદ્યતે

ન ચ વ્યસ્તસમસ્તેષુ પ્રત્યયેષ્વસ્તિ તત્ફલમ્ ।
પ્રત્યયેભ્યઃ કથં તચ્ચ ભવેન્ન પ્રત્યયેષુ યત્

અથાસદપિ તત્તેભ્યઃ પ્રત્યયેભ્યઃ પ્રવર્તતે ।
અપ્રત્યયેભ્યો ઽપિ કસ્માત્ફલં નાભિપ્રવર્તતે

ફલં ચ પ્રત્યયમયં પ્રત્યયાશ્ચાસ્વયંમયાઃ ।
ફલમસ્વમયેભ્યો યત્તત્પ્રત્યયમયં કથમ્

તસ્માન્ન પ્રત્યયમયં નાપ્રત્યયમયં ફલમ્ ।
સંવિદ્યતે ફલાભાવાત્પ્રત્યયાપ્રત્યયાઃ કુતઃ