કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.5

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે (ઈશ્વરગીતાસુ) ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
વ્યાસ ઉવાચ
એતાવદુક્ત્વા ભગવાન્ યોગિનાં પરમેશ્વરઃ ।
નનર્ત પરમં ભાવમૈશ્વરં સંપ્રદર્શયન્

તં તે દદૃશુરીશાનં તેજસાં પરમં નિધિમ્ ।
નૃત્યમાનં મહાદેવં વિષ્ણુના ગગને ઽમલે

યં વિદુર્યોગતત્ત્વજ્ઞા યોગિનો યતમાનસાઃ ।
તમીશં સર્વભૂતાનામાકશે દદૃશુઃ કિલ

યસ્ય માયામયં સર્વં યેનેદં પ્રેર્યતે જગત્ ।
નૃત્યમાનઃ સ્વયં વિપ્રૈર્વિશ્વેશઃ ખલુ દૃશ્યતે

યત્ પાદપઙ્કજં સ્મૃત્વા પુરુષો ઽજ્ઞાનજં ભયમ્ ।
જહતિ નૃત્યમાનં તં ભૂતેશં દદૃશુઃ કિલ

યં વિનિદ્રા જિતશ્વાસાઃ શાન્તા ભક્તિસમન્વિતાઃ ।
જ્યોતિર્મયં પ્રપશ્યન્તિ સ યોગી દૃશ્યતે કિલ

યો ઽજ્ઞાનાન્મોચયેત્ ક્ષિપ્રં પ્રસન્નો ભક્તવત્સલઃ ।
તમેવ મોચકં રુદ્રમાકાશે દદૃશુઃ પરમ્

સહસ્રશિરસં દેવં સહસ્રચરણાકૃતિમ્ ।
સહસ્રબાહું જટિલં ચન્દ્રાર્ધકૃતશેખરમ્

વસાનં ચર્મ વૈયાઘ્રં શૂલાસક્તમહાકરમ્ ।
દણ્ડપાણિં ત્રયીનેત્રં સૂર્યસોમાગ્નિલોચનમ્

બ્રહ્માણ્ડં તેજસા સ્વેન સર્વમાવૃત્ય ચ સ્થિતમ્ ।
દંષ્ટ્રાકરાલં દુર્ધર્ષં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્

અણ્ડસ્થં ચાણ્ડબાહ્યસ્થં બાહ્યમભ્યન્તરં પરમ્ ।
સૃજન્તમનલજ્વાલં દહન્તમખિલં જગત્ ।
નૃત્યન્તં દદૃશુર્દેવં વિશ્વકર્માણમીશ્વરમ્

મહાદેવં મહાયોગં દેવાનામપિ દૈવતમ્ ।
પશૂનાં પતિમીશાનં જ્યોતિષાં જ્યોતિરવ્યયમ્

પિનાકિનં વિશાલાક્ષં ભેષજં ભવરોગિણામ્ ।
કાલાત્માનં કાલકાલં દેવદેવં મહેશ્વરમ્

ઉમાપતિં વિરૂપાક્ષં યોગાનન્દમયં પરમ્ ।
જ્ઞાનવૈરાગ્યનિલયં જ્ઞાનયોગં સનાતનમ્

શાશ્વતૈશ્વર્યવિભવં ધર્માધારં દુરાસદમ્ ।
મહેન્દ્રોપેન્દ્રનમિતં મહર્ષિગણવન્દિતમ્

આધારં સર્વશક્તીનાં મહાયોગેશ્વરેશ્વરમ્ ।
યોગિનાં પરમં બ્રહ્મ યોગિનાં યોગવન્દિતમ્ ।
યોગિનાં હૃદિ તિષ્ઠન્તં યોગમાયાસમાવૃતમ્

ક્ષણેન જગતો યોનિં નારાયણમનામયમ્ ।
ઈશ્વરેણૈકતાપન્નમપશ્યન્ બ્રહ્મવાદિનઃ

દૃષ્ટ્વા તદૈશ્વરં રૂપં રુદ્રનારાયણાત્મકમ્ ।
કૃતાર્થં મેનિરે સન્તઃ સ્વાત્માનં બ્રહ્મવાદિનઃ

સનત્કુમારઃ સનકો ભૃગુશ્ચ
સનાતનશ્ચૈવ સનન્દનશ્ચ ।
રુદ્રો ઽઙ્ગિરા વામદેવાથ શુક્રો
મહર્ષિરત્રિઃ કપિલો મરીચિઃ

દૃષ્ટ્વાથ રુદ્રં જગદીશિતારં
તં પદ્મનાભાશ્રિતવામભાગમ્ ।
ધ્યાત્વા હૃદિસ્થં પ્રણિપત્ય મૂર્ધ્ના
બદ્ધ્વાઞ્જલિં સ્વેષુ શિરઃસુ ભૂયઃ

ઓઙ્કારમુચ્ચાર્ય વિલોક્ય દેવમ્
અન્તઃશરીરે નિહિતં ગુહાયામ્ ।
સમસ્તુવન્ બ્રહ્મમયૈર્વચોભિર્
આનન્દપૂર્ણાયતમાનસાસ્તે

મુનય ઊચુઃ
ત્વામેકમીશં પુરુષં પુરાણં
પ્રાણેશ્વરં રુદ્રમનન્તયોગમ્ ।
નમામ સર્વે હૃદિ સન્નિવિષ્ટં
પ્રચેતસં બ્રહ્મમયં પવિત્રમ્

ત્વાં પશ્યન્તિ મુનયો બ્રહ્મયોનિં
દાન્તાઃ શાન્તા વિમલં રુક્મવર્ણમ્ ।
ધ્યાત્વાત્મસ્થમચલં સ્વે શરીરે
કવિં પરેભ્યઃ પરમં તત્પરં ચ

ત્વત્તઃ પ્રસૂતા જગતઃ પ્રસૂતિઃ
સર્વાત્મભૂસ્ત્વં પરમાણુભૂતઃ ।
અણોરણીયાન્ મહતો મહીયાં-
સ્ત્વામેવ સર્વં પ્રવદન્તિ સન્તઃ

હિરણ્યગર્ભો જગદન્તરાત્મા
ત્વત્તો ઽધિજાતઃ પુરુષઃ પુરાણઃ ।
સંજાયમાનો ભવતા વિસૃષ્ટો
યથાવિધાનં સકલં સસર્જ

ત્વત્તો વેદાઃ સકલાઃ સંપ્રસૂતા-
સ્ત્વય્યેવાન્તે સંસ્થિતિં તે લભન્તે ।
પશ્યામસ્ત્વાં જગતો હેતુભૂતં
નૃત્યન્તં સ્વે હૃદયે સન્નિવિષ્ટમ્

ત્વયૈવેદં ભ્રામ્યતે બ્રહ્મચક્રં
માયાવી ત્વં જગતામેકનાથઃ ।
નમામસ્ત્વાં શરણં સંપ્રપન્ના
યોગાત્માનં ચિત્પતિં દિવ્યનૃત્યમ્

પશ્યામસ્ત્વાં પરમાકાશમધ્યે
નૃત્યન્તં તે મહિમાનં સ્મરામઃ ।
સર્વાત્માનં બહુધા સન્નિવિષ્ટં
બ્રહ્માનન્દમનુભૂયાનુભૂય

ઓઙ્કારસ્તે વાચકો મુક્તિબીજં
ત્વમક્ષરં પ્રકૃતૌ ગૂઢરૂપમ્ ।
તત્ત્વાં સત્યં પ્રવદન્તીહ સન્તઃ
સ્વયંપ્રભં ભવતો યત્પ્રકાશમ્

સ્તુવન્તિ ત્વાં સતતં સર્વવેદા
નમન્તિ ત્વામૃષયઃ ક્ષીણદોષાઃ ।
શાન્તાત્માનઃ સત્યસંધા વરિષ્ઠં
વિશન્તિ ત્વાં યતયો બ્રહ્મનિષ્ઠાઃ

એકો વેદો બહુશાખો હ્યનન્તસ્
ત્વામેવૈકં બોધયત્યેકરૂપમ્ ।
વેદ્યં ત્વાં શરણં યે પ્રપન્ના-
સ્તેષાં શાન્તિઃ શાશ્વતી નેતરેષામ્

ભવાનીશો ઽનાદિમાંસ્તેજોરાશિર્
બ્રહ્મા વિશ્વં પરમેષ્ઠી વરિષ્ઠઃ ।
સ્વાત્માનન્દમનુભૂયાધિશેતે
સ્વયં જ્યોતિરચલો નિત્યમુક્તઃ

એકો રુદ્રસ્ત્વં કરોષીહ વિશ્વં
ત્વં પાલયસ્યખિલં વિશ્વરૂપઃ ।
ત્વામેવાન્તે નિલયં વિન્દતીદં
નમામસ્ત્વાં શરણં સંપ્રપન્નાઃ

ત્વામેકમાહુઃ કવિમેકરુદ્રં
પ્રાણં બૃહન્તં હરિમગ્નિમીશમ્ ।
ઇન્દ્રં મૃત્યુમનિલં ચેકિતાનં
ધાતારમાદિત્યમનેકરૂપમ્

ત્વમક્ષરં પરમં વેદિતવ્યં
ત્વમસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્ ।
ત્વમવ્યયઃ શાશ્વતધર્મગોપ્તા
સનાતનસ્ત્વં પુરુષોત્તમો ઽસિ

ત્વમેવ વિષ્ણુશ્ચતુરાનનસ્ત્વં
ત્વમેવ રુદ્રો ભગવાનધીશઃ ।
ત્વં વિશ્વનાભિઃ પ્રકૃતિઃ પ્રતિષ્ઠા
સર્વેશ્વરસ્ત્વં પરમેશ્વરો ઽસિ

ત્વામેકમાહુઃ પુરુષં પુરાણ-
માદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ ।
ચિન્માત્રમવ્યક્તમચિન્ત્યરૂપં
ખં બ્રહ્મ શૂન્યં પ્રકૃતિં નિર્ગુણં ચ

યદન્તરા સર્વમિદં વિભાતિ
યદવ્યયં નિર્મલમેકરૂપમ્ ।
કિમપ્યચિન્ત્યં તવ રૂપમેતત્
તદન્તરા યત્પ્રતિભાતિ તત્ત્વમ્

યોગેશ્વરં રુદ્રમનન્તશક્તિં
પરાયણં બ્રહ્મતનું પવિત્રમ્ ।
નમામ સર્વે શરણાર્થિનસ્ત્વાં
પ્રસીદ ભૂતાધિપતે મહેશ

ત્વત્પાદપદ્મસ્મરણાદશેષ-
સંસારબીજં વિલયં પ્રયાતિ ।
મનો નિયમ્ય પ્રણિધાય કાયં
પ્રસાદયામો વયમેકમીશમ્

નમો ભવાયાસ્તુ ભવોદ્ભવાય
કાલાય સર્વાય હરાય તુભ્યમ્ ।
નમો ઽસ્તુ રુદ્રાય કપર્દિને તે
નમો ઽગ્નયે દેવ નમઃ શિવાય

તતઃ સ ભગવાન્ દેવઃ કપર્દી વૃષવાહનઃ ।
સંહૃત્ય પરમં રૂપં પ્રકૃતિસ્થો ઽભવદ્ ભવઃ

તે ભવં ભૂતભવ્યેશં પૂર્વવત્ સમવસ્થિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા નારાયણં દેવં વિસ્મિતા વાક્યમબ્રુવન્

ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ ગોવૃષાઙ્કિતશાસન ।
દૃષ્ટ્વા તે પરમં રૂપં નિર્વૃતાઃ સ્મ સનાતન

ભવત્પ્રસાદાદમલે પરસ્મિન્ પરમેશ્વરે ।
અસ્માકં જાયતે ભક્તિસ્ત્વય્યેવાવ્યભિચારિણી

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામો માહાત્મ્યં તવ શઙ્કર ।
ભૂયો ઽપિ તવ યન્નિત્યં યાથાત્મ્યં પરમેષ્ઠિનઃ

સ તેષાં વાક્યમાકર્ણ્ય યોગિનાં યોગસિદ્ધિદઃ ।
પ્રાહઃ ગમ્ભીરયા વાચા સમાલોક્ય ચ માધવમ્