કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.7

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે (ઈશ્વરગીતાસુ) ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
ઈશ્વર ઉવાચ
શૃણુધ્વમૃષયઃ સર્વે પ્રભાવં પરમેષ્ઠિનઃ ।
યં જ્ઞાત્વા પુરુષો મુક્તો ન સંસારે પતેત્ પુનઃ

પરાત્ પરતરં બ્રહ્મ શાશ્વતં નિષ્કલં ધ્રુવમ્ ।
નિત્યાનન્દં નિર્વિકલ્પં તદ્ધામ પરમં મમ

અહં બ્રહ્મવિદાં બ્રહ્મા સ્વયંભૂર્વિશ્વતોમુખઃ ।
માયાવિનામહં દેવઃ પુરાણો હરિરવ્યયઃ

યોગિનામસ્મ્યહં શંભુઃ સ્ત્રીણાં દેવી ગિરીન્દ્રજા ।
આદિત્યાનામહં વિષ્ણુર્વસૂનામસ્મિ પાવકઃ

રુદ્રાણાં શઙ્કરશ્ચાહં ગરુડઃ પતતામહમ્ ।
ઐરાવતો ગજેન્દ્રાણાં રામઃ શસ્ત્રભૃતામહમ્

ઋષીણાં ચ વસિષ્ઠો ઽહં દેવાનાં ચ શતક્રતુઃ ।
શિલ્પિનાં વિશ્વકર્માહં પ્રહ્લાદો ઽસ્મ્યમરદ્વિષામ્

મુનીનામપ્યહં વ્યાસો ગણાનાં ચ વિનાયકઃ ।
વીરાણાં વીરભદ્રો ઽહં સિદ્ધાનાં કપિલો મુનિઃ

પર્વતાનામહં મેરુર્નક્ષત્રાણાં ચ ચન્દ્રમાઃ ।
વજ્રં પ્રહરણાનાં ચ વ્રતાનાં સત્યમસ્મ્યહમ્

અનન્તો ભોગિનાં દેવઃ સેનાનીનાં ચ પાવકિઃ ।
આશ્રમાણાં ચ ગાર્હસ્થમીશ્વરાણાં મહેશ્વરઃ

મહાકલ્પશ્ચ કલ્પાનાં યુગાનાં કૃતમસ્મ્યહમ્ ।
કુબેરઃ સર્વયક્ષાણાં ગણેશાનાં ચ વીરકઃ

પ્રજાપતીનાં દક્ષો ઽહં નિરૃતિઃ સર્વરક્ષસામ્ ।
વાયુર્બલવતામસ્મિ દ્વીપાનાં પુષ્કરો ઽસ્મ્યહમ્

મૃગેન્દ્રાણાં ચ સિંહો ઽહં યન્ત્રાણાં ધનુરેવ ચ ।
વેદાનાં સામવેદો ઽહં યજુષાં શતરુદ્રિયમ્

સાવિત્રી સર્વજપ્યાનાં ગુહ્યાનાં પ્રણવો ઽસ્મ્યહમ્ ।
સૂક્તાનાં પૌરુષં સૂક્તં જ્યેષ્ઠસામ ચ સામસુ

સર્વવેદાર્થવિદુષાં મનુઃ સ્વાયંભુવો ઽસ્મ્યહમ્ ।
બ્રહ્માવર્તસ્તુ દેશાનાં ક્ષેત્રાણામવિમુક્તકમ્

વિદ્યાનામાત્મવિદ્યાહં જ્ઞાનાનામૈશ્વરં પરમ્ ।
ભૂતાનામસ્મ્યહં વ્યોમ સત્ત્વાનાં મૃત્યુરેવ ચ

પાશાનામસ્મ્યહં માયા કાલઃ કલયતામહમ્ ।
ગતીનાં મુક્તિરેવાહં પરેષાં પરમેશ્વરઃ

યચ્ચાન્યદપિ લોકે ઽસ્મિન્ સત્ત્વં તેજોબલાધિકમ્ ।
તત્સર્વં પ્રતિજાનીધ્વં મમ તેજોવિજૃમ્ભિતમ્

આત્માનઃ પશવઃ પ્રોક્તાઃ સર્વે સંસારવર્તિનઃ ।
તેષાં પતિરહં દેવઃ સ્મૃતઃ પશુપતિર્બુધૈઃ

માયાપાશેન બધ્નામિ પશૂનેતાન્ સ્વલીલયા ।
મામેવ મોચકં પ્રાહુઃ પશૂનાં વેદવાદિનઃ

માયાપાશેન બદ્ધાનાં મોચકો ઽન્યો ન વિદ્યતે ।
મામૃતે પરમાત્માનં ભૂતાધિપતિમવ્યયમ્

ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનિ માયા કર્મ ગુણા ઇતિ ।
એતે પાશાઃ પશુપતેઃ ક્લેશાશ્ચ પશુબન્ધનાઃ

મનો બુદ્ધિરહઙ્કારઃ ખાનિલાગ્નિજલાનિ ભૂઃ ।
એતાઃ પ્રકૃતયસ્ત્વષ્ટૌ વિકારાશ્ચ તથાપરે

શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા ઘ્રાણં ચૈવ તુ પઞ્ચમમ્ ।
પાયૂપસ્થં કરૌ પાદૌ વાક્ ચૈવ દશમી મતા

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધસ્તથૈવ ચ ।
ત્રયોવિંશતિરેતાનિ તત્ત્વાનિ પ્રાકૃતાનિ તુ

ચતુર્વિંશકમવ્યક્તં પ્રધાનં ગુણલક્ષણમ્ ।
અનાદિમધ્યનિધનં કારણં જગતઃ પરમ્

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ ગુણત્રયમુદાહૃતમ્ ।
સામ્યાવસ્થિતિમેતેષામવ્યક્તં પ્રકૃતિં વિદુઃ

સત્ત્વં જ્ઞાનં તમો ઽજ્ઞાનં રજો મિશ્રમુદાહૃતમ્ ।
ગુણાનાં બુદ્ધિવૈષમ્યાદ્ વૈષમ્યં કવયો વિદુઃ

ધર્માધર્માવિતિ પ્રોક્તૌ પાશૌ દ્વૌ બન્ધસંજ્ઞિતૌ ।
મય્યર્પિતાનિ કર્માણિ નિબન્ધાય વિમુક્તયે

અવિદ્યામસ્મિતાં રાગં દ્વેષં ચાભિનિવેશકમ્ ।
ક્લેશાખ્યાનચલાન્ પ્રાહુઃ પાશાનાત્મનિબન્ધનાન્

એતેષામેવ પાશાનાં માયા કારણમુચ્યતે ।
મૂલપ્રકૃતિરવ્યક્તા સા શક્તિર્મયિ તિષ્ઠતિ

સ એવ મૂલપ્રકૃતિઃ પ્રધાનં પુરુષો ઽપિ ચ ।
વિકારા મહદાદીનિ દેવદેવઃ સનાતનઃ

સ એવ બન્ધઃ સ ચ બન્ધકર્તા
સ એવ પાશઃ પશવઃ સ એવ ।
સ વેદ સર્વં ન ચ તસ્ય વેત્તા
તમાહુરગ્ર્યં પુરુષં પુરાણમ્