કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.44

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે ત્રિચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
કૂર્મ ઉવાચ
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રતિસર્ગમનુત્તમમ્ ।
પ્રાકૃતં હિ સમાસેન શૃણુધ્વં ગદતો મમ

ગતે પરાર્ધદ્વિતયે કાલો લોકપ્રકાલનઃ ।
કાલાગ્નિર્ભસ્મસાત્ કર્તું કરોતિ નિકિલં મતિમ્

સ્વાત્મન્યાત્માનમાવેશ્ય ભૂત્વા દેવો મહેશ્વરઃ ।
દહેદશેષં બ્રહ્માણ્ડં સદેવાસુરમાનુષમ્

તમાવિશ્ય મહાદેવો ભગવાન્નીલલોહિતઃ ।
કરોતિ લોકસંહારં ભીષણં રૂપમાશ્રિતઃ

પ્રવિશ્ય મણ્ડલં સૌરં કૃત્વાસૌ બહુધા પુનઃ ।
નિર્દહત્યખિલં લોકં સપ્તસપ્તિસ્વરૂપધૃક્

સ દગ્ધ્વા સકલં સત્ત્વમસ્ત્રં બ્રહ્મશિરો મહત્ ।
દેવતાનાં શરીરેષુ ક્ષિપત્યખિલદાહકમ્

દગ્ધેષ્વશેષદેવેષુ દેવી ગિરિવરાત્મજા ।
એકાસા સાક્ષિણી શંભોસ્તિષ્ઠતે વૈદિકી શ્રુતિઃ

શિરઃ કપાલૈર્દેવાનાં કૃતસ્ત્રગ્વરભૂષણઃ ।
આદિત્યચન્દ્રાદિગણૈઃ પૂરયન્ વ્યોમમણ્ડલમ્

સહસ્રનયનો દેવઃ સહસ્રાકૃતિરિશ્વરઃ ।
સહસ્રહસ્તચરણઃ સહસ્રાર્ચિર્મહાભુજઃ

દંષ્ટ્રાકરાલવદનઃ પ્રદીપ્તાનલલોચનઃ ।
ત્રિશૂલી કૃત્તિવસનો યોગમૈશ્વરમાસ્થિતઃ

પીત્વા તત્પરમાનન્દં પ્રભૂતમમૃતં સ્વયમ્ ।
કરોતિ તાણ્ડવં દેવીમાલોક્ય પરમેશ્વરઃ

પીત્વા નૃત્તામૃતં દેવી ભર્તુઃ પરમમઙ્ગલા ।
યોગમાસ્થાય દેવસ્ય દેહમાયાતિ શૂલિનઃ

સંત્યક્ત્વા તાણ્ડવરસં સ્વેચ્છયૈવ પિનાકધૃક્ ।
જ્યોતિઃ સ્વભાવં ભગવાન્ દગ્ધ્વા બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલમ્

સંસ્થિતેષ્વથ દેવેષુ બ્રહ્મવિષ્ણુપિનાકિષુ ।
ગુણૈરશેષૈઃ પૃથિવીવિલયં યાતિ વારિષુ

સ વારિતત્ત્વં સગુણં ગ્રસતે હવ્યવાહનઃ ।
તેજસ્તુ ગુણસંયુક્તં વાયૌ સંયાતિ સંક્ષયમ્

આકાશે સગુણો વાયુઃ પ્રલયં યાતિ વિશ્વભૃત્ ।
ભૂતાદૌ ચ તથાકાશં લીયતે ગુણસંયુતમ્

ઇન્દ્રિયાણિ ચ સર્વાણિ તૈજસે યાન્તિ સંક્ષયમ્ ।
વૈકારિકે દેવગણાઃ પ્રલંય યાન્તિ સત્તમાઃ

વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ ભૂતાદિશ્ચેતિ સત્તમાઃ ।
ત્રિવિધો ઽયમહઙ્કારો મહતિ પ્રલંય વ્રજેત્

મહાન્તમેભિઃ સહિતં બ્રહ્માણમતિતેજસમ્ ।
અવ્યક્તં જગતો યોનિઃ સંહરેદેકમવ્યયમ્

એવં સંહૃત્ય ભૂતાનિ તત્ત્વાનિ ચ મહેશ્વરઃ ।
વિયોજયતિ ચાન્યોન્યં પ્રધાનં પુરુષં પરમ્

પ્રધાનપુંસોરજયોરેષ સંહાર ઈરિતઃ ।
મહેશ્વરેચ્છાજનિતો ન સ્વયં વિદ્યતે લયઃ

ગુણસામ્યં તદવ્યક્તં પ્રકૃતિઃ પરિગીયતે ।
પ્રધાનં જગતો યોનિર્માયાતત્ત્વમચેતનમ્

કૂટસ્થશ્ચિન્મયો હ્યાત્મા કેવલઃ પઞ્ચવિંશકઃ ।
ગીયતે મુનિભિઃ સાક્ષી મહાનેકઃ પિતામહઃ

એવં સંહારકરણી શક્તિર્માહેશ્વરી ધ્રુવા ।
પ્રધાનાદ્યં વિશેષાન્તં દહેદ્ રુદ્ર ઇતિ શ્રુતિઃ

યોગિનામથ સર્વેષાં જ્ઞાનવિન્યસ્તચેતસામ્ ।
આત્યન્તિકં ચૈવ લયં વિદધાતીહ શઙ્કરઃ

ઇત્યેષ ભગવાન્ રુદ્રઃ સંહારં કુરુતે વશી ।
સ્થાપિકા મોહની શક્તિર્નારાયણ ઇતિ શ્રુતિઃ

હિરણ્યગર્ભા ભગવાન્ જગત્ સદસદાત્મકમ્ ।
સૃજેદશેષં પ્રકૃતેસ્તન્મયઃ પઞ્ચવિંશકઃ

સર્વજ્ઞાઃ સર્વગાઃ શાન્તાઃ સ્વાત્મન્યેવવ્યવસ્થિતાઃ ।
શક્તયો બ્રહ્મવિણ્વીશા ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદાઃ

સર્વેશ્વરાઃ સર્વવન્દ્યાઃ શાશ્વતાનન્તભોગિનઃ ।
એકમેવાક્ષરં તત્ત્વં પુંપ્રધાનેશ્વરાત્મકમ્

અન્યાશ્ચ શક્તયો દિવ્યાઃ સન્તિ તત્ર સહસ્રશઃ ।
ઇજ્યન્તે વિવિધૈર્યજ્ઞૈઃ શક્રાદિત્યાદયો ઽમરાઃ

એકૈકસ્ય સહસ્રાણિ દેહાનાં વૈ શતાનિ ચ ।
કથ્યન્તે ચૈવ માહાત્મ્યાચ્છક્તિરેકૈવ નિર્ગુણાઃ

તાં તાં શક્તિં સમાધાય સ્વયં દેવો મહેશ્વરઃ ।
કરોતિ દેહાન્ વિવિધાન્ ગ્રસતે ચૈવ લીલયા

ઇજ્યતે સર્વયજ્ઞેષુ બ્રાહ્મણૈર્વેદવાદિભિઃ ।
સર્વકામપ્રદો રુદ્ર ઇત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ

સર્વાસામેવ શક્તીનાં બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।
પ્રાધાન્યેન સ્મૃતા દેવાઃ શક્તયઃ પરમાત્મનઃ

આદ્યઃ પરસ્તાદ્ ભગવાન્ પરમાત્મા સનાતનઃ ।
ગીયતે સર્વશક્ત્યાત્મા શૂલપાણિર્મહેશ્વરઃ

એનમેકે વદન્ત્યગ્નિં નારાયણમથાપરે ।
ઇન્દ્રમેકે પરે વિશ્વાન્ બ્રહ્માણમપરે જગુઃ

બ્રહ્મવિષ્ણવગ્નિવરુણાઃ સર્વે દેવાસ્તથર્ષયઃ ।
એકસ્યૈવાથ રુદ્રસ્ય ભેદાસ્તે પરિકીર્તિતાઃ

યં યં ભેદં સમાશ્રિત્ય યજન્તિ પરમેશ્વરમ્ ।
તત્ તદ્ રૂપં સમાસ્થાય પ્રદદાતિ ફલં શિવઃ

તસ્માદેકતરં ભેદં સમાશ્રિત્યાપિ શાશ્વતમ્ ।
આરાધયન્મહાદેવં યાતિ તત્પરમં પદમ્

કિન્તુ દેવં મહાદેવં સર્વશક્તિં સનાતનમ્ ।
આરાધયેદ્ વૈ ગિરિશં સગુણં વાથ નિર્ગુણમ્

મયા પ્રોક્તો હિ ભવતાં યોગઃ પ્રાગેવ નિર્ગુણઃ ।
આરુરુક્ષુસ્તુ સગુણં પૂજયેત્ પરમેશ્વરમ્

પિનાકિનં ત્રિનયનં જટિલં કૃત્તિવાસસમ્ ।
પદ્માસનસ્થં રુક્માભં ચિન્તયેદ્ વૈદિકી શ્રુતિઃ

એષ યોગઃ સમુદ્દિષ્ટઃ સબીજો મુનિસત્તમાઃ ।
તસ્માત્ સર્વાન્ પરિત્યજ્ય દેવાન્ બ્રહ્મપુરોગમાન્ ।
આરાધયેદ્ વિરૂપાક્ષમાદિમધ્યાન્તસંસ્થિતમ્

ભક્તિયોગસમાયુક્તઃ સ્વધર્મનિરતઃ શુચિઃ ।
તાદૃશં રૂપમાસ્થાય સમાયાત્યન્તિકં શિવમ્

એષ યોગઃ સમુદ્દિષ્ટઃ સબીજો ઽત્યન્તભાવને ।
યથાવિધિ પ્રકુર્વાણઃ પ્રાપ્નુયાદૈશ્વરં પદમ્

અત્રાપ્યશક્તો ઽથ હરં વિષ્ણું બહ્માણમર્ચયેત્ ।
અથ ચેદસમર્થઃ સ્યાત્ તત્રાપિ મુનિપુઙ્ગવાઃ ।
તતો વાય્વગ્નિશક્રાદીન્ પૂજયેદ્ ભક્તિસંયુતઃ

યે ચાન્યે ભાવને શુદ્ધે પ્રાગુક્તે ભવતામિહ ।
અથાપિ કથિતો યોગો નિર્બોજશ્ચ સબીજકઃ

જ્ઞાનં તદુક્તં નિર્બોજં પૂર્વં હિ ભવતાં મયા ।
વિષ્ણું રુદ્રં વિરઞ્ચિં ચ સબીજં ભાવયેદ્ બુધઃ ।
સથવાગ્ન્યાદિકાન્ દેવાંસ્તત્પરઃ સંયતેન્દ્રિયઃ

પૂજયેત્ પુરુષં વિષ્ણું ચતુર્મૂર્તિધરં હરિમ્ ।
અનાદિનિધનં દેવં વાસુદેવં સનાતનમ્

નારાયણં જગદ્યોનિમાકાશં પરમં પદમ્ ।
તલ્લિઙ્ગધારી નિયતં તદ્ભક્તસ્તદપાશ્રયઃ ।
એષ એવ વિધિર્બ્રાહ્મે ભાવને ચાન્તિકે મતઃ

ઇત્યેતત્ કથિતં જ્ઞાનં ભાવનાસંશ્રયં પરમ્ ।
ઇન્દ્રદ્યુમ્નાય મુનયે કથિતં યન્મયા પુરા

અવ્યક્તાત્મકમેવેદં ચેતનાચેતનં જગત્ ।
તદીશ્વરઃ પરં બ્રહ્મ તસ્માદ્ બ્રહ્મમયં જગત્

સૂત ઉવાચ
એતાવદુક્ત્વા ભગવાન્ વિરરામ જનાર્દનઃ ।
તુષ્ટુવુર્મુનયો વિષ્ણું શક્રેણ સહ માધવમ્

મુનય ઊચુઃ
નમસ્તે કૂર્મરૂપાય વિષ્ણવે પરમાત્મને ।
નારાયણાય વિશ્વાય વાસુદેવાય તે નમઃ

નમો નમસ્તે કૃષ્ણાય ગોવિન્દાય નમો નમઃ ।
માધવાય નમસ્તુભ્યં નમો યજ્ઞેશ્વરાય ચ

સહસ્રશિરસે તુભ્યં સહસ્રાક્ષાય તે નમઃ ।
નમઃ સહસ્રહસ્તાય સહસ્રચરણાય ચ

ઓં નમો જ્ઞાનરૂપાય પરમાત્મસ્વરૂપિણે ।
આનન્દાય નમસ્તુભ્યં માયાતીતાય તે નમઃ

નમો ગૂઢશરીરાય નિર્ગુણાય નમો ઽસ્તુ તે ।
પુરુષાય પુરાણાય સત્તામાત્રસ્વરૂપિણે

નમઃ સાંખ્યાય યોગાય કેવલાય નમો ઽસ્તુ તે ।
ધર્મજ્ઞાનાધિગમ્યાય નિષ્કલાય નમો નમઃ

નમોસ્તુ વ્યોમતત્ત્વાય મહાયોગેશ્વરાય ચ ।
પરાવરાણાં પ્રભવે વેદવેદ્યાય તે નમઃ

નમો બુદ્ધાય શુદ્ધાય નમો યુક્તાય હેતવે ।
નમો નમો નમસ્તુભ્યં માયિને વેધસે નમઃ

નમો ઽસ્તુ તે વરાહાય નારસિંહાય તે નમઃ ।
વામનાય નમસ્તુભ્યં હૃષીકેશાય તે નમઃ

નમો ઽસ્તુ કાલરુદ્રાય કાલરૂપાય તે નમઃ ।
સ્વર્ગાપવર્ગદાત્રે ચ નમો ઽપ્રતિહતાત્મને

નમો યોગાધિગમ્યાય યોગિને યોગદાયિને ।
દેવાનાં પતયે તુભ્યં દેવાર્તિશમનાય તે

ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન સર્વસંસારનાશનમ્ ।
અસ્માભિર્વિદિતં જ્ઞાનં યજ્જ્ઞાત્વામૃતમશ્નુતે

શ્રુતાસ્તુ વિવિધા ધર્મા વંશા મન્વન્તરાણિ ચ ।
સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ બ્રહ્માણ્યસ્યાસ્ય વિસ્તરઃ

ત્વં હિ સર્વજગત્સાક્ષી વિશ્વો નારાયણઃ પરઃ ।
ત્રાતુમર્હસ્યનન્તાત્મંસ્ત્વમેવ શરણં ગતિઃ

સૂત ઉવાચ
એતદ્ વઃ કથિતં વિપ્રા યોગમોક્ષપ્રદાયકમ્ ।
કૌર્મં પુરાણમખિલં યજ્જગાદ ગદાધરઃ

અસ્મિન્ પુરાણે લક્ષ્મ્યાસ્તુ સંભવઃ કથિતઃ પુરા ।
મોહાયાશેષભૂતાનાં વાસુદેવેન યોજનમ્

પ્રજાપતીનાં સર્ગસ્તુ વર્ણધર્માશ્ચ વૃત્તયઃ ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં યથાવલ્લક્ષણં શુભમ્

પિતામહસ્ય વિષ્ણોશ્ચ મહેશસ્ય ચ ધીમતઃ ।
એકત્વં ચ પૃથક્ત્વં ચ વિશેષશ્ચોપવર્ણિતઃ

ભક્તાનાં લક્ષણં પ્રોક્તં સમાચારશ્ચ શોભનઃ ।
વર્ણાશ્રમાણાં કથિતં યથાવદિહ લક્ષણમ્

આદિસર્ગસ્તતઃ પશ્ચાદણ્ડાવરણસપ્તકમ્ ।
હિરણ્યગર્ભસર્ગશ્ચ કીર્તિતો મુનિપુઙ્ગવાઃ

કાલસંખ્યાપ્રકથનં માહાત્મ્યં ચેશ્વરસ્ય ચ ।
બ્રહ્મણઃ શયનં ચાપ્સુ નામનિર્વચનં તથા

વરાહવપુષા ભૂયો ભૂમેરુદ્ધરણં પુનઃ ।
મુખ્યાદિસર્ગકથનં મુનિસર્ગસ્તથાપરઃ

વ્યાખ્યતો રુદ્રસર્ગશ્ચ ઋષિસર્ગશ્ચ તાપસઃ ।
ધર્મસ્ય ચ પ્રજાસર્ગસ્તામસાત્ પૂર્વમેવ તુ

બ્રહ્મવિષ્ણુવિવાદઃ સ્યાદન્તર્દેહપ્રવેશનમ્ ।
પદ્મોદ્ભવત્વં દેવસ્ય મોહસ્તસ્ય ચ ધીમતઃ

દર્શનં ચ મહેશસ્ય માહાત્મ્યં વિષ્ણુનેરિતમ્ ।
દિવ્યદૃષ્ટિપ્રદાનં ચ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

સંસ્તવો દેવદેવસ્ય બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના ।
પ્રસાદો ગિરિશસ્યાથ વરદાનં તથૈવ ચ

સંવાદો વિષ્ણુના સાર્ધં શઙ્કરસ્ય મહાત્મનઃ ।
વરદાનં તથાપૂર્વમન્તર્ધાનં પિનાકિનઃ

વધશ્ચ કથિતો વિપ્રા મધુકૈટભયોઃ પુરા ।
અવતારો ઽથ દેવસ્ય બ્રહ્મણો નાભિપઙ્કજાત્

એકીભાવશ્ચ દેવસ્ય વિષ્ણુના કથિતસ્તતઃ ।
વિમોહો બ્રહ્મણશ્ચાથ સંજ્ઞાલાભો હરેસ્તતઃ

તપશ્ચરણમાખ્યાતં દેવદેવસ્ય ધીમતઃ ।
પ્રાદુર્ભાવો મહેશસ્ય લલાટાત્ કથિતસ્તતઃ

રુદ્રાણાં કથિતા સૃષ્ટિર્બ્રહ્મણઃ પ્રતિષેધનમ્ ।
ભૂતિશ્ચ દેવદેવસ્ય વરદાનોપદેશકૌ

અન્તર્ધાનં ચ રુદ્રસ્ય તપશ્ચર્યાણ્ડજસ્ય ચ ।
દર્શનં દેવદેવસ્ય નરનારીશરીરતા

દેવ્યા વિભાગકથનં દેવદેવાત્ પિનાકિનઃ ।
દેવ્યાસ્તુ પશ્ચાત્ કથિતં દક્ષપુત્રીત્વમેવ ચ

હિમવદ્દુહિતૃત્વં ચ દેવ્યા માહાત્મ્યમેવ ચ ।
દર્શનં દિવ્યરૂપસ્ય વૈશ્વરૂપસ્ય દર્શનમ્

નામ્નાં સહસ્રં કથિતં પિત્રા હિમવતા સ્વયમ્ ।
ઉપદેશો મહાદેવ્યા વરદાનં તથૈવ ચ

ભૃગ્વાદીનાં પ્રજાસર્ગો રાજ્ઞાં વંશસ્ય વિસ્તરઃ ।
પ્રાચેતસત્વં દક્ષસ્ય દક્ષયજ્ઞવિમર્દનમ્

દધીચસ્ય ચ દક્ષસ્ય વિવાદઃ કથિતસ્તદા ।
તતશ્ચ શાપઃ કથિતો મુનીનાં મુનિપુઙ્ગવાઃ

રુદ્રાગતિઃ પ્રસાદશ્ચ અન્તર્ધાનં પિનાકિનઃ ।
પિતામહસ્યોપદેશઃ કીર્ત્યતે રક્ષણાય તુ

દક્ષસ્ય ચ પ્રજાસર્ગઃ કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ ।
હિરણ્યકશિપોર્નાશો હિરણ્યાક્ષવધસ્તથા

તતશ્ચ શાપઃ કથિતો દેવદારુવનૌકસામ્ ।
નિગ્રહશ્ચાન્ધકસ્યાથ ગાણપત્યમનુત્તમમ્

પ્રહ્રાદનિગ્રહશ્ચાથ બલેઃ સંયમનં તતઃ ।
બાણસ્ય નિગ્રહશ્ચાથ પ્રસાદસ્તસ્ય શૂલિનઃ

ઋષીણાં વંશવિસ્તારો રાજ્ઞાં વંશાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
વસુદેવાત્ તતો વિષ્ણોરુત્પત્તિઃ સ્વેચ્છયા હરેઃ

દર્શનં ચોપમન્યોર્વૈ તપશ્ચરણમેવ ચ ।
વરલાભો મહાદેવં દૃષ્ટ્વા સામ્બં ત્રિલોચનમ્

કૈલાસગમનં ચાથ નિવાસસ્તત્ર શાર્ઙ્ગિણઃ ।
તતશ્ચ કથ્યતે ભીતિર્દ્વારિવત્યા નિવાસિનામ્

રક્ષણં ગરુડેનાથ જિત્વા શત્રૂન્ મહાબલાન્ ।
નારાદાગમનં ચૈવ યાત્રા ચૈવ ગરુત્મતઃ

તતશ્ચ કૃષ્ણાગમનં મુનીનામાગતિસ્તતઃ ।
નૈત્યકં વાસુદેવસ્ય શિવલિઙ્ગાર્ચનં તથા

માર્કણ્ડેયસ્ય ચ મુનેઃ પ્રશ્નઃ પ્રોક્તસ્તતઃ પરમ્ ।
લિઙ્ગાર્ચનનિમિત્તં ચ લિઙ્ગસ્યાપિ સલિઙ્ગિનઃ

યથાત્મ્યકથનં ચાથ લિઙ્ગાવિર્ભાવ એવ ચ ।
બ્રહ્મવિષ્ણોસ્તથા મધ્યે કીર્તિતો મુનિપુઙ્ગવાઃ

મોહસ્તયોસ્તુ કથિતો ગમનં ચોર્ધ્વતો ઽપ્યધઃ ।
સંસ્તવો દેવદેવસ્ય પ્રસાદઃ પરમેષ્ઠિનઃ

અન્તર્ધાનં ચ લિઙ્ગસ્ય સામ્બોત્પત્તિસ્તતઃ પરમ્ ।
કીર્તિતા ચાનિરુદ્ધસ્ય સમુત્પત્તિર્દ્વિજોત્તમાઃ

કૃષ્ણસ્ય ગમને બુદ્ધિરૃષીણામાગતિસ્તથા ।
અનુવશાસિતં ચ કૃષ્ણેન વરદાનં મહાત્મનઃ

ગમનં ચૈવ કૃષ્ણસ્ય પાર્થસ્યાપિ ચ દર્શનમ્ ।
કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્યોક્તા યુગધર્માઃ સનાતનાઃ

અનુગ્રહો ઽથ પાર્થસ્ય વારાણસીગતિસ્તતઃ ।
પારાશર્યસ્ય ચ મુનેર્વ્યાસસ્યાદ્ભુતકર્મણઃ

વારણસ્યાશ્ચ માહાત્મ્યં તીર્થાનાં ચૈવ વર્ણનમ્ ।
તીર્થયાત્રા ચ વ્યાસસ્ય દેવ્યાશ્ચૈવાથ દર્શનમ્ ।
ઉદ્વાસનં ચ કથિતં વરદાનં તથૈવ ચ

પ્રયાગસ્ય ચ માહાત્મ્યં ક્ષેત્રાણામથ કીર્તિનમ્ ।
ફલં ચ વિપુલં વિપ્રા માર્કણ્ડેયસ્ય નિર્ગમઃ

ભુવનાનાં સ્વરૂપં ચ જ્યોતિષાં ચ નિવેશનમ્ ।
કીર્ત્યન્તે ચૈવ વર્ષાણિ નદીનાં ચૈવ નિર્ણયઃ

પર્વતાનાં ચ કથનં સ્થાનાનિ ચ દિવૌકસામ્ ।
દ્વીપાનાં પ્રવિભાગશ્ચ શ્વેતદ્વીપોપવર્ણનમ્

શયનં કેશવસ્યાથ માહાત્મ્યં ચ મહાત્મનઃ ।
મન્વન્તરાણાં કથનં વિષ્ણોર્માહાત્મ્યમેવ ચ

વેદશાખાપ્રણયનં વ્યાસાનાં કથનં તતઃ ।
અવેદસ્ય ચ વેદાનાં કથનં મુનિપુઙ્ગવાઃ

યોગેશ્વરાણાં ચ કથા શિષ્યાણાં ચાથ કીર્તનમ્ ।
ગીતાશ્ચ વિવિધાગુહ્યા ઈશ્વરસ્યાથ કીર્તિતાઃ

વર્ણાશ્રમાણામાચારાઃ પ્રાયશ્ચિત્તવિધિસ્તતઃ ।
કપાલિત્વં ચ રુદ્રસ્ય ભિક્ષાચરણમેવ ચ

પતિવ્રતાયાશ્ચાખ્યાનં તીર્થાનાં ચ વિનિર્ણયઃ ।
તથા મઙ્કણકસ્યાથ નિગ્રહઃ કીર્ત્યતે દ્વિજાઃ

વધશ્ચ કથિતો વિપ્રાઃ કાલસ્ય ચ સમાસતઃ ।
દેવદારુવને શંભોઃ પ્રવેશો માધવસ્ય ચ

દર્શનં ષટ્કુલીયાનાં દેવદેવસ્ય ધીમતઃ ।
વરદાનં ચ દેવસ્ય નન્દિને તુ પ્રકીર્તિતમ્

નૈમિત્તિકસ્તુ કથિતઃ પ્રતિસર્ગસ્તતઃ પરમ્ ।
પ્રાકૃતઃ પ્રલયશ્ચોર્ધ્વં સબીજો યોગ એવ ચ

એવં જ્ઞાત્વા પુરાણસ્ય સંક્ષેપં કીર્તયેત્ તુ યઃ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મલોકે મહીયતે

એવમુક્ત્વા શ્રિયં દેવીમાદાય પુરુષોત્તમઃ ।
સંત્યજ્ય કૂર્મસંસ્થાનં સ્વસ્થાનં ચ જગામ હ

દેવાશ્ચ સર્વે મુનયઃ સ્વાનિ સ્થાનાનિ ભેજિરે ।
પ્રણમ્ય પુરુષં વિષ્ણું ગૃહીત્વા હ્યમૃતં દ્વિજાઃ

એતત્ પુરાણં પરમં ભાષિતં કૂર્મરૂપિણા ।
સાક્ષાદ્ દેવાદિદેનેન વિષ્ણુના વિશ્વયોનિના

યઃ પઠેત્ સતતં મર્ત્યો નિયમેન સમાહિતઃ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મલોકે મહીયતે

લિખિત્વા ચૈવ યો દદ્યાદ્ વૈશાખે માસિ સુવ્રતઃ ।
વિપ્રાય વેદવિદુષે તસ્ય પુણ્યં નિબોધત

સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સર્વૈશ્વર્યસમન્વિતઃ ।
ભુક્ત્વા ચ વિપુલાન્સ્વર્ગે ભોગાન્દિવ્યાન્સુશોભનાન્

તતઃ સ્વર્ગાત્ પરિભ્રષ્ટો વિપ્રાણાં જાયતે કુલે ।
પૂર્વસંસ્કારમાહાત્મ્યાદ્ બ્રહ્મવિદ્યામવાપ્નુયાત્

પઠિત્વાધ્યાયમેવૈકં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
યોર્ઽથં વિચારયેત્ સમ્યક્ સ પ્રાપ્નોતિ પરં પદમ્

અધ્યેતવ્યમિદં નિત્યં વિપ્રૈઃ પર્વણિ પર્વણિ ।
શ્રોતવ્યં ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠા મહાપાતકનાશનમ્

એકતસ્તુ પુરાણાનિ સેતિહાસાનિ કૃત્સ્નશઃ ।
એકત્ર ચેદં પરમમેતદેવાતિરિચ્યતે

ધર્મનૈપુણ્યકામાનાં જ્ઞાનનૈપુણ્યકામિનામ્ ।
ઇદં પુરાણં મુક્ત્વૈકં નાસ્ત્યન્યત્ સાધનં પરમ્

યથાવદત્ર ભગવાન્ દેવો નારાયણો હરિઃ ।
કથ્યતે હિ યથા વિષ્ણુર્ન તથાન્યેષુ સુવ્રતાઃ

બ્રાહ્મી પૌરાણિકી ચેયં સંહિતા પાપનાશની ।
અત્ર તત્ પરમં બ્રહ્મ કીર્ત્યતે હિ યથાર્થતઃ

તીર્થાનાં પરમં તીર્થં તપસાં ચ પરં તપઃ ।
જ્ઞાનાનાં પરમં જ્ઞાનં વ્રતાનાં પરમં વ્રતમ્

નાધ્યેતવ્યમિદં શાસ્ત્રં વૃષલસ્ય ચ સન્નિધૌ ।
યો ઽધીતે સ તુ મોહાત્મા સ યાતિ નરકાન્ બહૂન્

શ્રાદ્ધે વા દૈવિકે કાર્યે શ્રાવણીયં દ્વિજાતિભિઃ ।
યજ્ઞાન્તે તુ વિશેષેણ સર્વદોષવિશોધનમ્

મુમુક્ષૂણામિદં શાસ્ત્રમધ્યેતવ્યં વિશેષતઃ ।
શ્રોતવ્યં ચાથ મન્તવ્યં વેદાર્થપરિબૃંહણમ્

જ્ઞાત્વા યથાવદ્ વિપ્રેન્દ્રાન્ શ્રાવયેદ્ ભક્તિસંયુતાન્ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

યો ઽશ્રદ્દધાને પુરુષે દદ્યાચ્ચાધાર્મિકે તથા ।
સ પ્રેત્ય ગત્વા નિરયાન્ શુનાં યોનિં વ્રજત્યધઃ

નમસ્કૃત્વા હરિં વિષ્ણું જગદ્યોનિં સનાતનમ્ ।
અધ્યેતવ્યમિદં શાસ્ત્રં કૃષ્ણદ્વૈપાયનં તથા

ઇત્યાજ્ઞા દેવદેવસ્ય વિષ્ણોરમિતતેજસઃ ।
પારાશર્યસ્ય વિપ્રર્ષેર્વ્યાસસ્ય ચ મહાત્મનઃ

શ્રુત્વા નારાયણાદ્ દિવ્યાં નારદો ભગવાનૃષિઃ ।
ગૌતમાય દદૌ પૂર્વં તસ્માચ્ચૈવ પરાશરઃ

પરાશરો ઽપિ ભગવાન ગઙ્ગાદ્વારે મુનીશ્વરાઃ ।
મુનિભ્યઃ કથયામાસ ધર્મકામાર્થમોક્ષદમ્

બ્રહ્મણા કથિતં પૂર્વં સનકાય ચ ધીમતે ।
સનત્કુમારાય તથા સર્વપાપપ્રણાશનમ્

સનકાદ્ ભગવાન્ સાક્ષાદ્ દેવલો યોગવિત્તમઃ ।
અવાપ્તવાન્ પઞ્ચશિખો દેવલાદિદમુત્તમમ્

સનત્કુમારાદ્ ભગવાન્ મુનિઃ સત્યવતીસુતઃ ।
લેભે પુરાણં પરમં વ્યાસઃ સર્વાર્થસંચયમ્

તસ્માદ્ વ્યાસાદહં શ્રુત્વા ભવતાં પાપનાશનમ્ ।
ઊચિવાન્ વૈ ભવદ્ભિશ્ચ દાતવ્યં ધાર્મિકે જને

તસ્મૈ વ્યાસાય ગુરવે સર્વજ્ઞાય મહર્ષયે ।
પારાશર્યાય શાન્તાય નમો નારાયણાત્મને

યસ્માત્ સંજાયતે કૃત્સનં યત્ર ચૈવ પ્રલીયતે ।
નમસ્તસ્મૈ સુરેશાય વિષ્ણવે કૂર્મરૂપિણે