Lalitavistara · અધ્યાય 2

ઇતિ ॥
ઇતિ શ્રીલલિતવિસ્તરે નિદાનપરિવર્તો નામ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 2
સમુત્સાહપરિવર્તો દ્વિતીયઃ ।
તત્ર ભિક્ષવઃ કતમઃ સુલલિતવિસ્તરો નામ ધર્મપર્યાયઃ સૂત્રાન્તો મહાવૈપુલ્યઃ? ઇહ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વસ્ય તુષિતવરભવનાવસ્થિતસ્ય પૂજ્યપૂજિતસ્યાભિષેકપ્રાપ્તસ્ય દેવશતસહસ્રસ્તુતસ્તૌમિતવર્ણિતપ્રશંસિતસ્ય લબ્ધાભિષેકસ્ય પ્રણિધાનસમુદ્ગતસ્ય સર્વબુદ્ધધર્મસમુદાગતબુદ્ધેઃ સુવિપુલપરિશુદ્ધજ્ઞાનનયનસ્ય સ્મૃતિમતિગતિધૃત્યુત્તપ્તવિપુલબુદ્ધેઃ દાનશીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞામહોપાયકૌશલ્યપરમપારમિતાપ્રાપ્તસ્ય મહામૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાબ્રહ્મપથકોવિદસ્ય મહાભિજ્ઞાસંગણાવરણજ્ઞાનસંદર્શનાભિમુખીભૂતસ્ય સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણઋદ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગસર્વબોધિપક્ષધર્મસુપરિપૂર્ણકોટિપ્રાપ્તસ્ય અપરિમિતપુણ્યસંભારલક્ષણાનુવ્યઞ્જનસમલંકૃતકાયસ્ય દીર્ઘાનુપરિવર્તિનો યથાવાદિતથાકાર્યવિતથવાક્કર્મસમુદાહારકસ્ય ઋજ્વકુટિલાવઙ્કાપ્રતિહતમાનસસ્ય સર્વમાનમદદર્પભયવિષાદાપગતસ્ય સર્વસત્ત્વસમચિત્તસ્ય અપરિમિતબુદ્ધકોટિનયુતશતસહસ્રપર્યુપાસિતસ્ય બહુબોધિસત્ત્વકોટિનયુતશતસહસ્રાવલોકિતાવલોકિતવદનસ્ય શક્રબ્રહ્મમહેશ્વરલોકપાલદેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગરાક્ષસગણૈરભિનન્દિતયશસઃ સર્વપદપ્રભેદનિર્દેશાસઙ્ગપ્રતિસંવિદવતારજ્ઞાનકુશલસ્ય સર્વબુદ્ધભાષિતધારણસ્મૃતિભાજનાવિક્ષેપાનન્તાપર્યન્તધારણીપ્રતિલબ્ધસ્ય મહાધર્મનૌસ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણઋદ્વિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગપારમિતોપાય - કૌશલ્યધર્મરત્નપુણ્યસમુદાનીતમહાસાર્થવાહસ્ય ચતુરોઘપારગામિનાભિપ્રાયસ્ય નિહતમાનપ્રત્યર્થિકસ્ય સર્વપરપ્રવાદિસુનિગૃહીતસ્ય સંગ્રામશીર્ષસુપ્રતિષ્ઠિતસ્ય ક્લેશરિપુગણનિસૂદનસ્ય જ્ઞાનવરવજ્રદૃઢપ્રહરણસ્ય બોધિચિત્તમૂલમહાકરુણાદણ્ડાધ્યાશયોદ્ગતસ્ય ગમ્ભીરવીર્યસલિલાભિષિક્તસ્ય ઉપાયકૌશલકર્ણિકસ્ય બોધ્યઙ્ગધ્યાનકેશરસ્ય સમાધિકિઞ્જલ્કસ્ય ગુણગણવિમલસરસિસુજાતસ્ય વિગતમદમાનપરિવાહશશિવિમલવિસ્તીર્ણપત્રસ્ય શીલશ્રુતાપ્રસાદદશદિગપ્રતિહતગન્ધિનો લોકે જ્ઞાનવૃદ્ધસ્યાષ્ટાભિર્લોકધર્મૈરનુપલિપ્તસ્ય મહાપુરુષપદ્મસ્ય પુણ્યજ્ઞાનસંભારવિસૃતસુરભિગન્ધિનઃ પ્રજ્ઞાજ્ઞાનદિનકરકિરણૈર્વિકસિતસુવિશુદ્ધશતપત્રપદ્મતપનસ્ય ચતુરૃદ્ધિપાદપરમજાપજપિતસ્ય ચતુરાર્યસત્યસુતીક્ષ્ણનખદંષ્ટ્રસ્ય ચતુર્બ્રહ્મવિહારનિશ્રિતદર્શનસ્ય ચતુઃસંગ્રહવસ્તુસુસંગૃહીતશિરસઃ દ્વાદશાઙ્ગપ્રતીત્યસમુત્પાદાનુબોધાનુપૂર્વસમુદ્ગતકાયસ્ય સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષધર્મસંપ્રતિપૂર્ણસુવિજાતિનાવિદ્યાજ્ઞાનકેશરિણસ્ત્રિવિમોક્ષમુખાવજૃમ્ભિતસ્ય શમથવિદર્શનાસુવિશુદ્ધનયનસ્ય ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિગિરિદરીગુહાનિવાસિતસ્ય ચતુરીર્યાપથવિનયનૌપવનસુવર્ધિતતરોર્દશબલવૈશારદ્યાભ્યાસીભાવિતબલસ્ય વિગતભવવિભવભયલોમહર્ષસ્યાસંકુચિતપરાક્રમસ્ય તીર્થ્યશશમૃગગણસંઘશમથનસ્ય નૈરાત્મ્યઘોષોદાહારમહાસિંહનાદનાદિનઃ પુરુષસિંહસ્ય વિમુક્તિધ્યાનમણ્ડલપ્રજ્ઞપ્રભરશ્મિતીર્થકરખદ્યોતગણનિઃપ્રભંકરસ્ય ( વૈદ્ય 8 ) અવિદ્યાતમોન્ધકારતમઃપટલવિતિમિરકરણસ્યોત્તપ્તબલવીર્યસ્ય દેવમનુષ્યેષુ પુણ્યતેજસ્તેજિતસ્ય મહાપુરુષદિનકરસ્ય કૃષ્ણપક્ષાપગતસ્ય શુક્લપક્ષપ્રતિપૂર્ણસ્ય મનાપપ્રિયદર્શનસ્ય અપ્રતિહતચક્ષુરિન્દ્રિયસ્ય દેવશતસહસ્રજ્યોતિર્ગણપ્રતિમણ્ડિતસ્ય ધ્યાનવિમોક્ષજ્ઞાનમણ્ડલસ્ય બોધ્યઙ્ગસુખરશ્મિશશિકિરણસ્ય બુદ્ધવિબુદ્ધમનુજકુમુદવિબોધકસ્ય મહાપુરુષચન્દ્રસમચતુષ્પર્ષદ્દ્વીપાનુપરીતસ્ય સપ્તબોધ્યઙ્ગરત્નસમન્વાગતસ્ય સર્વસત્ત્વસમચિત્તપ્રયોગસ્યાપ્રતિહતબુદ્ધેઃ દશકુશલકર્મપથવ્રતતપસઃ સુસમૃદ્ધપ્રતિપૂર્ણવિશેષગમનાભિપ્રાયસ્ય અપ્રતિહતધર્મરાજાવરપ્રવરધર્મરત્નચક્રપ્રવર્તકસ્ય ચક્રવર્તિવંશકુલકુલોદિતસ્ય ગમ્ભીરદુરવગાહપ્રતીત્યસમુત્પાદસર્વધર્મરત્નપ્રતિપૂર્ણસ્ય અતૃપ્તશ્રુતવિપુલવિસ્તીર્ણારમ્ભજ્ઞાનશીલવેલાનતિક્રમણસ્ય મહાપદ્મગર્ભેક્ષણસ્ય સાગરવરધરવિપુલબુદ્ધેઃ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુસમચિત્તસ્ય મેરુકલ્પદૃઢબલાપ્રકમ્પમાનસ્યાનુનયપ્રતિઘાપગતસ્ય ગગનતલવિમલવિપુલાસહ્યવિસ્તીર્ણબુદ્ધેઃ અધ્યાશયસુપરિશુદ્ધસ્ય સુદત્તદાનસ્ય સુકૃતપૂર્વયોગસ્ય સુકૃતાધિકારસ્ય દત્તસત્યંકારસ્ય પર્યેષિતસર્વકુશલમૂલસ્ય વાસિતવાસનસ્ય નિર્યાણમિવ સર્વકુશલમૂલસ્ય સપ્તસંખ્યેયેષુ કલ્પેષુ સમુદાનીતસર્વકુશલમૂલસ્યન્દસ્ય દત્તસપ્તવિધદાનસ્ય પઞ્ચવિધપુણ્યક્રિયાવસ્ત્વવસેવિતવતસ્ત્રિવિધં કાયિકેન ચતુર્વિધં વાચા ત્રિવિધં મનસા સુચરિતવતો દશકુલકર્મપથાદાનસેવિતવતઃ ચત્વારિંશદઙ્ગસમન્વાગતસમ્યક્પ્રયોગમાસેવિતવતઃ ચત્વારિંશદઙ્ગસમન્વાગતસમ્યક્પ્રણિધાનપ્રણિહિતવતઃ ચત્વારિંશદઙ્ગસમન્વાગતસમ્યગધ્યાશયપ્રતિપન્નવતઃ ચત્વારિંશદઙ્ગસમન્વાગતસમ્યગ્વિમોક્ષપરિપૂરિતવતઃ ચત્વારિંશદઙ્ગસમન્વાગતસમ્યગધિમુક્તિમૃજીકૃતવતઃ ચત્વારિંશત્સુ બુદ્ધકોટીનિયુતશતસહસ્રેષ્વનુપ્રવ્રજિતવતઃ પઞ્ચપઞ્ચાશત્સુ બુદ્ધકોટીનિયુતશતસહસ્રેષુ દાનાનિ દત્તવતઃ અર્ધચતુર્થેષુ પ્રત્યેકબુદ્ધકોટીશતેષુ કૃતાધિકારવતઃ અપ્રમેયાસંખ્યેયાન્ સત્ત્વાન્ સ્વર્ગમોક્ષમાર્ગપ્રતિપાદિતવતઃ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામસ્યૈકજાતિપ્રતિબદ્ધસ્ય ઇતશ્ચ્યુત્વા તુષિતવરભવને સ્થિતસ્ય શ્વેતકેતુનામ્નો દેવપુત્રોત્તમસ્ય સર્વદેવસંઘૈઃ સંપૂજ્યમાનસ્ય રશ્મ્યાયમપરમિતશ્ચ્યુતો મર્ત્યસ્ય લોકોત્પન્નો નચિરાદનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યતીતિ ॥
તસ્મિન્ મહાવિમાને સુખોપવિષ્ટસ્ય દ્વાત્રિંશદ્ભૂમિસહસ્રપ્રતિસંસ્થિતે વિતર્દિનિર્યૂહતોરણગવાક્ષકૂટાગારપ્રાસાદતલસમલંકૃતે ઉચ્છ્રિતછત્રધ્વજપટાકરત્નકિઙ્કિણીજાલવિતાનવિતતે માન્દારવમહામાન્દારવપુષ્પસંસ્તરણસંસ્તૃતે અપ્સરસઃકોટીનિયુતશતસહસ્રસંગીતિસંપ્રચલિતે અતિમુક્તકચમ્પકપાટલકોવિદારમુચિલિન્દમહામુચિલિન્દાશોકન્યગ્રોધતિન્દુકાસનકર્ણિકારકેશરસાલરત્નવૃક્ષોપશોભિતે હેમજાલસંછન્ને મહતા પૂર્ણકુમ્ભોપશોભિતે સમતલવ્યૂહોપશોભિતે જ્યોતિર્માલિકાસુમનોવાતે દેવકોટીનિયુતશતસહસ્રાભિમુખનયનાવલોકિતાલોકે મહાવિપુલધર્મસંગીતિસર્વકામરતિવેગક્લેશચ્છેદને વ્યપગતાખિલક્રોધપ્રતિઘમાનમદદર્પાપનયને પ્રીતિપ્રસાદપ્રામોદ્યોત્તપ્તવિપુલસ્મૃતિસંજનને સુખોપવિષ્ટસ્ય તસ્મિન્ મહાધર્મસાંકથ્યે પ્રવૃત્તે તેભ્યશ્ચતુરશીતિભ્યસ્તૂર્યસંગીતિસહસ્રનિર્નાદિતેભ્યો બોધિસત્ત્વસ્ય પૂર્વશુભકર્મોપચયેનેમાઃ સંચોદનાગાથા નિશ્ચરન્તિ સ્મ -
સ્મર વિપુલપુણ્યનિચય સ્મૃતિમતિગતિમનન્તપ્રજ્ઞાપ્રભાકરિન્ ।
અતુલબલવિપુલવિક્રમ વ્યાકરણં દીપંકરસ્યાપિ

સ્મર વિપુલનિર્મલમનસ્ ત્રિમલમલપ્રહીણશાન્તમદદોષમ્ ।
શુભવિમલશુદ્ધચિત્તા દામચરી યાદૃશા તિ પુરે

સ્મર કુલકુલીના શમથં શીલવ્રતં ક્ષમા દમં ચૈવ ।
વીર્યબલધ્યાનપ્રજ્ઞા નિષેવિતા કલ્પ(કોટી)નિયુતાનિ

સ્મર સ્મર અનન્તકીર્તે સંપૂજિતા યે તિ બુદ્ધનિયુતાનિ ।
સર્વાન્ કરુણાયમાનઃ કાલો ઽયં મા ઉપેક્ષસ્વ

ચ્યવ ચ્યવ હિ ચ્યુતિવિધિજ્ઞા જરમરણક્લેશસૂદના વિરજા ।
સમુદીક્ષન્તે બહવો દેવાસુરનાગયક્ષગન્ધર્વા

કલ્પસહસ્ર રમિત્વા તૃપ્તિર્નાસ્ત્યમ્ભસીવ સમુદ્રે ।
સાધુ ભવ પ્રજ્ઞાતૃપ્ત તર્પય જનતાં ચિરતૃષાર્તામ્

કિં ચાપ્યનિન્દિતયશ(સ્ત્વં) ધર્મરતિરતો ન ચાસિ કામરતઃ ।
અથ ચ પુનરમલનયના અનુકમ્પા સદેવકં લોકમ્

કિં ચાપિ દેવનયુતાઃ શ્રુત્વા ધર્મં ન તે વિતૃપ્યન્તે ।
અથ ચ પુન રક્ષણગતાનપાયસંસ્થાનપેક્ષસ્વ

કિં ચાપિ વિમલચક્ષો પશ્યસિ બુદ્ધાન્ દશાદિશિ લોકે ।
ધર્મં શૃણોષિ ચ તતસ્તં ધર્મવરં વિભજ લોકે

કિં ચાપિ તુષિતભવનં તવ પુણ્યશ્રિયાભિશોભતે શ્રીમાન્ ।
અથ ચ પુન કરુણમાનસ પ્રવર્ષ જમ્બુધ્વજે વર્ષમ્

સમતીત્ય કામધાતું દેવા યે રૂપધાતુકાનેકે ।
સર્વે ત્યભિનન્દન્તે સ્પૃશેય સિદ્ધિવ્રતો બોધિમ્

નિહતા તિ મારકર્મા જિતાસ્ત્વયાન્યે કુતીર્થિકા નાથા ।
કેન સકલગત તિ બોધી કાલો ઽયં મા ઉપેક્ષસ્વ

ક્લેશાગ્નિના પ્રદીપ્તે લોકે ત્વં વીર મેઘવદ્ વ્યાપ્ય ।
અભિવર્ષામૃતવર્ષં શમય ક્લેશાન્નરમરૂણામ્

ત્વં વૈદ્ય ધાતુકુશલ ચિરાતુરાન્ સત્યવૈદ્ય સત્યવાન્ ।
ત્રિવિમોક્ષાગદયોગૈર્નિર્વાણસુખે સ્થપય શીઘ્રમ્

અશ્રુત્વ સિંહનાદં ક્રોષ્ટુકનાદં નદન્ત્યનુત્રષ્ટાઃ ।
નદ બુદ્ધસિંહનાદં ત્રાસય પરતીર્થિકશૃગાલાન્

પ્રજ્ઞાપ્રદીપહસ્તો બલવીર્યબલોદિતો ધરણિમણ્ડે ।
કરતલવરેણ ધરણીં પરાહનિત્વા જિનહિ મારમ્

સમુદીક્ષન્તે પાલાશ્ચતુરો યે તુભ્ય દાસ્યતે પાત્રમ્ ।
શક્રાશ્ચ બ્રહ્મ નયુતા યે જાતં ત્વાં ગ્રહીષ્યન્તિ

વ્યવલોકયાભિયશા કુલરત્નકુલોદિતા કુલકુલીના ।
યત્ર સ્થિત્વા સુમતે દર્શેષ્યસિ બોધિસત્ત્વચરિમ્

યત્રૈવ ભાજને ઽસ્મિન્ મણિરત્નં તિષ્ઠતે ભવતિ શ્રીમાન્ ।
મણિરત્નં વિમલબુદ્ધે પ્રવર્ષ જમ્બુધ્વજે વર્ષમ્

એવં બહુપ્રકારા સંગીતિરવાનુનિશ્ચરા ગાથા ।
ચોદેન્તિ કરુણામનસં અયં સ કાલો મા ઉપેક્ષસ્વ