Lalitavistara · અધ્યાય 3

ઇતિ ॥
ઇતિ શ્રીલલિતવિસ્તરે સમુત્સાહપરિવર્તો નામ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 3
કુલપરિશુદ્ધિપરિવર્તસ્તૃતીયઃ ।
ઇતિ હિ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વ એવં ધર્મકાલસંચોદિતઃ સંસ્તતો મહાવિમાનાન્નિષ્ક્રમ્ય ધર્મોચ્ચયો નામ મહાપ્રાસાદો યત્ર નિષદ્ય બોધિસત્ત્વસ્તુષિતેભ્યો દેવેભ્યો ધર્મં દેશયતિ સ્મ, તં બોધિસત્ત્વો ઽભિરોહતિ સ્મ, અભિરુહ્ય ચ સુધર્મે સિંહાસને નિષીદતિ સ્મ । અથ યે દેવપુત્રા બોધિસત્ત્વસ્ય સભાગાઃ સમયાનસંપ્રસ્થિતાસ્તે ઽપિ તમેવ પ્રાસાદમભિરોહન્તિ સ્મ । યે ચ દશદિક્સંનિપતિતા બોધિસત્ત્વાઃ સભાગચરિતા બોધિસત્ત્વસ્ય દેવપુત્રાશ્ચ, તે ઽપિ તં પ્રાસાદમભિરુહ્ય યથાપ્રત્યર્હેષુ સિંહાસનેષુ સ્વકસ્વકેષુ નિષીદન્તિ, સ્મ અપગતાપ્સરોગણા અપગતપ્રાકૃતદેવપુત્રાઃ સમાનાધ્યાશયપરિવારા અષ્ટષષ્ટિકોટિસહસ્રપરિવારાઃ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવો દ્વાદશભિર્વર્ષૈર્બોધિસત્ત્વો માતુઃ કુક્ષિમવક્રમિષ્યતીતિ ॥
અથ શુદ્ધાવાસકાયિકા દેવપુત્રા જમ્બુદ્વીપમાગત્ય દિવ્યં વર્ણમન્તર્ધાપ્ય બ્રાહ્મણવેષેણ બ્રાહ્મણાન્ વેદાનધ્યાપયન્તિ સ્મ । યસ્યૈવરૂપા ગર્ભાવક્રાન્તિર્ભવતિ, સ દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ । યૈઃ સમન્વાગતસ્ય દ્વે ગતી ભવતો ન તૃતીયા । સચેદગારમધ્યાવસતિ, રાજા ભવતી ચક્રવર્તી ચતુરઙ્ગો વિજિતવાન્ ધાર્મિકો ધર્મરાજઃ સપ્તરત્નસમન્વાગતઃ । તસ્યેમાનિ સપ્ત રત્નાનિ ભવન્તિ । તદ્યથા - ચક્રરત્નં હસ્તિરત્નં અશ્વરત્નં સ્ત્રીરત્નં મણિરત્નં ગૃહપતિરત્નં પરિણાયકરત્નમેવ સપ્તમમ્ ॥
કથંરૂપેણ રાજા ચક્રવર્તી ચક્રરત્નેન સમન્વાગતો ભવતિ? ઇહ રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય તદેવ પોષધેયં ચ પઞ્ચદશ્યાં શિરઃસ્નાતસ્યોપવાસોષિતસ્યોપરિપ્રાસાદતલગતસ્ય સ્ત્ર્યાગારપરિવૃતસ્ય પૂર્વસ્યાં દિશિ દિવ્યં ચક્રરત્નં પ્રાદુર્ભવતિ । સહસ્રારં સનેમિકં સનાભિકં સુવર્ણવર્ણકર્માલંકૃતં સપ્તતાલમુચ્ચૈઃ સમન્તાદ્ દૃષ્ટ્વાન્તઃપુરં રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય તદ્દિવ્યં ચક્રરત્નમેવ ભવતિ । શ્રુતં ખલુ મયા યસ્ય કિલ રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય તદેવ પોષધેયં પઞ્ચદશ્યાં શિરઃસ્નાતસ્યોપવાસોષિતસ્યોપરિપ્રાસાદતલગતસ્ય સ્ત્ર્યાગારપરિવૃતસ્ય પૂર્વસ્યાં દિશિ દિવ્યં ચક્રરત્નં પ્રાદુર્ભવતિ, સ ભવતિ રાજા ચક્રવર્તી । નૂનમહં રાજા ચક્રવર્તી યન્ન્વહં દિવ્યં ચક્રરત્નં મીમાંસયેયમ્ । અથ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્ત એકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણજાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય દક્ષિણેન પાણિના તદ્દિવ્યં ચક્રરત્નં પ્રાર્થયેદેવં ચાવેદયેત્ - પ્રવર્તયસ્વ ભટ્ટ દિવ્યં ચક્રરત્નં ધર્મેણ માધર્મેણ । અથ તદ્દિવ્યં ચક્રરત્નં રાજ્ઞા ક્ષત્રિયેણ મૂર્ધાભિષિક્તેન પ્રવર્તિતં સમ્યગેવ ઋદ્ધૌ વિહાયસા પૂર્વેણ વ્રજતિ । અન્વેતિ રાજા ચક્રવર્તી સાર્ધં ચતુરઙ્ગેણ બલકાયેન । યત્ર ચ પૃથિવીપ્રદેશે તદ્દિવ્યં ચક્રરત્નં સંતિષ્ઠતે, તત્ર રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તો વાસં કલ્પયતિ સાર્ધં ચતુરઙ્ગેણ બલકાયેન । અથ યે તે ભવન્તિ પૂર્વસ્યાં દિશિ રાજાનો મણ્ડલિનઃ, તે રૂપ્યપાત્રીં વા ( વૈદ્ય 12 ) સુવર્ણચૂર્ણપરિપૂર્ણામાદાય સ્વર્ણપાત્રીં વા રૂપ્યચૂર્ણપરિપૂર્ણામાદાય રાજાનં ચક્રવર્તિનં પ્રત્યુત્તિષ્ઠન્તિ - એહિ દેવ સ્વાગતં દેવાય, ઇદં દેવસ્ય રાજ્યમૃદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ રમણીયં ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ । અધ્યાવસતુ દેવ સ્વકં વિજિતમનુપ્રાપ્તમ્ । એવમુક્તે રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તસ્ત્રાતા તાન્ રાજ્ઞો મણ્ડલિન એતદવોચત્ - કારયન્તુ ભવન્તઃ સ્વકાનિ રાજ્યાનિ ધર્મેણ । હન્ત ભવન્તો મા પ્રાણિનં ઘાતયિષ્યથ, માદત્તાદાસ્યથ, મા કામેષુ મિથ્યા ચરિષ્યથ, મા મૃષા વક્ષ્યથ, યાવન્મા ભે વિજિતે અધર્મમુત્પદ્યતે, માધર્મચારિણો રોચેથ । એવં ખલુ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તઃ પૂર્વાં દિશં વિજયતિ । પૂર્વાં દિશં વિજિતઃ પૂર્વં સમુદ્રમવગાહ્ય પૂર્વં સમુદ્રમવતરતિ । પૂર્વં સમુદ્રમવતીર્ય સમ્યગેવ ઋદ્ધ્યા વિહાયસા દક્ષિણેન વ્રજતિ । અન્વેતિ રાજા ચક્રવર્તી સાર્ધં ચતુરઙ્ગેણ બલકાયેન । પૂર્વવદેવં દક્ષિણાં દિશં વિજયતિ । યથા દક્ષિણામેવં પશ્ચિમામુત્તરાં દિશં વિજયતિ । ઉત્તરાં દિશં વિજિત્ય ઉત્તરસમુદ્રમવગાહતે । અવગાહ્યોત્તરાત્સમુદ્રાત્પ્રત્યુત્તરતિ । પ્રત્યુત્તીર્ય સમ્યગેવ ઋદ્ધ્યા વિહાયસા રાજધાનીમાગત્યોપરિ અન્તઃપુરદ્વારે ઽક્ષતમેવાસ્થાત્ । એવંરૂપેણ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તશ્ચક્રરત્નેન સમન્વાગતો ભવતિ ॥
કથંરૂપેણ રાજા ચક્રવર્તી હસ્તિરત્નેન સમન્વાગતો ભવતિ? ઇહ રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય પૂર્વવદ્ધસ્તિરત્નમુત્પદ્યતે । સર્વશ્વેતં સપ્તાઙ્ગસુપ્રતિષ્ઠિતં સ્વર્ણચૂડકં સ્વર્ણધ્વજં સ્વર્ણાલંકારં હેમજાલપ્રતિચ્છન્નં ઋદ્ધિમન્તં વિહાયસા ગામિનં વિકુર્વણાધર્મિણં યદુત બોધિર્નામ નાગરાજા । યદા ચ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તસ્તદ્ધસ્તિરત્નં મીમાંસિતુકામો ભવતિ, અથ સૂર્યસ્યાભ્યુદ્ગમનવેલાયાં તદ્ધસ્તિરત્નમભિરુહ્ય ઇમામેવ મહાપૃથિવીં સમુદ્રપરિખાં સમુદ્રપર્યન્તાં સમન્તતો ઽન્વાહિણ્ડ્ય રાજધાનીમાગત્ય પ્રશાસનરતિઃ પ્રત્યનુભવતિ । એવંરૂપેણ રાજા ચક્રવર્તી હસ્તિરત્નેન સમન્વાગતો ભવતિ ॥
કથંરૂપેણ રાજા ચક્રવર્તી અશ્વરત્નેન સમન્વાગતો ભવતિ? અથ રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય પૂર્વવદશ્વરત્નમુત્પદ્યતે । સર્વનીલં કૃષ્ણશિરસં મુઞ્જકેશમાદૃતવદનં સ્વર્ણધ્વજં સ્વર્ણાલંકારં હેમજાલપ્રતિચ્છન્નં ઋદ્ધિમન્તં વિહાયસા ગામિનં વિકુર્વણાધર્મિણં યદુત બાલાહકો નામાશ્વરાજમ્ । યદા ચ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તો ઽશ્વરત્નં મીમાંસિતુકામો ભવતિ, અથ સૂર્યસ્યાભ્યુદ્ગમનવેલાયામશ્વરત્નમભિરુહ્ય ઇમામેવ મહાપૃથ્વીં સમુદ્રપરિખાં સમુદ્રપર્યન્તાં સમન્તન્તો ઽન્વાહિણ્ડ્ય રાજધાનીમાગત્ય પ્રશાસનરતિઃ પ્રત્યનુભવતિ । એવંરૂપેણ રાજા ચક્રવર્તીં અશ્વરત્નેન સમન્વાગતો ભવતિ ॥

કથંરૂપેણ રાજા ચક્રવર્તીં મણિરત્નેન સમન્વાગતો ભવતિ? ઇહ રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય પૂર્વવન્મણિરત્નમુત્પદ્યતે શુદ્ધનીલવૈડૂર્યમષ્ટાંશં સુપરિકર્મકૃતમ્ । તસ્ય ખલુ પુનર્મણિરત્નસ્યાભયા સર્વમન્તઃપુરમવભાસ્યેન સ્ફુટં ભવતિ । યદા ચ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તસ્તં ( વૈદ્ય 13 ) મણિરત્નં મીમાંસિતુકામો ભવતિ, અથ રાત્ર્યામર્ધરાત્રસમયે ઽન્ધકારતમિસ્રાયાં તં મણિરત્નં ધ્વજાગ્રે ઉચ્છ્રાપયિત્વા ઉદ્યાનભૂમિં નિર્યાતિ સુભૂમિદર્શનાય । તસ્ય ખલુ પુનર્મણિરત્નસ્યાભયાસર્વાવન્તં ચતુરઙ્ગબલકાયમવભાસેન સ્ફુટીભવતિ સામન્તેન યોજનમ્ । યે ખલુ પુનસ્તસ્ય મણિરત્નસ્ય સામન્તકે મનુષ્યાઃ પ્રતિવસન્તિ, તે તેનાવભાસેનાસ્ફુટ સમાના અન્યોન્યં સંજાનન્તિ, અન્યોન્યં પશ્યન્તિ, અન્યોન્યમાહુઃ - ઉત્તિષ્ઠ ભદ્રમુખાઃ કર્માન્તાનિ કારયતઃ આપણાનિ પ્રસારયત, દિવા મન્યામહે સૂર્યમભ્યુદ્ગતમ્ । એવંરૂપેણ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તો મણિરત્નેન સમન્વાગતો ભવતિ ॥
કથંરૂપેણ રાજા ચક્રવર્તી સ્ત્રીરત્નેન સમન્વાગતો ભવતિ? ઇહ રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય પૂર્વવત્સ્ત્રીરત્નમુત્પદ્યતે । સદૃશી ક્ષત્રિયા નાતિદીર્ઘા નાતિહ્રસ્વા નાતિસ્થૂલા નાતિકૃશા નાતિગૌરી નાતિકૃષ્ણા અભિરૂપા પ્રાસાદિકા દર્શનીયા । તસ્યાઃ સર્વરોમકૂપેભ્યશ્ચન્દનગન્ધં પ્રવાતિ, મુખાચ્ચોત્પલગન્ધં પ્રવાતિ । કાચિલિન્દિકસુખસંસ્પર્શા । શીતલકાલે ચાસ્યા ઉષ્ણસંસ્પર્શાનિ ગાત્રાણિ ભવન્તિ, ઉષ્ણકાલે ચ શીતસંસ્પર્શાનિ । સા રાજાનં ચક્રવર્તિનં મુક્ત્વા નાન્યસ્મિન્ મનસાપિ રાગં કરોતિ કિં પુનઃ કાયેન । એવંરૂપેણ રાજા ચક્રવર્તી સ્ત્રીરત્નેન સમન્વાગતો ભવતિ ॥
કથંરૂપેણ રાજા ચક્રવર્તી ગૃહપતિરત્નેન સમન્વાગતો ભવતિ? ઇહ રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય પૂર્વવદ્ ગૃહપતિરત્નમુત્પદ્યતે પણ્ડિતો વ્યક્તો મેધાવી દિવ્યચક્ષુઃ । સ તેન દિવ્યચક્ષુષા સામન્તેન યોજનં સસ્વામિકાનિ નિધાનાનિ પશ્યતિ, અસ્વામિકાનિ નિધાનાનિ પશ્યતિ । સ યાનિ તાનિ ભવન્તિ અસ્વામિકાનિ, તૈ રાજ્ઞશ્ચક્રવર્તિનો ધનેન કરણીયં કરોતિ । એવંરૂપેણ રાજા ચક્રવર્તી ગૃહપતિરત્નેન સમન્વાગતો ભવતિ ॥
કથંરૂપેણ રાજા ચક્રવર્તી પરિણાયકરત્નેન સમન્વાગતો ભવતિ? ઇહ રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાષિભિક્તસ્ય પૂર્વવત્પરિણાયકરત્નમુત્પદ્યતે પણ્ડિતો વ્યક્તો મેધાવી । રાજ્ઞચક્રવર્તિનશ્ચિન્તિતમાત્રેણ ઉદ્યોજયિતવ્યં સેનામુદ્યોજયતિ સ્મ । એવંરૂપેણ રાજા ચક્રવર્તી પરિણાયકરત્નેન સમન્વાગતો ભવતિ । એભિઃ સપ્તરત્નૈઃ સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ । ભવતિ ચાસ્ય પુત્રસહસ્રં શૂરાણાં વીરાણાં વરાઙ્ગરૂપિણાં પરસૈન્યપ્રમર્દકાનામ્ । સ ઇમાં મહાપૃથિવીં સસાગરપર્યન્તામખિલામકણ્ટકામદણ્ડેનાશસ્ત્રેણાભિનિર્જિત્યાધ્યાસયતિ । સચેદગારાદનગારિકાં પ્રવ્રજિષ્યતિ, વાન્તછન્દરાગો નેતા અનન્યદેવઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચેતિ ॥
તથા અન્યે ઽપિ દેવપુત્રા જમ્બુદ્વીપમાગત્ય પ્રત્યેકબુદ્ધેભ્ય આરોચયન્તિ સ્મ - રિઞ્ચત માર્ષા બુદ્ધક્ષેત્રમ્ । ઇતો દ્વાદશવત્સરે બોધિસત્ત્વો માતુઃ કુક્ષિમવક્રમિષ્યતિ ॥
તેન ખલુ પુનર્ભિક્ષવઃ સમયેન રાજગૃહે મહાનગરે ગોલાઙ્ગુલપરિવર્તને પર્વતે માતઙ્ગો નામ પ્રત્યેકબુદ્ધો વિહરતિ સ્મ । સ તં શબ્દં શ્રુત્વા કર્દમ ઇવ શિલાયાં પ્રસ્થાય વિહાયસા સપ્તતાલમાત્રમત્યુદ્ગમ્ય ચ તેજોધાતું સમાપદ્યોલ્કેવ પરિનિર્વાણો ઽયમ્ । યત્તસ્ય પિત્તશ્લેષ્મસ્નાય્વસ્થિમાંસરુધિરં ( વૈદ્ય 14 ) ચાસીત્, તત્સર્વં તેજસા પર્યવદાનમગચ્છત્ । શુદ્ધશરીરાણ્યેવ ભૂમૌ પ્રાપતન્ । અદ્યાપિ ચ તાનિ ઋષિપદાન્યેવ સંજ્ઞાયન્તે ॥
તેન ખલુ પુનર્ભિક્ષવઃ સમયેન વારાણસ્યાં ઋષિપતને મૃગદાવે પઞ્ચ પ્રત્યેકબુદ્ધશતાનિ વિહરન્તિ સ્મ । તે ઽપિ તં શબ્દં શ્રુત્વા વિહાયસા સપ્તતાલમાત્રમત્યુદ્ગમ્ય તેજોધાતું સમાપદ્યોલ્કેવ પરિનિર્વાન્તિ સ્મ । યત્તેષાં પિત્તશ્લેષ્મમાંસાસ્થિસ્નાયુરુધિરં ચાભૂત્, તત્સર્વં તેજસા પર્યવદાનમગચ્છત્ । શુદ્ધશરીરાણ્યેવ ભૂમૌ પ્રાપતન્ । અસ્મિન્નૃષયઃ પતિતા ઇતિ તસ્માત્પ્રભૃતિ ઋષિપતનસંજ્ઞોદપાદિ । અભયદત્તાશ્ચ તસ્મિન્ મૃગાઃ પ્રતિવસન્તિ ઇતિ તદગ્રેણ મૃગદાવસ્ય મૃગદાવ ઇતિ સંજ્ઞોદપાદિ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વસ્તુષિતવરભવનસ્થિતશ્ચત્વારિ મહાવિલોકિતાનિ વિલોકયતિ સ્મ । કતમાનિ ચત્વારિ? તદ્યથા - કાલવિલોકિતં દ્વીપવિલોકિતં દેશવિલોકિતં કુલવિલોકિતમ્ ॥
કિં કારણં ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વઃ કાલવિલોકિતં વિલોકયતિ સ્મ? ન બોધિસત્ત્વ આદિપ્રવૃત્તે લોકે સત્ત્વસંવર્તનીકાલસમયે માતુઃ કુક્ષિમવક્રામતિ, અથ તર્હિ યદા વ્યક્તો લોકઃ સુસ્થિતો ભવતિ, જાતિ પ્રજ્ઞાયતે, જરા પ્રજ્ઞાયતે, વ્યાધિ પ્રજ્ઞાયતે, મરણં પ્રજ્ઞાયતે, તદા બોધિસત્ત્વો માતુઃ કુક્ષિમવક્રામતિ ॥
કિં કારણં બોધિસત્ત્વો દ્વીપવિલોકિતં વિલોકયતિ સ્મ? ન બોધિસત્ત્વા પ્રત્યન્તદ્વીપા ઉપપદ્યન્તે, ન પુર્વવિદેહે, નાપરગોદાનીયે, ન ચોત્તરકુરૌ । અથ તર્હિ જમ્બુદ્વીપ એવોપપદ્યન્તે ॥
કિં કારણં ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વો દેશવિલોકિતં વિલોકયતિ સ્મ? ન બોધિસત્ત્વાઃ પ્રત્યન્તજનપદેષૂપપદ્યન્તે, યેષુ મનુષ્યા અન્ધજાત્યા જડા એડમૂકજાતીયા અભવ્યાઃ સુભાષિતદુર્ભાષિતાનામર્થં જ્ઞાતુમ્ । અથ તર્હિ બોધિસત્ત્વા મધ્યમેષ્વેવ જનપદેષૂપપદ્યન્તે ॥
કિં કારણં ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વઃ કુલવિલોકિતં વિલોકયતિ સ્મ? ન બોધિસત્ત્વા હીનકુલેષૂપપદ્યન્તે ચણ્ડાલકુલેષુ વા વેણુકારકુલે વા રથકારકુલે વા પુષ્કસકુલે વા । અથ તર્હિ કુલદ્વયે એવોપપદ્યન્તે બ્રાહ્મણકુલે ક્ષત્રિયકુલે ચ । તત્ર યદા બ્રાહ્મણગુરુકો લોકો ભવતિ, તદા બ્રાહ્મણકુલે ઉપપદ્યન્તે । યદા ક્ષત્રિયગુરુકો લોકો ભવતિ, તદા ક્ષત્રિયકુલે ઉપપદ્યન્તે । એતર્હિ ભિક્ષવઃ ક્ષત્રિયગુરુકો લોકઃ । તસ્માદ્બોધિસત્ત્વાઃ ક્ષત્રિયકુલે ઉપપદ્યન્તે । તમર્થં ચ સંપ્રતીત્ય બોધિસત્ત્વસ્તુષિતવરભવનસ્થશ્ચત્વારિ મહાવિલોકિતાનિ વિલોકયતિ સ્મ ॥
એવં ચાવલોક્ય તૂષ્ણીમભૂત્ । ઇતિ હિ ભિક્ષવસ્તે દેવપુત્રાઃ બોધિસત્ત્વસ્યાન્યોન્યં પરિપૃચ્છન્તિ સ્મ - કતમસ્મિન્ કુલરત્ને કિયદ્રૂપાયાં જનન્યાં બોધિસત્ત્વઃ પ્રતિષ્ઠતેતિ । તત્ર કેચિદાહુઃ - ઇદં વૈદેહીકુલં મગધેષુ જનપદેષુ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં સુભિક્ષં ચ । ઇદં પ્રતિરૂપમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ગર્ભસ્થાનમ્ । અપરે ત્વાહુઃ - ન તત્પ્રતિરૂપમ્ । તત્કસ્માત્? તથા હિ - તન્ન ( વૈદ્ય 15 ) માતૃશુદ્ધં પિતૃશુદ્ધં અપ્લુતં ચઞ્ચલમનવસ્થિતં પરિત્તપુણ્યાભિષ્યન્દિતં ન વિપુલપુણ્યાભિષિક્તં સત્કુલપ્રદેશોપચારં નોદ્યાનસરસ્તડાગાકીર્ણં કર્વટમિવ પ્રત્યન્તવાસમ્ । તેન ન તત્પ્રતિરૂપમ્ ॥

અપરે ત્વાહુઃ - ઇદં પુનઃ કૌશલકુલં મહાવાહનં ચ મહાપરિવારં ચ મહાધનં ચ । તત્પ્રતિરૂપમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ગર્ભપ્રતિસંસ્થાનાયેતિ । અપરે ઽપ્યાહુઃ - તદપ્યપ્રતિરૂપમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ - કૌશલકુલં માતઙ્ગચ્યુત્યુપપન્નં ન માતૃપિતૃશુદ્ધમ્ । હીનાધિમુક્તિકં ન ચ કુલોદિતં ન ચાપરિમિતધનરત્નનિધિસમુત્થિતમ્ । તેન ન તત્પ્રતિરૂપમ્ ॥
અપરે ત્વાહુઃ - ઇદં વંશરાજકુલં ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ । ઇદં પ્રતિરૂપમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ગર્ભસ્થાનમિતિ । અપર એવમાહુઃ - ઇદમપ્યપ્રતિરૂપમ્ । કિં કારણમ્? તથાહિ - વંશરાજકુલં પ્રાકૃતં ચ ચણ્ડં ચ ન ચોજ્જ્વલિતતેજસં પરપુરુષજન્માવૃતં ચ ન માતૃપિતૃસ્વતેજઃ કર્માભિનિર્વૃત્તં ચ । ઉચ્છેદવાદી ચ તત્ર રાજા । તેન તદપ્યપ્રતિરૂપમ્ ॥
અપરે ઽપ્યાહુઃ - ઇયં વૈશાલી મહાનગરી ઋદ્ધા ચ સ્ફીતા ચ ક્ષેમા ચ સુભિક્ષા ચ રમણીયા ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યા ચ વિતર્દિનિર્યૂહતોરણગવાક્ષહર્મ્યકૂટાગારપ્રાસાદતલસમલંકૃતા ચ પુષ્પવાટિકાવનરાજિસંકુસુમિતા ચ અમરભવનપુરપ્રાકાશ્યા । સા પ્રતિરૂપાસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ગર્ભપ્રતિસંસ્થાનાયેતિ । અપર આહુઃ - સાપ્યપ્રતિરૂપા । કિં કારણમ્? તથા હિ - તેષાં નાસ્તિ પરસ્પરન્યાયવાદિતા, નાસ્તિ ધર્માચરણમ્, નોચ્ચમધ્યવૃદ્ધજ્યેષ્ઠાનુપાલિતા । એકૈક એવ મન્યતે - અહં રાજા, અહં રાજેતિ । ન ચ કસ્યચિચ્છિષ્યત્વમભ્યુપગચ્છતિ ન ધર્મત્વમ્ । તેન સાપ્યપ્રતિરૂપા ॥
અપરે ત્વેવમાહુઃ - ઇદં પ્રદ્યોતકુલં મહાબલં ચ મહાવાહનં ચ પરચમૂશિરસિ વિજયલબ્ધં ચ । તત્પ્રતિરૂપમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ગર્ભપ્રતિસંસ્થાનાયેતિ । અપરે ત્વેવમાહુઃ - તદપ્યપ્રતિરૂપમ્ । કિં કારણમ્? તથા હિ - તે ચણ્ડાશ્ચ ચપલાશ્ચ રૌદ્રાશ્ચ પરુષાશ્ચ સાહસિકાશ્ચ, ન ચ કર્મદર્શિનઃ । તેન તદપ્યપ્રતિરૂપમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ગર્ભપ્રતિસંસ્થાનાયેતિ ॥
અપર એવમાહુઃ - ઇયં મથુરા નગરી ઋદ્ધા ચ સ્ફીતા ચ ક્ષેમા ચ સુભિક્ષા ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યા ચ । રાજ્ઞઃ સુબાહોઃ કંસકુલસ્ય શૂરસેનેશ્વરસ્ય રાજધાનિઃ । સા પ્રતિરૂપાસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ગર્ભપ્રતિસંસ્થાનાયેતિ । અપરે ત્વાહુઃ - સાપ્યપ્રતિરૂપા । કિં કારણમ્? તથાહિ - સ રાજા મિથ્યાદૃષ્ટિકુલવંશપ્રસૂતો દસ્યુરાજા । ન યુજ્યતે ચરમભવિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મિથ્યાદૃષ્ટિકુલે ઉપપત્તુમ્ । તેન સાપ્યપ્રતિરૂપા ॥
અપરે ઽપ્યાહુઃ - અયં હસ્તિનાપુરે મહાનગરે રાજા પાણ્ડવકુલવંશપ્રસૂતઃ શૂરો વીર્યવાન્ વરાઙ્ગરૂપસંપન્નઃ પરસૈન્યપ્રમર્દકાનાં તત્કુલં પ્રતિરૂપમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ગર્ભપ્રતિસંસ્થાનાયેતિ । અપરે ઽપ્યાહુઃ - તદપ્યપ્રતિરૂપમ્ । કિં કારણમ્? તથા હિ - પાણ્ડવકુલપ્રસૂતૈઃ કુલવંશો ઽતિવ્યાકુલીકૃતો ( વૈદ્ય 16 ) યુધિષ્ઠિરો ધર્મસ્ય પુત્ર ઇતિ કથયતિ, ભીમસેનો વાયોઃ, અર્જુન ઇન્દ્રસ્ય, નકુલસહદેવાવશ્વિનોરિતિ । તેન તદપિ કુલમપ્રતિરૂપમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ગર્ભસંસ્થાનાયેતિ ॥
અપર આહુઃ - ઇયં મિથિલા નગરી અતીવ રમણીયા મૈથિલસ્ય રાજ્ઞઃ સુમિત્રસ્ય નિવાસભૂમિઃ । સ રાજા પ્રભૂતહસ્ત્યશ્વરથપદાતિબલકાયસમન્વિતઃ પ્રભૂતહિરણ્યસુવર્ણમણિમુક્તાવૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાલજાતરૂપરજતવિત્તોપકરણઃ સર્વસામન્તરાજાભીતબલપરાક્રમો મિત્રવાન્ ધર્મવત્સલઃ । તત્કુલં પ્રતિરૂપમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ગર્ભપ્રતિસંસ્થાનાયેતિ । અન્ય ઊચુઃ - તદપ્યપ્રતિરૂપમ્ । અસ્ત્યસૌ રાજા સુમિત્ર એવંગુણયુક્તઃ, કિં ત્વતિવૃદ્ધો ન સમર્થઃ પ્રજામુત્પાદયિતુમતિબહુપુત્રશ્ચ । તસ્માત્તદપિ કુલમપ્રતિરૂપમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ગર્ભપ્રતિસંસ્થાનાયેતિ ॥
એવં ભિક્ષવસ્તે બોધિસત્ત્વા દેવપુત્રાશ્ચ સર્વસ્મિન્ જમ્બુદ્વીપે ષોડશજાનપદેષુ યાનિ કાનિચિદુચ્ચોચ્ચાનિ રાજકુલાનિ, તાનિ સર્વાણિ વ્યવલોકયન્તઃ(તાનિ) સર્વાણિ સદોષાણ્યદ્રાક્ષુઃ । તેષાં ચિન્તામનસ્કારપ્રયુક્તાનાં જ્ઞાનકેતુધ્વજો નામ દેવપુત્રો ઽવૈવર્તિકો બોધાય કૃતનિશ્ચયો ઽસ્મિન્મહાયાને । સ તાં મહતીં બોધિસત્ત્વદેવપર્ષદમેતદવોચત્ - એતન્માર્ષા એતમેવ બોધિસત્ત્વમુપસંક્રમ્ય પરિપ્રક્ષ્યામઃ - કીદૃગ્ગુણસંપન્ને કુલે ચરમભવિકો બોધિસત્ત્વઃ પ્રત્યાજાયત ઇતિ । સાધ્વિતિ તે સર્વે કૃતાઞ્જલિપુટા બોધિસત્ત્વમુપસંક્રમ્ય પર્યપ્રાક્ષુઃ - કીદૃગ્ગુણસંપન્ને સત્પુરુષકુલરત્ને ચરમભવિકો બોધિસત્ત્વઃ પ્રત્યાજાયત ઇતિ ॥

તતો બોધિસત્ત્વસ્તં મહાન્તં બોધિસત્ત્વગણં દેવગણં ચ વ્યવલોક્ય એતદવોચત્ - ચતુષ્ષષ્ટ્યાકારૈર્માર્ષાઃ સંપન્નકુલં ભવતિ યત્ર ચરમભવિકો બોધિસત્ત્વઃ પ્રત્યાજાયતે । કતમૈશ્ચતુષ્ષષ્ટ્યાકારૈઃ? તદ્યથા । અભિજ્ઞાતં ચ તત્કુલં ભવતિ । અક્ષુદ્રાનુપઘાતિ ચ તત્કુલં ભવતિ । જાતિસંપન્નં ચ તત્કુલં ભવતિ । ગોત્રસંપન્નં ચ તત્કુલં ભવતિ । પૂર્વપુરુષયુગસંપન્નં ચ તત્કુલં ભવતિ । અભિજાતપુરુષયુગસંપન્નં ચ તત્કુલં ભવતિ । અભિલક્ષિતપુરુષયુગસંપન્નં ચ તત્કુલં ભવતિ । મહેશાખ્યપુરુષયુગસંપન્નં ચ તત્કુલં ભવતિ । બહુસ્ત્રીકં ચ તત્કુલં ભવતિ । બહુપુરુષં ચ તત્કુલં ભવતિ । અભીતં ચ તત્કુલં ભવતિ । અદીનાલીનં ચ તત્કુલં ભવતિ । અલુબ્ધં ચ તત્કુલં ભવતિ । શીલવચ્ચ તત્કુલં ભવતિ । પ્રજ્ઞાવચ્ચ તત્કુલં ભવતિ । અમાત્યાવેક્ષિતં ચ તત્કુલં ભવતિ ભોગાન્ પરિભુનક્તિ । અવન્ધ્યશિલ્પનિવેશનં ચ તત્કુલં ભવતિ ભોગાન્ પરિભુનક્તિ । દૃઢમિત્રં ચ તત્કુલં ભવતિ । તિર્યગ્યોનિગતપ્રાણાનુપરોધકરં ચ તત્કુલં ભવતિ । કૃતજ્ઞં ચ કૃતવેદિતં ચ તત્કુલં ભવતિ । અચ્છન્દગામિનં ચ તત્કુલં ભવતિ । અદોષગામિનં ચ તત્કુલં ભવતિ । અમોહગામિનં ચ તત્કુલં ભવતિ । અભયગામિનં ચ તત્કુલં ભવતિ । અનવદ્યભીરુ ચ તત્કુલં ભવતિ । અમોહવિહારિ ચ તત્કુલં ભવતિ । સ્થૂલભિક્ષં ચ તત્કુલં ભવતિ । ક્રિયાધિમુક્તં ચ તત્કુલં ભવતિ । ત્યાગાધિમુક્તં ચ તત્કુલં ભવતિ । દાનાધિમુક્તં ચ તત્કુલં ભવતિ । પરુષકારમતિ ચ તત્કુલં ( વૈદ્ય 17 ) ભવતિ । દૃઢવિક્રમં ચ તત્કુલં ભવતિ । બલવિક્રમં ચ તત્કુલં ભવતિ । શ્રેષ્ઠવિક્રમં ચ તત્કુલં ભવતિ । ઋષિપૂજકં ચ તત્કુલં ભવતિ । દેવતાપૂજકં ચ તત્કુલં ભવતિ । ચૈત્યપૂજકં ચ તત્કુલં ભવતિ । પૂર્વપ્રેતપૂજકં ચ તત્કુલં ભવતિ । અપ્રતિબદ્ધવૈરં ચ તત્કુલં ભવતિ । દશદિગ્વિઘુષ્ટશબ્દં ચ તત્કુલં ભવતિ । મહાપરિવારં ચ તત્કુલં ભવતિ । અભેદ્યપરિવારં ચ તત્કુલં ભવતિ । અનુત્તરપરિવારં ચ તત્કુલં ભવતિ । કુલજ્યેષ્ઠં ચ તત્કુલં ભવતિ । કુલશ્રેષ્ઠં ચ તત્કુલં ભવતિ । કુલવશિતાપ્રાપ્તં ચ તત્કુલં ભવતિ । મહેશાખ્યં ચ તત્કુલં ભવતિ । માતૃજ્ઞં ચ તત્કુલં ભવતિ । પિતૃજ્ઞં ચ તત્કુલં ભવતિ । શ્રામણ્યં ચ તત્કુલં ભવતિ । બ્રાહ્મણ્યં ચ તત્કુલં ભવતિ । પ્રભૂતધનધાન્યકોષકોષ્ઠાગારં ચ તત્કુલં ભવતિ । પ્રભૂતહિરણ્યસુવર્ણમણિમુક્તાજાતરૂપરજતવિત્તોપકરણં ચ તત્કુલં ભવતિ । પ્રભૂતહસ્ત્યશ્વોષ્ટ્રગવેડકં ચ તત્કુલં ભવતિ । પ્રભૂતદાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયં ચ તત્કુલં ભવતિ । દુષ્પ્રધર્ષં ચ તત્કુલં ભવતિ । સર્વાર્થસિદ્ધં ચ તત્કુલં ભવતિ । ચક્રવર્તિકુલં ચ તત્કુલં ભવતિ । પૂર્વકુશલમૂલસહાયોપચિતં ચ તત્કુલં ભવતિ । બોધિસત્ત્વકુલકુલોદિતં ચ તત્કુલં ભવતિ । અનવદ્યં ચ તત્કુલં ભવતિ સર્વજાતિવાદદોષૈઃ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સશ્રમણબ્રાહ્મણિકાયાં પ્રજાયામ્ । એભિર્માર્ષાશ્ચતુષ્ષષ્ટ્યાકારૈઃ સમન્વાગતં ચ તત્કુલં ભવતિ યસ્મિંશ્ચરમઃ ભવિકો બોધિસત્ત્વ ઉત્પદ્યતે ॥
દ્વાત્રિંશતા માર્ષા ગુણાકારૈઃ સમન્વાગતા સા સ્ત્રી ભવતિ યસ્યાઃ સ્ત્રિયાશ્ચરમભવિકો બોધિસત્ત્વઃ કુક્ષાવવક્રામતિ । કતમૈર્દ્વાત્રિંશતા? યદુત અભિજ્ઞાતાયાં સ્ત્રિયાં કુક્ષૌ ચરમભવિકો બોધિસત્ત્વો ઽવક્રામતિ । અભિલક્ષિતાયા અચ્છિદ્રોપચારાયા જાતિસંપન્નાયાઃ કુલસંપન્નાયા રૂપસંપન્નાયા નામસંપન્નાયા આરોહપરિણાહસંપન્નાયા અપ્રસૂતાયાઃ શીલસંપન્નાયાઃ ત્યાગસંપન્નાયાઃ સ્મિતમુખાયાઃ પ્રદક્ષિણગ્રાહિણ્યા વ્યક્તાયા વિનીતાયા વિશારદાયા બહુશ્રુતાયાઃ પણ્ડિતાયા અશઠાયા અમાયાવિન્યા અક્રોધનાયા અપગતેર્ષ્યાયા અમત્સરાયા અચઞ્ચલાયા અચપલાયા અમુખરાયાઃ ક્ષાન્તિસૌરભ્યસંપન્નાયા હ્ર્યપત્રાપ્યસંપન્નાયા મન્દરાગદ્વેષમોહાયા અપગતમાતૃગ્રામદોષાયાઃ પતિવ્રતાયાઃ સર્વાકારગુણસંપન્નાયાઃ સ્ત્રિયાઃ કુક્ષૌ ચરમભવિકો બોધિસત્ત્વો ઽવક્રામતિ । એભિર્માર્ષા દ્વાત્રિંશતાકારૈઃ સમન્વાગતા સા સ્ત્રી યસ્યાઃ સ્ત્રિયાઃ કુક્ષૌ ચરમભવિકો બોધિસત્ત્વો ઽવક્રામતિ ॥
ન ખલુ પુનર્માર્ષાઃ કૃષ્ણપક્ષે બોધિસત્ત્વો માતુઃ કુક્ષાવવક્રામતિ, અપિ તુ શુક્લપક્ષે । એવં પઞ્ચદશ્યાં પૂર્ણાયાં પૂર્ણિમાયાં પુષ્યનક્ષત્રયોગે પોષધપરિગૃહીતાયા માતુઃ કુક્ષૌ ચરમભવિકો બોધિસત્ત્વો ઽવક્રામતિ ॥

અથ ખલુ તે બોધિસત્ત્વાસ્તે ચ દેવપુત્રા બોધિસત્ત્વસ્યાન્તિકાદિમામેવરૂપાં કુલપરિશુદ્ધિં માતૃપરિશુદ્ધિં ચ શ્રુત્વા ચિન્તામનસ્કારા અભૂવન્ । કતમં કુલં એવંગુણસમન્વાગતં ભવેદ્યાવદ્વિધમનેન સત્પુરુષેણ નિર્દિષ્ટમ્? તેષાં ચિન્તામનસ્કારપ્રયુક્તાનામેતદભૂત્ - ઇદં ખલ્વપિ શાક્યકુલં ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ રમણીયં ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ । રાજા શુદ્ધોદનો માતૃશુદ્ધઃ ( વૈદ્ય 18 ) પિતૃશુદ્ધઃ પત્નીશુદ્ધો ઽપરિકૃષ્ટસંપન્નાયાઃ સ્વાકારસુવિજ્ઞાપકઃ પુણ્યતેજસ્તેજિતો મહાસંમતકુલે પ્રસૂતશ્ચક્રવર્તિવંશકુલકુલોદિતો ઽપરિમિતધનનિધિરત્નસમન્વાગતઃ કર્મદૃક્ચ વિગતપાપદૃષ્ટિકશ્ચ । સર્વશાક્યવિષયે ચૈકરાજા પૂજિતો માનિતઃ શ્રેષ્ઠિગૃહપત્યમાત્યપારિષદ્યાનાં પ્રાસાદિકો દર્શનીયો નાતિવૃદ્ધો નાતિતરુણો ઽભિરૂપઃ સર્વગુણોપેતઃ શિલ્પજ્ઞઃ કાલજ્ઞ આત્મજ્ઞો ધર્મજ્ઞસ્તત્ત્વજ્ઞો લોકજ્ઞો લક્ષણજ્ઞો ધર્મરાજો ધર્મેણાનુશાસ્તા અવરોપિતકુશલમૂલાનાં ચ સત્ત્વાનાં કપિલવસ્તુમહાનિલયઃ । યે ઽપિ તત્રોપપન્નાસ્તે ઽપિ તત્સ્વભાવા એવ । રાજ્ઞશ્ચ શુદ્ધોદનસ્ય માયા નામ દેવી સુપ્રબુદ્ધસ્ય શાક્યાધિપતેર્દુહિતા નવતરુણી રૂપયૌવનસંપન્ના અપ્રસૂતા અપગતપુત્રદુહિતૃકા સુરૂપા સલેખ્યવિચિત્રેવ દર્શનીયા દેવકન્યેવ સર્વાલંકારભૂષિતા અપગતમાતૃગ્રામદોષા સત્યવાદિન્યકર્કશા અપરુષા અચપલાનવદ્યા કોકિલસ્વરા અપ્રલાપિની મધુરપ્રિયવાદિની વ્યપગતાખિલક્રોધમદમાનદર્પપ્રતિઘા અનીર્ષુકા કાલવાદિની ત્યાગસંપન્ના શીલવતી પતિસંતુષ્ટા પતિવ્રતા પરપુરુષચિન્તામનસ્કારાપગતા સમસંહતશિરઃકર્ણનાસા ભ્રમવરસદૃશકેશી સુલલાટી સુભ્રૂર્વ્યપગતભ્રુકુટિકા સ્મિતમુખી પૂર્વાભિલાપિની શ્લક્ષ્ણમધુરવચના પ્રદક્ષિણગ્રાહિણી ઋજ્વી અકુટિલા અશઠા અમાયાવિની હ્ર્યપત્રાપ્યસંપન્ના અચપલા અચઞ્ચલા અમુખરા અવિકીર્ણવચના મન્દરાગદ્વેષમોહા ક્ષાન્તિસૌરભ્યસંપન્ના કરચરણનયનસ્વારક્ષિતબુદ્ધિઃ મૃદુતરુણહસ્તપાદા કાચિલિન્દિકસુખસંસ્પર્શા નવનલિનેન્દીવરપત્રસુવિશુદ્ધનયના રક્તતુઙ્ગનાસા સુપ્રતિષ્ઠિતાઙ્ગી સેન્દ્રાયુધમિવ યષ્ટિઃ સુવિનીતા સુવિભક્તાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગા અનિન્દિતાઙ્ગી બિમ્બોષ્ઠી ચારુદશના અનુપૂર્વગ્રીવા સ્વલંકૃતા સુમના વાર્ષિકી સુવિશુદ્ધદર્શના સુવિનીતાંસા અનુપૂર્વસુજાતબાહુશ્ચાપોદરી અનુપહતપાર્શ્વા ગમ્ભીરનાભિમણ્ડલા વૃત્તસુવિસ્તીર્ણશ્લક્ષ્ણકઠિનકટિર્વજ્રસંહનનકલ્પસદૃશમાત્રા ગજભુજસમસમાહિતસદૃશોરૂ ઐણેયમૃગસદૃશજઙ્ઘા લાક્ષારસસદૃશપાણિપાદા જગતિ નયનાભિરમ્યા અપ્રતિહતચક્ષુરિન્દ્રિયા મનાપપ્રિયદર્શના સ્ત્રીરત્નરૂપપ્રતિવિશિષ્ટા માયાનિર્મિતમિવ બિમ્બં માયાનામસંકેતા કલાવિચક્ષણા નન્દન ઇવાપ્સરઃ - પ્રકાશા શુદ્ધોદનસ્ય મહારાજસ્યાન્તઃપુરમધ્યગતા । સા પ્રતિરૂપા બોધિસત્ત્વસ્ય જનની । યા ચેયં કુલપરિશુદ્ધિર્બોધિસત્ત્વેનોદાહૃતા, સા શાક્યકુલ એવ સંદૃશ્યતે ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
પ્રાસાદિ ધર્મોચ્ચયિ શુદ્ધસત્ત્વઃ સુધર્મસિંહાસનિ સંનિષણ્ણઃ ।
સભાગદેવૈઃ પરિવારિતો ઋષિઃ સંબોધિસત્ત્વેભિ મહાયશોભિઃ

તત્રોપવિષ્ટાન અભૂષિ ચિન્તા કતમત્કુલં શુદ્ધસુસંપ્રજાનમ્ ।
યદ્બોધિસત્ત્વે પ્રતિરૂપજન્મે માતા પિતા કુત્ર ચ શુદ્ધભાવાઃ

વ્યવલોકયન્તઃ ખલુ જમ્બુસાહ્વયં યઃ ક્ષત્રિયો રાજકુલો મહાત્મા ।
સર્વાન્ સદોષાનનુચિન્તયન્તઃ શાક્યં કુલં ચાદૃશુ વીતદોષમ્

શુદ્ધોદનો રાજકુલે કુલીનો નરેન્દ્રવંશે સુવિશુદ્ધગાત્રઃ ।
ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ નિરાકુલં ચ સગૌરવં સજ્જનધાર્મિકં ચ

અન્યે ઽપિ સત્ત્વાઃ કપિલાહ્વયે પુરે સર્વે સુશુદ્ધાશય ધર્મયુક્તાઃ ।
ઉદ્યાનઆરામવિહારમણ્ડિતા કપિલાહ્વયે શોભતિ જન્મભૂમિઃ

સર્વે મહાનગ્ન બલૈરુપેતા વિસ્તીર્ણહસ્તી નવરત્નવન્તિ ।
ઇષ્વસ્ત્રશિક્ષાસુ ચ પારમિં ગતા ન ચાપરં હિંસિષુ જીવિતાર્થમ્

શુદ્ધોદનસ્ય પ્રમદા પ્રધાના નારીસહસ્રેષુ હિ સાગ્રપ્રાપ્તા ।
મનોરમા માયકૃતેવ બિમ્બં નામેન સા ઉચ્યતિ માયાદેવી

સુરૂપરૂયા યથ દેવકન્યા સુવિભક્તગાત્રા શુભનિર્મલાઙ્ગી ।
ન સો ઽસ્તિ દેવો ન ચ માનુષો વા યો માય દૃષ્ટ્વાથ લભેત તૃપ્તિમ્

ન રાગરક્તા ન ચ દોષદુષ્ટા શ્લક્ષ્ણા મૃદૂ સા ઋજુસ્નિગ્ધવાક્યા ।
અકર્કશા ચાપરુષા ચ સૌમ્યા સ્મિતીમુખા સા ભ્રુકુટીપ્રહીણા

હ્રીમા વ્યપત્રાપિણી ધર્મચારિણી નિર્માણ અસ્તબ્ધ અચઞ્ચલા ચ ।
અનીર્ષુકા ચાપ્યશઠા અમાયા ત્યાગાનુરક્તા સહમૈત્રચિત્તા

કર્મેક્ષિણી મિથ્યપ્રયોગહીના સત્યે સ્થિતા કાયમનઃસુસંવૃતા ।
સ્ત્રીદોષજાલં ભુવિ યત્પ્રભૂતં સર્વં તતો ઽસ્યાઃ ખલુ નૈવ વિદ્યતે

ન વિદ્યતે કન્ય મનુષ્યલોકે ગન્ધર્વલોકે ઽથ ચ દેવલોકે ।
માયાય દેવીય સમા કુતો ઽન્તરી પ્રતિરૂપ સા વૈ જનની મહર્ષેઃ

જાતીશતાં પઞ્ચમનૂનકારિ સા બોધિસત્ત્વસ્ય બભૂવ માતા ।
પિતા ચ શુદ્ધોદનુ તત્ર તત્ર પ્રતિરૂપ તસ્માજ્જનની ગુણાન્વિતા

વ્રતસ્થ સા તિષ્ઠતિ તાપસીવ વ્રતાનુચારી સહધર્મચારિણી ।
રાજ્ઞાભ્યનુજ્ઞાત વરપ્રલબ્ધા દ્વાત્રિંશ માસામવ કામ સેવહિ

યત્ર પ્રદેશે સ્થિહતે નિષીદતે શય્યાગતા ચ ક્રમણં ચ તસ્યાઃ ।
ઓભાસિતો ભોતિ સદેવભાગો આભાય તસ્યાઃ શુભકર્મનિષ્ઠયા

ન સો ઽસ્તિ દેવાસુર માનુષો વા યો રાગચિત્તેન સમર્થ પ્રેક્ષિતુમ્ ।
પશ્યન્તિ માતાં દુહિતાં ચ સર્વે ઈર્યાપથેષ્ટાર્યગુણોપપેતા

માયાય દેવ્યાઃ શુભકર્મહેતુના વિવર્ધતે રાજકુલં વિશાલમ્ ।
પ્રદેશરાજ્ઞામપિ ચાપ્રચારો વિવર્ધતે કીર્તિ યશશ્ચ પાર્થિવે

યથા ચ માયા પ્રતિરૂપભાજનં યથાર્યસત્ત્વઃ પરમં વિરાજતે ।
પશ્યેત એવાવધિકં ગુણાન્વિતા દયા સુતા સા જનની ચ માયા

જમ્બુધ્વજે ઽન્યા ન હિ સાસ્તિ નારી યસ્યા સમર્થા ધરિતું નરોત્તમઃ ।
અન્યત્ર દેવ્યાતિગુણાન્વિતાયા દશનાગસાહસ્રબલં હિ યસ્યાઃ

એવં હિ તે દેવસુતા મહાત્મા સંબોધિસત્ત્વાશ્ચ વિશાલપ્રજ્ઞા ।
વર્ણન્તિ માયાં જનનીં ગુણાન્વિતાં પ્રતિરૂપ સા શાક્યકુલનન્દનસ્ય