કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.43

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે દ્વિચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
એતદાકર્ણ્ય વિજ્ઞાનં નારાયણમુખેરિતમ્ ।
કૂર્મરૂપધરં દેવં પપ્રચ્છુર્મુનયઃ પ્રભુમ્

મુનય ઊચુઃ
કથિતા ભવતા ધર્મા મોક્ષજ્ઞાનં સવિસ્તરમ્ ।
લોકાનાં સર્ગવિસ્તારં વંશમન્વન્તરાણિ ચ

પ્રતિસર્ગમિદાનીં નો વક્તુમર્હસી માધવ ।
ભૂતાનાં ભૂતભવ્યેશ યથા પૂર્વં ત્વયોદિતમ્

સૂત ઉવાચ
શ્રુત્વા તેષાં તદા વાક્યં ભગવાન્ કૂર્મરૂપધૃક્ ।
વ્યાજહાર મહાયોગી ભૂતાનાં પ્રતિસંચરમ્

કૂર્મ ઉવાચ
નિત્યો નૈમિત્તિકશ્ચૈવ પ્રાકૃતાત્યન્તિકૌ તથા ।
ચતુર્ધાયં પુરાણે ઽસ્મિન્ પ્રોચ્યતે પ્રતિસંચરઃ

યો ઽયં સંદૃશ્યતે નિત્યં લોકે ભૂતક્ષયસ્ત્વિહ ।
નિત્યઃ સંકીર્ત્યતે નામ્ના મુનિભિઃ પ્રતિસંચરઃ

બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકો નામ કલ્પાન્તે યો ભવિષ્યતિ ।
ત્રૈલોક્યસ્યાસ્ય કથિતઃ પ્રતિસર્ગો મનીષિભિઃ

મહાદાદ્યાં વિશેષાન્તં યદા સંયાતિ સંક્ષયમ્ ।
પ્રાકૃતઃ પ્રતિસર્ગો ઽયં પ્રોચ્યતે કાલચિન્તકૈઃ

જ્ઞાનાદાત્યન્તિકઃ પ્રોક્તો યોગિનઃ પરમાત્મનિ ।
પ્રલયઃ પ્રતિસર્ગો ઽયં કાલચિન્તાપરૈર્દ્વિજૈઃ

આત્યન્તિકશ્ચ કથિતઃ પ્રલયો ઽત્ર સસાધનઃ ।
નૈમિત્તિકમિદાનીં વઃ કથયિષ્યે સમાસતઃ

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે સંપ્રાપ્તે પ્રતિસંચરે ।
સ્વાત્મસંસ્થાઃ પ્રજાઃ કર્તું પ્રતિપેદે પ્રજાપતિઃ

તતો ભવત્યનાવૃષ્ટિસ્તીવ્રા સા શતવાર્ષિકી ।
ભૂતક્ષયકરી ઘોરા સર્વભૂતક્ષયઙ્કરી

તતો યાન્યલ્પસારાણિ સત્ત્વાનિ પૃથિવીતલે ।
તાનિ ચાગ્રે પ્રલીયન્તે ભૂમિત્વમુપયાન્તિ ચ

સપ્તરશ્મિરથો ભૂત્વા સમુત્તિષ્ઠન્ દિવાકરઃ ।
અસહ્યરશ્મિર્ભવતિ પિબન્નમ્ભો ગભસ્તિભિઃ

તસ્ય તે રશ્મયઃ સપ્ત પિબન્ત્યમ્બુ મહાર્ણવે ।
તેનાહારેણ તા દીપ્તાઃ સૂર્યાઃ સપ્ત ભવન્ત્યુત

તતસ્તે રશ્મયઃ સપ્ત સૂર્યા ભૂત્વા ચતુર્દિશમ્ ।
ચતુર્લોકમિદં સર્વં દહન્તિ શિખિનસ્તથા

વ્યાપ્નુવન્તશ્ચ તે વિપ્રાસ્તૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ રશ્મિભિઃ ।
દીપ્યન્તે ભાસ્કરાઃ સપ્ત યુગાન્તાગ્નિપ્રતાપિનઃ

તે સૂર્યા વારિણા દીપ્તા બહુસાહસ્ત્રરશ્મયઃ ।
ખં સમાવૃત્ય તિષ્ઠન્તિ નિર્દહન્તો વસુંધરામ્

તતસ્તેષાં પ્રતાપેન દહ્યમાના વસુંધરા ।
સાદ્રિનદ્યર્ણવદ્વીપા નિસ્નેહા સમપદ્યત

દીપ્તાભિઃ સંતતાભિશ્ચ રશ્મિભિર્વૈ સમન્તતઃ ।
અધશ્ચોર્ધ્વં ચ લગ્નાભિસ્તિર્યક્ ચૈવ સમાવૃતમ્

સૂર્યાગ્નિના પ્રમૃષ્ટાનાં સંસૃષ્ટાનાં પરસ્પરમ્ ।
એકત્વમુપયાતાનામેકજ્વાલં ભવત્યુત

સર્વલોકપ્રણાશશ્ચ સો ઽગ્નિર્ભૂત્વા સુકુણ્ડલી ।
ચતુર્લોકમિદં સર્વં નિર્દહત્યાત્મતેજસા

તતઃ પ્રલીને સર્વસ્મિઞ્ જઙ્ગમે સ્થાવરે તથા ।
નિર્વૃક્ષા નિસ્તૃણા ભૂમિઃ કૂર્મપૃષ્ઠા પ્રકાશતે

અમ્બરીષમિવાભાતિ સર્વમાપૂરિતં જગત્ ।
સર્વમેવ તદર્ચિર્ભિઃ પૂર્ણં જાજ્વલ્યતે પુનઃ

પાતાલે યાનિ સત્ત્વાનિ મહોદધિગતાનિ ચ ।
તતસ્તાનિ પ્રલીયન્તે ભૂમિત્વમુપયાન્તિ ચ

દ્વીપાંશ્ચ પર્વતાંશ્ચૈવ વર્ષાણ્યથ મહોદધીન્ ।
તાન્ સર્વાન્ ભસ્મસાત્ કૃત્વા સપ્તાત્મા પાવકઃ પ્રભુઃ

સમુદ્રેભ્યો નદીભ્યશ્ચ પાતાલેભ્યશ્ચ સર્વશઃ ।
પિબન્નપઃ સમિદ્ધો ઽગ્નિઃ પૃથિવીમાશ્રિતો જ્વલન્

તતઃ સંવર્તકઃ શૈલાનતિક્રમ્ય મહાંસ્તથા ।
લોકાન્ દહતિ દીપ્તાત્મા રુદ્રતેજોવિજૄમ્ભિતઃ

સ દગ્ધ્વા પૃથિવીં દેવો રસાતલમશોષયત્ ।
અધસ્તાત્ પૃથિવીં દગ્ધ્વા દિવમૂર્ધ્વં દહિષ્યતિ

યોજનાનાં શતાનીહ સહસ્રાણ્યયુતાનિ ચ ।
ઉત્તિષ્ઠન્તિ શિખાસ્તસ્ય વહ્નેઃ સંવર્તકસ્ય તુ

ગન્ધર્વાંશ્ચ પિશાચાંશ્ચ સયક્ષોરગરાક્ષસાન્ ।
તદા દહત્યસૌ દીપ્તઃ કાલરુદ્રપ્રચોદિતઃ

ભૂર્લોકં ચ ભુવર્લોકં સ્વર્લોકં ચ તથા મહઃ ।
દહેદશેષં કાલાગ્નિઃ કાલો વિશ્વતનુઃ સ્વયમ્

વ્યાપ્તેષ્વેતેષુ લોકેષુ તિર્યગૂર્ધ્વમથાગ્નિના ।
તત્ તેજઃ સમનુપ્રાપ્ય કૃત્સ્નં જગદિદં શનૈઃ ।
અયોગુડનિભં સર્વં તદા ચૈકં પ્રકાશતે

તતો ગજકુલોન્નાદાસ્તડિદ્ભિઃ સમલઙ્કૃતાઃ ।
ઉત્તિષ્ઠન્તિ તદા વ્યોમ્નિ ઘોરાઃ સંવર્તકા ઘનાઃ

કેચિન્નીલોત્પલશ્યામાઃ કેચિત્ કુમુદસન્નિભાઃ ।
ધૂમ્રવર્ણાસ્તથા કેચિત્ કેચિત્ પીતાઃ પયોધરાઃ

કેચિદ્ રાસભવર્ણાસ્તુ લાક્ષારસનિભાસ્તથા ।
શઙ્ખકુન્દનિભાશ્ચાન્યે જાત્યઞ્જનનિભાઃ પરે

મનઃ શિલાભાસ્ત્વન્યે ચ કપોતસદૃશાઃ પરે ।
ઇન્દ્રગોપનિભાઃ કેચિદ્ધરિતાલનિભાસ્તથા ।
ઇન્દ્રચાપનિભાઃ કેચિદુત્તિષ્ઠન્તિ ઘના દિવિ

કેચિત્ પર્વતસંકાશાઃ કેચિદ્ ગજકુલોપમાઃ ।
કૂટાઙ્ગારનિભાશ્ચાન્યે કેચિન્મીનકુલોદ્વહાઃ ।
બહૂરૂપા ઘોરૂપા ઘોરસ્વરનિનાદિનઃ

તદા જલધરાઃ સર્વે પૂરયન્તિ નભઃ સ્થલમ્ ।
તતસ્તે જલદા ઘોરા રાવિણો ભાસ્કરાત્મજાઃ ।
સપ્તધા સંવૃતાત્માનસ્તમગ્નિં શમયન્ત્યુત

તતસ્તે જલદા વર્ષં મુઞ્ચન્તીહ મહૌઘવત્ ।
સુઘોરમશિવં સર્વં નાશયન્તિ ચ પાવકમ્

પ્રવૃષ્ટે ચ તદાત્યર્થમમ્ભસા પૂર્યતે જગત્ ।
અદ્ભિસ્તેજોભિભૂતત્વાત્ તદાગ્નિઃ પ્રવિશત્યપઃ

નષ્ટે ચાગ્નૌ વર્ષશતૈઃ પયોદાઃ ક્ષયસંભવાઃ ।
પ્લાવયન્તો ઽથ ભુવનં મહાજલપરિસ્ત્રવૈઃ

ધારાભિઃ પૂરયન્તીદં ચોદ્યમાનાઃ સ્વયંભુવા ।
અત્યન્તસલિલૌઘૈશ્ચ વેલા ઇવ મહોદધિઃ

સાદ્રિદ્વીપા તથા પૃથ્વી જલૈઃ સંચ્છાદ્યતે શનૈઃ ।
આદિત્યરશ્મિભિઃ પીતં જલમભ્રેષુ તિષ્ઠતિ ।
પુનઃ પતતિ તદ્ ભૂમૌ પૂર્યન્તે તેન ચાર્ણવાઃ

તતઃ સમુદ્રાઃ સ્વાં વેલામતિક્રાન્તાસ્તુ કૃત્સ્નશઃ ।
પર્વતાશ્ચ વિલીયન્તે મહી ચાપ્સુ નિમજ્જતિ

તસ્મિન્નેકાર્ણવે ઘોરે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।
યોગનિન્દ્રાં સમાસ્થાય શેતે દેવઃ પ્રજાપતિઃ

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તં કલ્પમાહુર્મહર્ષયઃ ।
વારાહો વર્તતે કલ્પો યસ્ય વિસ્તાર ઈરિતઃ

અસંખ્યાતાસ્તથા કલ્પા બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મકાઃ ।
કથિતા હિ પુરાણેષુ મુનિભિઃ કાલચિન્તકૈઃ

સાત્ત્વિકેષ્વથ કલ્પેષુ માહાત્મ્યમધિકં હરેઃ ।
તામસેષુ હરસ્યોક્તં રાજસેષુ પ્રજાપતેઃ

યો ઽયં પ્રવર્તતે કલ્પો વારાહઃ સાત્ત્વિકો મતઃ ।
અન્યે ચ સાત્ત્વિકાઃ કલ્પા મમ તેષુ પરિગ્રહઃ

ધ્યાનં તપસ્તથા જ્ઞાનં લબ્ધ્વા તેષ્વેવ યોગિનઃ ।
આરાધ્ય ગિરિશં માં ચ યાન્તિ તત્ પરમં પદમ્

સો ઽહં સત્ત્વં સમાસ્થાય માયી માયામયીં સ્વયમ્ ।
એકાર્ણવે જગત્યસ્મિન્ યોગનિદ્રાં વ્રજામિ તુ

માં પશ્યન્તિ મહાત્માનઃ સુપ્તં કાલં મહર્ષયઃ ।
જનલોકે વર્તમાનાસ્તપસા યોગચક્ષુષા

અહં પુરાણપુરુષો ભૂર્ભુવઃ પ્રભવો વિભુઃ ।
સહસ્રચરણઃ શ્રીમાન્ સહસ્રાંશુઃ સહસ્રદૃક્

મન્ત્રો ઽગ્નિર્બ્રાહ્મિણા ગાવઃ કુશાશ્ચ સમિધો હ્યહમ્ ।
પ્રોક્ષણી ચ શ્રુવશ્ચૈવ સોમો ઘૃતમથાસ્મ્યહમ્

સંવર્તકો મહાનાત્મા પવિત્રં પરમં યશઃ ।
વેદો વેદ્યં પ્રભુર્ગોપ્તા ગોપતિર્બ્રહ્મણો મુખમ્

અનન્તસ્તારકો યોગી ગતિર્ગતિમતાં વરઃ ।
હંસઃ પ્રાણો ઽથ કપિલો વિશ્વમૂર્તિઃ સનાતનઃ

ક્ષેત્રજ્ઞઃ પ્રકૃતિઃ કાલો જગદ્બીજમથામૃતમ્ ।
માતા પિતા મહાદેવો મત્તો હ્યન્યન્ન વિદ્યતે

આદિત્યવર્ણો ભુવનસ્ય ગોપ્તા
નારાયણઃ પુરુષો યોગમૂર્તિઃ ।
માં પશ્યન્તિ યતયો યોગનિષ્ઠા
જ્ઞાત્વાત્માનમમૃતત્વં વ્રજન્તિ