કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.6

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે (ઈશ્વરગીતાસુ) પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
ઈશ્વર ઉવાચ
શૃણુધ્વમૃષયઃ સર્વે યથાવત્ પરમેષ્ઠિનઃ ।
વક્ષ્યામીશસ્ય માહાત્મ્યં યત્તદ્વેદવિદો વિદુઃ

સર્વલોકૈકનિર્માતા સર્વલોકૈકરક્ષિતા ।
સર્વલોકૈકસંહર્તા સર્વાત્માહં સનાતનઃ

સર્વેષામેવ વસ્તૂનામન્તર્યામી પિતા હ્યહમ્ ।
મધ્યે ચાન્તઃ સ્થિતં સર્વં નાહં સર્વત્ર સંસ્થિતઃ

ભવદ્ભિરદ્ભુતં દૃષ્ટં યત્સ્વરૂપં તુ મામકમ્ ।
મમૈષા હ્યુપમા વિપ્રા માયયા દર્શિતા મયા

સર્વેષામેવ ભાવાનામન્તરા સમવસ્થિતઃ ।
પ્રેરયામિ જગત્ કૃત્સ્નં ક્રિયાશાક્તિરિયં મમ

યયેદં ચેષ્ટતે વિશ્વં તત્સ્વભાવાનુવર્તિ ચ ।
સો ઽહં કાલો જગત્ કૃત્સ્નં પ્રેરયામિ કલાત્મકમ્

એકાંશેન જગત્ કૃત્સ્નં કરોમિ મુનિપુઙ્ગવાઃ ।
સંહરામ્યેકરૂપેણ દ્વિધાવસ્થા મમૈવ તુ

આદિમધ્યાન્તનિર્મુક્તો માયાતત્ત્વપ્રવર્તકઃ ।
ક્ષોભયામિ ચ સર્ગાદૌ પ્રધાનપુરુષાવુભૌ

તાભ્યાં સંજાયતે વિશ્વં સંયુક્તાભ્યાં પરસ્પરમ્ ।
મહદાદિક્રમેણૈવ મમ તેજો વિજૃમ્ભતે

યો હિ સર્વજગત્સાક્ષી કાલચક્રપ્રવર્તકઃ ।
હિરણ્યગર્ભો માર્તણ્ડઃ સો ઽપિ મદ્દેહસંભવઃ

તસ્મૈ દિવ્યં સ્વમૈશ્વર્યં જ્ઞાનયોગં સનાતનમ્ ।
દત્તવાનાત્મજાન્ વેદાન્ કલ્પાદૌ ચતુરો દ્વિજાઃ

સ મન્નિયોગતો દેવો બ્રહ્મા મદ્ભાવભાવિતઃ ।
દિવ્યં તન્મામકૈશ્વર્યં સર્વદા વહતિ સ્વયમ્

સ સર્વલોકનિર્માતા મન્નિયોગેન સર્વવિત્ ।
ભૂત્વા ચતુર્મુખઃ સર્ગં સૃજત્યેવાત્મસંભવઃ

યો ઽપિ નારાયણો ઽનન્તો લોકાનાં પ્રભવાવ્યયઃ ।
મમૈવ પરમા મૂર્તિઃ કરોતિ પરિપાલનમ્

યો ઽન્તકઃ સર્વભૂતાનાં રુદ્રઃ કાલાત્મકઃ પ્રભુઃ ।
મદાજ્ઞયાસૌ સતતં સંહરિષ્યતિ મે તનુઃ

હવ્યં વહતિ દેવાનાં કવ્યં કવ્યાશિનામપિ ।
પાકં ચ કુરુતે વહ્નિઃ સો ઽપિ મચ્છક્તિચોદિતઃ

ભુક્તમાહારજાતં ચ પચતે તદહર્નિશમ્ ।
વૈશ્વાનરો ઽગ્નિર્ભગવાનીશ્વરસ્ય નિયોગતઃ

યો ઽપિ સર્વામ્ભસાં યોનિર્વરુણો દેવપુઙ્ગવઃ ।
સો ઽપિ સંજીવયેત્ કૃત્સ્નમીશસ્યૈવ નિયોગતઃ

યો ઽન્તસ્તિષ્ઠતિ ભૂતાનાં બહિર્દેવઃ પ્રભઞ્જનઃ ।
મદાજ્ઞયાસૌ ભૂતાનાં શરીરાણિ બિભર્તિ હિ

યો ઽપિ સંજીવનો નૄણાં દેવાનામમૃતાકરઃ ।
સોમઃ સ મન્નિયોગેન ચોદિતઃ કિલ વર્તતે

યઃ સ્વભાસા જગત્ કૃત્સ્નં પ્રકાશયતિ સર્વદા ।
સૂર્યો વૃષ્ટિં વિતનુતે શાસ્ત્રેણૈવ સ્વયંભુવઃ

યો ઽપ્યશેષજગચ્છાસ્તા શક્રઃ સર્વામરેશ્વરઃ ।
યજ્વનાં ફલદો દેવો વર્તતે ઽસૌ મદાજ્ઞયા

યઃ પ્રશાસ્તા હ્યસાધૂનાં વર્તતે નિયમાદિહ ।
યમો વૈવસ્વતો દેવો દેવદેવનિયોગતઃ

યો ઽપિ સર્વધનાધ્યક્ષો ધનાનાં સંપ્રદાયકઃ ।
સો ઽપીશ્વરનિયોગેન કુબેરો વર્તતે સદા

યઃ સર્વરક્ષસાં નાથસ્તામસાનાં ફલપ્રદઃ ।
મન્નિયોગાદસૌ દેવો વર્તતે નિરૃતિઃ સદા

વેતાલગણભૂતાનાં સ્વામી ભોગફલપ્રદઃ ।
ઈશાનઃ કિલ ભક્તાનાં સો ઽપિ તિષ્ઠન્મમાજ્ઞયા

યો વામદેવો ઽઙ્ગિરસઃ શિષ્યો રુદ્રગણાગ્રણીઃ ।
રક્ષકો યોગિનાં નિત્યં વર્તતે ઽસૌ મદાજ્ઞયા

યશ્ચ સર્વજગત્પૂજ્યો વર્તતે વિઘ્નકારકઃ ।
વિનાયકો ધર્મનેતા સો ઽપિ મદ્વચનાત્ કિલ

યો ઽપિ બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો દેવસેનાપતિઃ પ્રભુઃ ।
સ્કન્દો ઽસૌ વર્તતે નિત્યં સ્વયંભૂર્વિધિચોદિતઃ

યે ચ પ્રજાનાં પતયો મરીચ્યાદ્યા મહર્ષયઃ ।
સૃજન્તિ વિવિધં લોકં પરસ્યૈવ નિયોગતઃ

યા ચ શ્રીઃ સર્વભૂતાનાં દદાતિ વિપુલાં શ્રિયમ્ ।
પત્ની નારાયણસ્યાસૌ વર્તતે મદનુગ્રહાત્

વાચં દદાતિ વિપુલાં યા ચ દેવી સરસ્વતી ।
સાપીશ્વરનિયોગેન ચોદિતા સંપ્રવર્તતે

યાશેષપુરુષાન્ ઘોરાન્નરકાત્ તારયિષ્યતિ ।
સાવિત્રી સંસ્મૃતા દેવી દેવાજ્ઞાનુવિધાયિની

પાર્વતી પરમા દેવી બ્રહ્મવિદ્યાપ્રદાયિની ।
યાપિ ધ્યાતા વિશેષેણ સાપિ મદ્વચનાનુગા

યો ઽનન્તમહિમાનન્તઃ શેષો ઽશેષામરપ્રભુઃ ।
દધાતિ શિરસા લોકં સો ઽપિ દેવનિયોગતઃ

યો ઽગ્નિઃ સંવર્તકો નિત્યં વડવારૂપસંસ્થિતઃ ।
પિબત્યખિલમમ્ભોધિમીશ્વરસ્ય નિયોગતઃ

યે ચતુર્દશ લોકે ઽસ્મિન્ મનવઃ પ્રથિતૌજસઃ ।
પાલયન્તિ પ્રજાઃ સર્વાસ્તે ઽપિ તસ્ય નિયોગતઃ

આદિત્યા વસવો રુદ્રા મરુતશ્ચ તથાશ્વિનૌ ।
અન્યાશ્ચ દેવતાઃ સર્વા મચ્છાસ્ત્રેણૈવ ધિષ્ઠિતાઃ

ગન્ધર્વા ગરુડા ઋક્ષાઃ સિદ્ધાઃ સાધ્યાશ્ચચારણાઃ ।
યક્ષરક્ષઃ પિશાચાશ્ચ સ્થિતાઃ શાસ્ત્રે સ્વયંભુવઃ

કલાકાષ્ઠાનિમેષાશ્ચ મુહૂર્તા દિવસાઃ ક્ષપાઃ ।
ઋતવઃ પક્ષમાસાશ્ચ સ્થિતાઃ શાસ્ત્રે પ્રજાપતેઃ

યુગમન્વન્તરાણ્યેવ મમ તિષ્ઠન્તિ શાસને ।
પરાશ્ચૈવ પરાર્ધાશ્ચ કાલભેદાસ્તથા પરે

ચતુર્વિધાનિ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ।
નિયોગાદેવ વર્તન્તે દેવસ્ય પરમાત્મનઃ

પાતાલાનિ ચ સર્વાણિ ભુવનાનિ ચ શાસનાત્ ।
બ્રહ્માણ્ડાનિ ચ વર્તન્તે સર્વાણ્યેવ સ્વયંભુવઃ

અતીતાન્યપ્યસંખ્યાનિ બ્રહ્માણ્ડાનિ મમાજ્ઞયા ।
પ્રવૃત્તાનિ પદાર્થૌઘૈઃ સહિતાનિ સમન્તતઃ

બ્રહ્માણ્ડાનિ ભવિષ્યન્તિ સહ વસ્તુભિરાત્મગૈઃ ।
વહિષ્યન્તિ સદૈવાજ્ઞાં પરસ્ય પરમાત્મનઃ

ભૂમિરાપો ઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિરેવ ચ ।
ભૂતાદિરાદિપ્રકૃતિર્નિયોગે મમ વર્તતે

યાશેષજગતાં યોનિર્મોહિની સર્વદેહિનામ્ ।
માયા વિવર્તતે નિત્યં સાપીશ્વરનિયોગતઃ

યો વૈ દેહભૃતાં દેવઃ પુરુષઃ પઠ્યતે પરઃ ।
આત્માસૌ વર્તતે નિત્યમીશ્વરસ્ય નિયોગતઃ

વિધૂય મોહકલિલં યયા પશ્યતિ તત્ પદમ્ ।
સાપિ વિદ્યા મહેશસ્ય નિયોગવશવર્તિની

બહુનાત્ર કિમુક્તેન મમ શક્ત્યાત્મકં જગત્ ।
મયૈવ પ્રેર્યતે કૃત્સ્નં મય્યેવ પ્રલયં વ્રજેત્

અહં હિ ભગવાનીશઃ સ્વયં જ્યોતિઃ સનાતનઃ ।
પરમાત્મા પરં બ્રહ્મ મત્તો હ્યન્યન્ન વિદ્યતે

ઇત્યેતત્ પરમં જ્ઞાનં યુષ્માકં કથિતં મયા ।
જ્ઞાત્વા વિમુચ્યતે જન્તુર્જન્મસંસારબન્ધનાત્