Lalitavistara · અધ્યાય 1

નમઃ સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વેભ્યઃ ।
લલિતવિસ્તરઃ ।
॥ ઓમ્ નમો દશદિગનન્તાપર્યન્તલોકધાતુપ્રતિષ્ઠિતસર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વાર્યશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધેભ્યો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેભ્યઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 1
નિદાનપરિવર્તઃ પ્રથમઃ ।
એવં મયા શ્રુતમ્ । એકસ્મિન્સમયે ભગવાન્ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ સ્મ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે મહતા ભિક્ષુસંઘેન સાર્ધં દ્વાદશભિર્ભિક્ષુસહસ્રૈઃ । તદ્યથા - આયુષ્મતા ચ જ્ઞાનકૌણ્ડિન્યેન । આયુષ્મતા ચાશ્વજિતા । આયુષ્મતા ચ બાષ્પેણ । આયુષ્મતા ચ મહાનામ્ના । આયુષ્મતા ચ ભદ્રિકેણ । આયુષ્મતા ચ યશોદેવેન । આયુષ્મતા ચ વિમલેન । આયુષ્મતા ચ સુબાહુના । આયુષ્મતા ચ પૂર્ણેન । આયુષ્મતા ચ ગવાંપતિના । આયુષ્મતા ચોરુબિલ્વાકાશ્યપેન । આયુષ્મતા ચ નદીકાશ્યપેન । આયુષ્મતા ચ ગયાકાશ્યપેન । આયુષ્મતા ચ શારિપુત્રેણ । આયુષ્મતા ચ મહામૌદ્ગલ્યાયનેન । આયુષ્મતા ચ મહાકાશ્યપેન । આયુષ્મતા ચ મહાકાત્યાયનેન । આયુષ્મતા ચ કફિલેન । આયુષ્મતા ચ કૌણ્ડિન્યેન । આયુષ્મતા ચ ચુનન્દેન । આયુષ્મતા ચ પૂર્ણમૈત્રાયણીપુત્રેણ । આયુષ્મતા ચાનિરુદ્ધેન । આયુષ્મતા ચ નન્દિકેન । આયુષ્મતા ચ કસ્ફિલેન । આયુષ્મતા ચ સુભૂતિના । આયુષ્મતા ચ રેવતેન । આયુષ્મતા ચ ખદિરવનિકેન । આયુષ્મતા ચામોઘરાજેન । આયુષ્મતા ચ મહાપારણિકેન । આયુષ્મતા ચ બક્કુલેન । આયુષ્મતા ચ નન્દેન । આયુષ્મતા ચ રાહુલેન । આયુષ્મતા ચ સ્વાગતેન । આયુષ્મતા ચાનન્દેન । એવંપ્રમુખૈર્દ્વાદશભિર્ભિક્ષુસહસ્રૈઃ સાર્ધં દ્વાત્રિંશતા ચ બોધિસત્ત્વસહસ્રૈઃ સર્વૈરેકજાતિપ્રતિબદ્ધૈઃ સર્વબોધિસત્ત્વપારમિતાનિર્જાતૈઃ સર્વબોધિસત્ત્વાભિજ્ઞતાવિક્રીડિતૈઃ સર્વબોધિસત્ત્વધારણીપ્રતિભાનપ્રતિલબ્ધૈઃ સર્વબોધિસત્ત્વધારણીપ્રતિલબ્ધૈઃ સર્વબોધિસત્ત્વપ્રણિધાનસુપરિપૂર્ણૈઃ સર્વબોધિસત્ત્વપ્રતિસમ્યગ્ગતિંગતૈઃ સર્વબોધિસત્ત્વસમાધિવશિતાપ્રાપ્તૈઃ સર્વબોધિસત્ત્વવશિતાપ્રતિલબ્ધૈઃ સર્વબોધિસત્ત્વક્ષાન્ત્યવકીર્ણૈઃ સર્વબોધિસત્ત્વભૂમિપરિપૂર્ણૈઃ । તદ્યથા - મૈત્રેયેણ ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । ધરણીશ્વરરાજેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । સિંહકેતુના ( વૈદ્ય 2 ) ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । સિદ્ધાર્થમતિના ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । પ્રશાન્તચારિત્રમતિના ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । પ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । નિત્યોદ્યુક્તેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । મહાકરુણાચન્દ્રિણા ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । એવંપ્રમુખૈર્દ્વાત્રિંશતા ચ બોધિસત્ત્વસહસ્રૈઃ ॥
તેન ખલુ પુનઃ સમયેન ભગવાન્ શ્રાવસ્તીં મહાનગરીમુપનિશ્રિત્ય વિહરતિ સ્મ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતશ્ચ તિસૃણાં પરિષદાં રાજ્ઞાં રાજકુમારાણાં રાજમન્ત્રિણાં રાજમહામાત્રાણાં રાજપાદમૂલિકાનાં ક્ષત્રિયબ્રાહ્મણગૃહપત્યમાત્યપાર્ષદ્યાનાં પૌરજાનપદાનામન્યતીર્થિકશ્રમણબ્રાહ્મણચરકપરિવ્રાજકાનામ્ । લાભી ચ ભગવાન્ પ્રભૂતાનાં ખાદનીયં ભોજનીયમાસ્વાદનીયાકલ્પિકાનાં ચીવરપિણ્ડપાત્રશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણામ્ । લાભાગ્ર્યયશોગ્ર્યપ્રાપ્તશ્ચ ભગવાન્ સર્વત્ર ચાનુપલિપ્તઃ પદ્મ ઇવ જલેન । ઉદારશ્ચ ભગવતઃ કીર્તિશબ્દશ્લોકો લોકે ઽભ્યુદ્ગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિત્ પરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ પઞ્ચચક્ષુઃસમન્વાગતઃ । સ ઇમં ચ લોકં પરં ચ લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સશ્રમણબ્રાહ્મણીન્ પ્રજાન્ સદેવમાનુષાન્ સ્વયં વિજ્ઞાય સાક્ષાત્કૃત્ય ઉપસંપદ્ય વિહરતિ સ્મ । સદ્ધર્મં દેશયતિ સ્મ આદૌ કલ્યાણં મધ્યે કલ્યાણં પર્યવસાને કલ્યાણં સ્વર્થં સુવ્યઞ્જનં કેવલં પરિપૂર્ણં પરિશુદ્ધં પર્યવદાતં વ્રહ્મચર્યં સંપ્રકાશયતિ સ્મ ॥
તેન ખલુ પુનઃ સમયેન ભગવાન્ રાત્ર્યાં મધ્યમે યામે બુદ્ધાલંકારવ્યૂહં નામ સમાધિં સમાપન્નો ઽભૂત્ । સમનન્તરસમાપન્નસ્ય ચ ભગવત ઇમં બુદ્ધાલંકારવ્યૂહં નામ સમાધિમથ તત્ક્ષણમેવ ભગવત ઉપરિષ્ટાન્મૂર્ધ્નઃ સંધાવુષ્ણીષવિવરાન્તરાત્ પૂર્વબુદ્ધાનુસ્મૃત્યસઙ્ગાજ્ઞાનાલોકાલંકારં નામ રશ્મિશ્ચચાર । સા સર્વા શુદ્ધાવાસાન્ દેવભવનાન્યવભાસ્ય મહેશ્વરદેવપુત્રપ્રમુખાનપ્રમેયાન્ દેવપુત્રાન્ સંચોદયામાસ । તતશ્ચ તથાગતરશ્મિજાલાન્નિશ્ચાર્ય ઇમાઃ સંચોદનાગાથા નિશ્ચરન્તિ સ્મ ॥
જ્ઞાનપ્રભં હતતમસં પ્રભાકરં શુભ્રપ્રભં શુભવિમલાગ્રતેજસમ્ ।
પ્રશાન્તકાયં શુભશાન્તમાનસં મુનિં સમાશ્લિષ્યત શાક્યસિંહમ્

જ્ઞાનોદધિં શુદ્ધમહાનુભાવં ધર્મેશ્વરં સર્વવિદં મુનીશમ્ ।
દેવાતિદેવં નરદેવપૂજ્યં ધર્મે સ્વયંભું વશિનં શ્રયધ્વમ્

યો દુર્દમં ચિત્તમવર્તયદ્વશે યો મારપાશૈરવમુક્તમાનસઃ ।
યસ્યાપ્યવન્ધ્યાવિહ દર્શનશ્રવાસ્ત્યયાન્તતઃ શાન્તવિમોક્ષપારગઃ

આલોક્યભૂતં તમતુલ્યધર્મં તમોનુદં સન્નયવેદિતારમ્ ।
શાન્તક્રિયં બુદ્ધમમેયબુદ્ધિં ભક્ત્યા સમસ્તા ઉપસંક્રમધ્વમ્

સ વૈદ્યરાજો ઽમૃતભેષજપ્રદઃ સ વાદિશૂરઃ કુગણિપ્રતાપકઃ ।
સ ધર્મબન્ધુઃ પરમાર્થકોવિદઃ સ નાયકો ઽનુત્તરમાર્ગદેશકઃ

ઇતિ ॥
સમનન્તરસ્પૃષ્ટાશ્ચ ખલુ પુનસ્તે શુદ્ધાવાસકાયિકા દેવપુત્રાઃ તસ્યા બુદ્ધાનુસ્મૃત્યસઙ્ગાજ્ઞાનાલોકાયા રશ્મ્યા આભિશ્ચૈવંરૂપાભિર્ગાથાભિઃ સંચોદિતાઃ સમન્તતઃ પ્રશાન્તાઃ સમાધેર્વ્યુત્થાય તાન્ બુદ્ધાનુભાવેનાપ્રમેયાસંખ્યેયાગણનાસમતિક્રાન્તકલ્પાતિક્રાન્તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવન્તો ઽનુસ્મરન્તિ સ્મ । તેષાં ચ બુદ્ધાનાં ભગવતાં યાનિ બુદ્ધક્ષેત્રગુણવ્યૂહાત્પર્ષન્મણ્ડલાનિ યાશ્ચ ધર્મદેશનાસ્તા આસન્, તાન્ સર્વાનનુસ્મરન્તિ સ્મ ॥
અથ ખલુ તસ્યાં રાત્રૌ પ્રશાન્તાયામીશ્વરશ્ચ નામ શુદ્ધાવાસકાયિકો દેવપુત્રો મહેશ્વરો નામ નન્દશ્ચ સુનન્દશ્ચ ચન્દનશ્ચ મહિતશ્ચ પ્રશાન્તશ્ચ પ્રશાન્તવિનીતેશ્વરશ્ચૈતે ચાન્યે ચ સંબહુલાઃ શુદ્ધાવાસકાયિકા દેવપુત્રા અતિક્રાન્તાતિક્રાન્તૈર્વર્ણૈઃ સર્વાવન્તં જેતવનં દિવ્યેનાવભાસેનાવભાસ્ય યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રામન્, ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય એકાન્તે તસ્થુઃ । એકાન્તે સ્થિતાશ્ચ તે શુદ્ધાવાસકાયિકા દેવપુત્રા ભગવન્તમેતદવોચન્ - અસ્તિ ભગવન્ લલિતવિસ્તરો નામ ધર્મપર્યાયઃ સૂત્રાન્તો મહાવૈપુલ્યનિચયો બોધિસત્ત્વકુશલમૂલસમુદ્ભાવનઃ તુષિતવરભવનવિકિરણસંચિન્ત્યાવક્રમણવિક્રીડનગર્ભસ્થાનવિશેષસંદર્શનો ઽભિજાતજન્મભૂમિપ્રભાવસંદર્શનઃ સર્વબાલચર્યાગુણવિશેષસમતિક્રમસર્વલૌકિકશિલ્પસ્થાનકર્મસ્થાનલિપિસંખ્યામુદ્રા - ગણનાસિધનુકલાપયુદ્ધસાલમ્ભસર્વસત્ત્વપ્રતિવિશિષ્ટસંદર્શનાન્તઃપુરવિષયોપભોગસંદર્શનઃ સર્વબોધિસત્ત્વચરિનિષ્પન્દનિષ્પત્તિફલાધિગમપરિકીર્તનો બોધિસત્ત્વવિક્રીડિતઃ સર્વમારમણ્ડલવિધ્વંસનઃ તથાગતબલવૈશારદ્યાષ્ટાદશાવેણિકસમુચ્ચયો ( વૈદ્ય 4 ) ઽપ્રમાણબુદ્ધધર્મનિર્દેશઃ પૂર્વકૈરપિ તથાગતૈર્ભાષિતપૂર્વઃ । તદ્યથા - ભગવતા પદ્મોત્તરેણ ચ ધર્મકેતુના ચ દીપંકરેણ ચ ગુણકેતુના ચ મહાકરેણ ચ ઋષિદેવેન ચ શ્રીતેજસા ચ સત્યકેતુના ચ વજ્રસંહતેન ચ સર્વાભિભુવા ચ હેમવર્ણેન ચ અત્યુચ્ચગામિના ચ પ્રવાહસાગરેણ ચ પુષ્પકેતુના ચ વરરૂપેણ ચ સુલોચનેન ચ ઋષિગુપ્તેન ચ જિનવક્ત્રેણ ચ ઉન્નતેન ચ પુષ્પિતેન ચ ઊર્ણતેજસા ચ પુષ્કરેણ ચ સુરશ્મિના ચ મઙ્ગલેન ચ સુદર્શનેન ચ મહાસિંહતેજસા ચ સ્થિતબુદ્ધિદત્તેન ચ વસન્તગન્ધિના ચ સત્યધર્મવિપુલકીર્તિના ચ તિષ્યેણ ચ પુષ્યેણ ચ લોકસુન્દરેણ ચ વિસ્તીર્ણભેદેન ચ રત્નકીર્તિના ચ ઉગ્રતેજસા ચ બ્રહ્મતેજસા ચ સુઘોષેણ ચ સુપુષ્ષેણ ચ સુમનોજ્ઞઘોષેણ ચ સુચેષ્ટરૂપેણ ચ પ્રહસિતનેત્રેણ ચ ગુણરાશિના ચ મેઘસ્વરેણ ચ સુન્દરવર્ણેન ચ આયુસ્તેજસા ચ સલીલગજગામિના ચ લોકાભિલાષિતેન ચ જિતશત્રુણા ચ સંપૂજિતેન ચ વિપશ્યિના ચ શિખિના ચ વિશ્વભુવા ચ કકુચ્છન્દેન ચ કનકમુનિના ચ કાશ્યપેન ચ તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ભાષિતપૂર્વઃ, તં ભગવાનપ્યેતર્હિ સંપ્રકાશયેત્ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ । અસ્ય ચ મહાયાનોદ્ભાવનાર્થં સર્વપરપ્રવાદિનાં ચ નિગ્રહાર્થં સર્વબોધિસત્ત્વાનાં ચોદ્ભાવનાર્થં સર્વમારાણાં ચાભિભવનાર્થં સર્વબોધિસત્ત્વયાનિકાનાં ચ પુદ્ગલાનાં વીર્યારમ્ભસંજનનાર્થં સદ્ધર્મસ્ય ચાનુપરિગ્રહાર્થં ત્રિરત્નવંશસ્યાનુપરિગ્રહાર્થં ત્રિરત્નવંશસ્યાનુપચ્છેદનાર્થં બુદ્ધકાર્યસ્ય ચ પરિસંદર્શનાર્થમિતિ । અધિવાસયતિ સ્મ ભગવાંસ્તેષાં દેવપુત્રાણાં તૂષ્ણીભાવેન સદેવકસ્ય લોકસ્યાનુકમ્પામુપાદાય ॥
અથ ખલુ દેવપુત્રા ભગવતસ્તૂષ્ણીભાવેનાધિવાસનાં વિદિત્વા તુષ્ટા ઉદગ્રા આત્તમનસઃ પ્રમુદિતાઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતા ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય દિવ્યૈશ્ચન્દનચૂર્ણૈરગુરુચૂર્ણૈર્માન્દારપુષ્પૈશ્ચાભ્યવકીર્ય તત્રૈવાન્તર્દધુઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યામેવ રાત્ર્યામત્યયેન ચ કરીરો મણ્ડલમાત્રવ્યૂહસ્તેનોપસંક્રામત્ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવાન્ પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને ન્યષીદદ્બોધિસત્ત્વગણપુરસ્કૃતઃ શ્રાવકસંઘપુરસ્કૃતઃ । નિષદ્ય ભગવાન્ ભિક્ષૂનામન્ત્રયતિ સ્મ - ઇતિ હિ ભિક્ષવો રાત્રૌ પ્રશાન્તાયામીશ્વરો નામ શુદ્ધાવાસકાયિકો દેવપુત્રો મહેશ્વરશ્ચ નામ નન્દશ્ચ સુનન્દશ્ચ ચન્દનશ્ચ મહિતશ્ચ પ્રશાન્તશ્ચ વિનીતેશ્વરશ્ચૈતે ચાન્યે ચ સંબહુલાઃ શુદ્ધાવાસકાયિકા દેવપુત્રાઃ પુર્વવદ્યાવત્તત્રૈવાન્તર્દધુઃ । અથ ખલુ તે બોધિસત્ત્વાસ્તે ચ મહાશ્રાવકા યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચન્ - તત્સાધુ ભગવન્, તં લલિતવિસ્તરં નામ ધર્મપર્યાયં દેશયતુ । તદ્ભવિષ્યતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ એતર્હિ ચાગતાનાં ચ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ । અધિવાસયતિ સ્મ ભગવાંસ્તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તેષાં ચ મહાશ્રાવકાણાં તૂષ્ણીભાવેન સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્યાનુકમ્પામુપાદાય । તત્રેદમુચ્યતે -
રાત્ર્યામિહાસ્યાં મમ ભિક્ષવો ઽદ્ય સુખોપવિષ્ટસ્ય નિરઙ્ગણસ્ય ।
પ્રવિષ્ટમાનસ્ય શુભૈર્વિહારૈરેકાગ્રચિત્તસ્ય સમાહિતસ્ય

અથાગમન્ દેવસુતા મહર્દ્ધયઃ પ્રતીતવર્ણ વિમલશ્રિયોજ્જ્વલાઃ ।
શ્રિયાવભાસ્યેહ ચ જેતસાહ્વયં વનં મુદા મે ઽન્તિકમભ્યુપાગતાઃ

મહેશ્વરશ્ચન્દન ઈશ નન્દો પ્રશાન્તચિત્તો મહિતઃ સુનન્દનઃ ।
શાન્તાહ્વયશ્ચાપ્યુત દેવપુત્રસ્તાસ્તાશ્ચ બહ્વ્યો ઽથ ચ દેવકોટ્યઃ

પ્રણમ્ય પાદૌ પ્રતિદક્ષિણં ચ કૃત્વૈવ માં તસ્થુરિહાગ્રતો મે ।
પ્રગૃહ્ય ચૈવાઞ્જલિમઙ્ગુલીભિઃ સગૌરવા મામિહ તે યયાચુઃ

ઇદં મુને રાગનિસૂદનાઢ્ય વૈપુલ્યસૂત્રં હિ મહાનિદાનમ્ ।
યદ્ભાષિતં સર્વતથાગતૈઃ પ્રાગ્ લોકસ્ય સર્વસ્ય હિતાર્થમેતત્

તત્સાધ્વિદાનીમપિ ભાષતો મુનિઃ સ બોધિસત્ત્વૌઘપરિગ્રહેચ્છયા ।
પરં મહાયાનમિદં પ્રભાષયન્ પરપ્રવાદાન્નમુચિં ચ ધર્ષયન્

અદ્યેષણાં દેવગણસ્ય તૂષ્ણીમગૃહ્ણદેવાનધિવાસનં ચ ।
સર્વે ચ તુષ્ટા મુદિતા ઉદગ્રાઃ પુષ્પાણિ ચિક્ષેપુરવાપ્તહર્ષમ્

તદ્ભિક્ષવો મે શૃણુતેહ સર્વે વૈપુલ્યસૂત્રં હિ મહાનિદાનમ્ ।
યદ્ભાષિતં સર્વતથાગતૈઃ પ્રાગ્ લોકસ્ય સર્વસ્ય હિતાર્થમેવમ્