કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.37

ઇતી શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે ષટ્ત્રિશો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ
કથં દારુવનં પ્રાપ્તો ભગવાન્ ગોવૃષધ્વજઃ ।
મોહયામાસ વિપ્રેન્દ્રાન્ સૂત વક્તુમિહાર્હસિ

સૂત ઉવાચ
પુરા દારુવન્ રમ્યે દેવસિદ્ધનિષેવિતે ।
સપુત્રદારા મુનયસ્તપશ્ચેરુઃ સહસ્રશઃ

પ્રવૃત્તં વિવિધં કર્મ પ્રકુર્વાણા યથાવિધિ ।
યજન્તિ વિવિધૈર્યજ્ઞૈસ્તપન્તિ ચ મહર્ષયઃ

તેષાં પ્રવૃત્તિવિન્યસ્તચેતસામથ શૂલધૃક્ ।
ખ્યાપયન્ સ મહાદોષં યયૌ દારુવનં હરઃ

કૃત્વા વિશ્વગુરું વિષ્ણું પાર્શ્વે દેવો મહેશ્વરઃ ।
યયૌ નિવૃત્તવિજ્ઞાનસ્થાપનાર્થં ચ શઙ્કરઃ

આસ્થાય વિપુલં વેશમૂનવિંશતિવત્સરઃ ।
લીલાલસો મહાબાહુઃ પીનાઙ્ગશ્ચારુલોચનઃ

ચામીકરવપુઃ શ્રીમાન્ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનઃ ।
મત્તમાતઙ્ગગામનો દિગ્વાસા જગદીશ્વરઃ

કુશેશયમયીં માલં સર્વરત્નૈરલઙ્કૃતામ્ ।
દધાનો ભગવાનીશઃ સમાગચ્છતિ સસ્મિતઃ

યો ઽનન્તઃ પુરુષો યોનિર્લોકાનામવ્યયો હરિઃ ।
સ્ત્રીવેષં વિષ્ણુરાસ્થાય સો ઽનુગચ્છતિ શૂલિનમ્

સમ્પૂર્ણચન્દ્રવદનં પીનોન્નતપયોધરમ્ ।
શુચિસ્મિતં સુપ્રસન્નં રણન્નુપુરકદ્વયમ્

સુપીતવસનં દિવ્યં શ્યામલં ચારુલોચનમ્ ।
ઉદારહંસચલનં વિલાસિ સુમનોહરમ્

એવં સ ભગવાનીશો દેવદારુવને હરઃ ।
ચચાર હરિણા ભિક્ષાં માયયા મોહયન્ જગત્

દૃષ્ટ્વા ચરન્તં વિશ્વેશં તત્ર તત્ર પિનાકિનમ્ ।
માયયા મોહિતા નાર્યો દેવદેવં સમન્વયુઃ

વિસ્ત્રસ્તવસ્ત્રાભરણાસ્ત્યક્ત્વા લજ્જાં પતિવ્રતાઃ ।
સહૈવ તેન કામાર્તા વિલાસિન્યશ્ચરન્તિહિ

ઋષીણાં પુત્રકા યે સ્યુર્યુવાનો જિતમાનસાઃ ।
અન્વગચ્છન્ હૃષીકેશં સર્વે કામપ્રપીડિતાઃ

ગાયન્તિ નૃત્યન્તિ વિલાસબાહ્યા
નારીગણા માયિનમેકમીશમ્ ।
દૃષ્ટ્વા સપત્નીકમતીવકાન્ત-
મિચ્છન્ત્યથાલિઙ્ગનમાચરન્તિ

પદે નિપેતુઃ સ્મિતમાચરન્તિ
ગાયન્તિ ગીતાનિ મુનીશપુત્રાઃ ।
આલોક્ય પદ્માપતિમાદિદેવં
ભ્રૂભઙ્ગમન્યે વિચરન્તિ તેન

આસામથૈષામપિ વાસુદેવો
માયી મુરારિર્મનસિ પ્રવિષ્ટઃ ।
કરોતિ ભોગાન્ મનસિ પ્રવૃત્તિં
માયાનુભૂયન્ત ઇતિવ સમ્યક્

વિભાતિ વિશ્વામરભૂતભર્તા
સ માધવઃ સ્ત્રીગણમધ્યવિષ્ટઃ ।
અશેષશક્ત્યાસનસંનિવિષ્ટો
યથૈકશક્ત્યા સહ દેવદેવઃ

કરોતિ નૃત્યં પરમપ્રભાવં
તદા વિરૂઢઃ પુનરેવ ભૂયઃ ।
યયૌ સમારુહ્ય હરિઃ સ્વભાવં
તદીશવૃત્તામૃતમાદિદેવઃ

દૃષ્ટ્વા નારીકુલં રુદ્રં પુત્રાણામપિ કેશવમ્ ।
મોહયન્તં મુનિશ્રેષ્ઠાઃ કોપં સંદધિરે ભૃશમ્

અતીવ પરુષં વાક્યં પ્રોચુર્દેવં કપર્દિનમ્ ।
શેષુશ્ચ શાપૈર્વિવિધૈર્માયયા તસ્ય મોહિતાઃ

તપાંસિ તેષાં સર્વેષાં પ્રત્યાહન્યન્ત શઙ્કરે ।
યથાદિત્યપ્રકાશેન તારકા નભસિ સ્થિતાઃ

તે ભગ્નતપસો વિપ્રાઃ સમેત્ય વૃષભધ્વજમ્ ।
કો ભવાનિતિ દેવેશં પૃચ્છન્તિ સ્મ વિમોહિતાઃ

સો ઽબ્રવીદ્ ભગવાનીશસ્તપશ્ચર્તુમિહાગતઃ ।
ઇદાનીં ભાર્યયા દેશે ભવદ્ભિરિહ સુવ્રતાઃ

તસ્ય તે વાક્યમાકર્ણ્ય ભૃગ્વાદ્યા મુનિપુઙ્ગવાઃ ।
ઊચુર્ગૃહીત્વા વસનં ત્યક્ત્વા ભાર્યાં તપશ્ચર

અથોવાચ વિહસ્યેશઃ પિનાકી નીલલોહિતઃ ।
સંપ્રેક્ષ્ય જગતો યોનિં પાર્શ્વસ્થં ચ જનાર્દનમ્

કથં ભવદ્ભિરુદિતં સ્વભાર્યાપોષણોત્સુકૈઃ ।
ત્યક્તવ્યા મમ ભાર્યેતિ ધર્મજ્ઞૈઃ શાન્તમાનસૈઃ

ઋષય ઊચુઃ
વ્યભિચારરતા નાર્યઃ સંત્યાજ્યાઃ પતિનેરિતાઃ ।
અસ્માભિરેષા સુભગા તાદૃશી ત્યાગમર્હતિ

મહાદેવ ઉવાચ
ન કદાચિદિયં વિપ્રા મનસાપ્યન્યમિચ્છતિ ।
નાહમેનામપિ તથા વિમુઞ્ચામિ કદાચન

ઋષય ઊચુઃ
દૃષ્ટ્વા વ્યભિચરન્તીહ હ્યસ્માભિઃ પુરુષાધમ ।
ઉક્તં હ્યસત્યં ભવતા ગમ્યતાં ક્ષિપ્રમેવ હિ

એવમુક્તે મહાદેવઃ સત્યમેવ મયેરિતમ્ ।
ભવતાં પ્રતિભાત્યેષેત્યુક્ત્વાસૌ વિચચાર હ

સો ઽગચ્છદ્ધરિણા સાર્ધં મુનિન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ ।
વસિષ્ઠસ્યાશ્રમં પુણ્યં ભિક્ષાર્થો પરમેશ્વરઃ

દૃષ્ટ્વા સમાગતં દેવં ભિક્ષમાણમરુન્ધતી ।
વસિષ્ઠસ્ય પ્રિયા ભાર્યા પ્રત્યુદ્ગમ્ય નનામ નમ્

પ્રક્ષાલ્ય પાદૌ વિમલં દત્ત્વા ચાસનમુત્તમમ્ ।
સંપ્રેક્ષ્ય શિથિલં ગાત્રમભિઘાતહતં દ્વિજૈઃ ।
સંધયામાસ ભૈષજ્યૈર્વિષ્ણા વદના સતી

ચકાર મહતીં પૂજાં પ્રાર્થયામાસ ભાર્યયા ।
કો ભવાન્ કુત આયાતઃ કિમાચારો ભવાનિતિ ।
ઉવાચ તાં મહાદેવઃ સિદ્ધાનાં પ્રવરો ઽસ્મ્યહમ્

યદેતન્મણ્ડલં શુદ્ધં ભાતિ બ્રહ્મમયં સદા ।
એષૈવ દેવતા મહ્યં ધારયામિ સદૈવ તત્

હત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ શ્રીમાનનુગૃહ્ય પતિવ્રતામ્ ।
તાડયાઞ્ચક્રિરે દણ્ડૈર્લોષ્ટિભિર્મુષ્ટિભિદ્વિજાઃ

દૃષ્ટ્વા ચરન્તં ગિરિશં નગ્નં વિકૃતલક્ષણમ્ ।
પ્રોચુરેતદ્ ભવાંલ્લિઙ્ગમુત્પાટયતુ દુર્મતે

તાનબ્રવીન્મહાયોગી કરિષ્યામીતિ શઙ્કરઃ ।
યુષ્માકં મામકે લિઙ્ગે યદિ દ્વેષો ઽભિજાયતે

ઇત્યુક્ત્વોત્પાટયામાસ ભગવાન્ ભગનેત્રહા ।
નાપશ્યંસ્તત્ક્ષણેનેશં કેશવં લિઙ્ગમેવ ચ

તદોત્પાતા બભૂવુર્હિ લોકાનાં ભયશંસિનઃ ।
ન રાજતે સહસ્રાંશુશ્ચચાલ પૃથિવી પુનઃ ।
નિષ્પ્રભાશ્ચ ગ્રહાઃ સર્વે ચુક્ષુભે ચ મહોદધિઃ

અપશ્યચ્ચાનુસૂયાત્રેઃ સ્વપ્નં ભાર્યા પતિવ્રતા ।
કથયામાસ વિપ્રાણાં ભયાદાકુલિતેક્ષણા

તેજસા ભાસયન્ કૃત્સ્નં નારાયણસહાયવાન્ ।
ભિક્ષમાણઃ શિવો નૂનં દૃષ્ટો ઽસ્માકં ગૃહેષ્વિતિ

તસ્યા વચનમાકર્ણ્ય શઙ્કમાના મહર્ષયઃ ।
સર્વે જગ્મુર્મહાયોગં બ્રહ્માણં વિશ્વસંભવમ્

ઉપાસ્યમાનમમલૈર્યોગિભિર્બ્રહ્મવિત્તમૈઃ ।
ચતુર્વેદૈર્મૂર્તિમદ્ભિઃ સાવિત્ર્યા સહિતં પ્રભુમ્

આસીનમાસને રમ્યે નાનાશ્ચર્યસમન્વિતે ।
પ્રભાસહસ્રકલિલે જ્ઞાનૈશ્વર્યાદિસંયુતે

વિભ્રાજમાનં વપુષા સસ્તિતં શુભ્રલોચનમ્ ।
ચતુર્મુખં મહાબાહું છન્દોમયમજં પરમ્

વિલોક્ય વેદપુરુષં પ્રસન્નવદનં શુભમ્ ।
શિરોભિર્ધરણીં ગત્વા તોષયામાસુરીશ્વરમ્

તાન્ પ્રસન્નમના દેવશ્ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્મુખઃ ।
વ્યાજહાર મુનિશ્રેષ્ઠાઃ કિમાગમનકારણમ્

તસ્ય તે વૃત્તમખિલં બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ।
જ્ઞાપયાઞ્ચક્રિરે સર્વે કૃત્વા શિરસિ ચાઞ્જલિમ્

ઋષય ઊચુઃ
કશ્ચિદ્ દારુવનં પુણ્યં પુરુષો ઽતીવશોભનઃ ।
ભાર્યયા ચારુસર્વાઙ્ગ્યા પ્રવિષ્ટો નગ્ન એવ હિ

મોહયામાસ વપુષા નારીણાં કુલમીશ્વરઃ ।
કન્યકાનાં પ્રિયા ચાસ્ય દૂષયામાસ પુત્રકાન્

અસ્માભિર્વિવિધાઃ શાપાઃ પ્રદત્તાશ્ચ પરાહતાઃ ।
તાડિતો ઽસ્માભિરત્યર્થં લિઙ્ગન્તુ વિનિપાતિતમ્

અન્તર્હિતશ્ચ ભગવાન્ સભાર્યો લિઙ્ગમેવ ચ ।
ઉત્પાતાશ્ચાભવન્ ઘોરાઃ સર્વભૂતભયઙ્કરાઃ

ક એષ પુરુષો દેવ ભીતાઃ સ્મ પુરુષોત્તમ ।
ભવન્તમેવ શરણં પ્રપન્ના વયમચ્યુત

ત્વં હિ વેત્સિ જગત્યસ્મિન્ યત્કિઞ્ચિદપિ ચેષ્ટિતમ્ ।
અનુગ્રહેણ વિશ્વેશ તદસ્માનનુપાલય

વિજ્ઞાપિતો મુનિગણૈર્વિશ્વાત્મા કમલોદ્ભવઃ ।
ધ્યાત્વા દેવં ત્રિશૂલાઙ્કં કૃતાઞ્જલિરભાષત

બ્રહ્મોવાચ
હા કષ્ટં ભવતામદ્ય જાતં સર્વાર્થનાશનમ્ ।
ધિગ્બલં ધિક્ તપશ્ચર્યા મિથ્યૈવ ભવતામિહ

સંપ્રાપ્ય પુણ્યસંસ્કારાન્નિધીનાં પરમં નિધિમ્ ।
ઉપેક્ષિતં વૃથાચારૈર્ભવદ્ભિરિહ મોહિતૈઃ

કાઙ્ક્ષન્તે યોગિનો નિત્યં યતન્તો યતયો નિધિમ્ ।
યમેવ તં સમાસાદ્ય હા ભવદ્ભિરુપેક્ષિતમ્

યજન્તિ યજ્ઞૈર્વિવિધૈર્યત્પ્રાપ્ત્યૈર્વેદવાદિનઃ ।
મહાનિધિં સમાસાદ્ય હા ભવદ્ભિરુપેક્ષિતમ્

યં સમાસાદ્ય દેવાનૈમૈશ્વર્યમખિલં જગત્ ।
તમાસાદ્યાક્ષયનિધિં હા ભવદ્ભિરુપેક્ષિતમ્

યત્સમાપત્તિજનિતં વિશ્વેશત્વમિદં મમ ।
તદેવોપેક્ષિતં દૃષ્ટ્વા નિધાનં ભાગ્યવર્જિતૈઃ

યસ્મિન્ સમાહિતં દિવ્યમૈશ્વર્યં યત્ તદવ્યયમ્ ।
તમાસાદ્ય નિધિં બ્રાહ્મ હા ભવદ્ભિર્વૃથાકૃતમ્

એષ દેવો મહાદેવો વિજ્ઞેયસ્તુ મહેશ્વરઃ ।
ન તસ્ય પરમં કિઞ્ચિત્ પદં સમધિગમ્યતે

દેવતાનામૃષીણાં ચ પિતૄણાં ચાપિ શાશ્વતઃ ।
સહસ્રયુગપર્યન્તે પ્રલયે સર્વદેહિનામ્ ।
સંહરત્યેષ ભગવાન્ કાલો ભૂત્વા મહેશ્વરઃ

એષ ચૈવ પ્રજાઃ સર્વાઃ સૃજત્યેકઃ સ્વતેજસા ।
એષ ચક્રી ચ વજ્રી ચ શ્રીવત્સકૃતલક્ષણઃ

યોગી કૃતયુગે દેવસ્ત્રેતાયાં યજ્ઞ ઉચ્યતે ।
દ્વાપરે ભગવાન્ કાલો ધર્મકેતુઃ કલૌ યુગે

રુદ્રસ્ય મૂર્તયસ્તિસ્ત્રો યાભિર્વિશ્વમિદં તતમ્ ।
તમો હ્યગ્ની રજો બ્રહ્મા સત્ત્વં વિષ્ણુરિતિ પ્રભુઃ

મૂર્તિરન્યા સ્મૃતા ચાસ્ય દિગ્વાસા વૈ શિવા ધ્રુવા ।
યત્ર તિષ્ઠતિ તદ્ બ્રહ્મ યોગેન તુ સમન્વિતમ્

યા ચાસ્ય પાર્શ્વગા ભાર્યા ભવદ્ભિરભિવીક્ષિતા ।
સા હિ નારાયણો દેવઃ પરમાત્મા સનાતનઃ

તસ્માત્ સર્વમિદં જાતં તત્રૈવ ચ લયં વ્રજેત્ ।
સ એવ મોહયેત્ કૃત્સ્નં સ એવ પરમા ગતિઃ

સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ।
એકશૃઙ્ગો મહાનાત્મા પુરાણો ઽષ્ટાક્ષરો હરિઃ

ચતુર્વેદશ્ચતુર્મૂર્તિસ્ત્રિમૂર્તિસ્ત્રિગુણઃ પરઃ ।
એકમૂર્તિરમેયાત્મા નારાયણ ઇતિ શ્રુતિઃ

ઋતસ્ય ગર્ભો ભગવાનાપો માયાતનુઃ પ્રભુઃ ।
સ્તૂયતે વિવિધૈર્મન્ત્રૈર્બ્રાહ્મણૈર્ધર્મમોક્ષિભિઃ

સંહૃત્ય સકલં વિશ્વં કલ્પાન્તે પુરુષોત્તમઃ ।
શેતે યોગામૃતં પીત્વા યત્ તદ્ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

ન જાયતે ન મ્રિયતે વર્ધતે ન ચ વિશ્વસૃક્ ।
મૂલપ્રકૃતિરવ્યક્તા ગીયતે વૈદિકૈરજઃ

તતો નિશાયાં વૃત્તાયાં સિસૃક્ષુરખિલઞ્જગત્ ।
અજસ્ય નાભૌ તદ્ બીજં ક્ષિપત્યેષ મહેશ્વરઃ

તં માં વિત્ત મહાત્માનં બ્રહ્માણં વિશ્વતો મુખમ્ ।
મહાન્તં પુરુષં વિશ્વમપાં ગર્ભમનુત્તમમ્

ન તં વિદાથ જનકં મોહિતાસ્તસ્ય માયયા ।
દેવદેવં મહાદેવં ભૂતાનામીશ્વરં હરમ્

એષ દેવો મહાદેવો હ્યનાદિર્ભગવાન્ હરઃ ।
વિષ્ણુના સહ સંયુક્તઃ કરોતિ વિકરોતિ ચ

ન તસ્ય વિદ્યતે કાર્યં ન તસ્માદ્ વિદ્યતે પરમ્ ।
સ વેદાન્ પ્રદદૌ પૂર્વં યોગમાયાતનુર્મમ

સ માયી માયયા સર્વં કરોતિ વિકરોતિ ચ ।
તમેવ મુક્તયે જ્ઞાત્વા વ્રજેત શરણં ભવમ્

ઇતીરિતા ભગવતા મરીચિપ્રમુખા વિભુમ્ ।
પ્રણમ્ય દેવં બ્રહ્માણં પૃચ્છન્તિ સ્મ સુદુઃ ખિતાઃ

મુનય ઊચુઃ
કથં પશ્યેમ તં દેવં પુનરેવ પિનાકિનમ્ ।
બ્રૂહિ વિશ્વામરેશાન ત્રાતા ત્વં શરણૈષિણામ્

પિતામહ ઉવાચ
યદ્ દૃષ્ટં ભવતા તસ્ય લિઙ્ગં ભુવિ નિપાતિતમ્ ।
તલ્લિઙ્ગાનુકૃતીશસ્ય કૃત્વા લિઙ્ગમનુત્તમમ્

પૂજયધ્વં સપત્નીકાઃ સાદરં પુત્રસંયુતાઃ ।
વૈદિકૈરેવ નિયમૈર્વિવિધૈર્બ્રહ્મચારિણઃ

સંસ્થાપ્ય શાઙ્કરૈર્મન્ત્રૈરૃગ્યજુઃ સામસંભવૈઃ ।
તપઃ પરં સમાસ્થાય ગૃણન્તઃ શતરુદ્રિયમ્

સમાહિતાઃ પૂજયધ્વં સપુત્રાઃ સહ બન્ધુભિઃ ।
સર્વે પ્રાઞ્જલયો ભૂત્વા શૂલપાણિં પ્રપદ્યથ

તતો દ્રક્ષ્યથ દેવેશં દુર્દર્શમકૃતાત્મભિઃ ।
યં દૃષ્ટ્વા સર્વમજ્ઞાનમધર્મશ્ચ પ્રણશ્યતિ

તતઃ પ્રણમ્ય વરદં બ્રહ્માણમમિતૌજસમ્ ।
જગ્મુઃ સંહૃષ્ટમનસો દેવદારુવનં પુનઃ

આરાધયિતુમારબ્ધા બ્રહ્મણા કથિતં યથા ।
અજાનન્તઃ પરં દેવં વીતરાગા વિમત્સરાઃ

સ્થણ્ડિલેષુ વિચિત્રેષુ પર્વતાનાં ગુહાસુ ચ ।
નદીનાં ચ વિવિક્તેષુ પુલિનેષુ શુભેષુ ચ

શૈવાલભોજનાઃ કેચિત્ કેચિદન્તર્જલેશયાઃ ।
કેચિદભ્રાવકાશાસ્તુ પાદાઙ્ગુષ્ઠાગ્રવિષ્ઠિતાઃ

દન્તો ઽલૂખલિનસ્ત્વન્યે હ્યશ્મકુટ્ટાસ્તથા પરે ।
શાકપર્ણાશિનઃ કેચિત્ સંપ્રક્ષાલા મરીચિપાઃ

વૃક્ષમૂલનિકેતાશ્ચ શિલાશય્યાસ્તથા પરે ।
કાલં નયન્તિ તપસા પૂજયન્તો મહેશ્વરમ્

તતસ્તેષાં પ્રસાદાર્થં પ્રપન્નાર્તિહરો હરઃ ।
ચકા ભગવાન્ બુદ્ધિં પ્રબોધાય વૃષધ્વજઃ

દેવઃ કૃતયુગે હ્યસ્મિન્ શૃઙ્ગે હિમવતઃ શુભે ।
દેવદારુવનં પ્રાપ્તઃ પ્રસન્નઃ પરમેશ્વરઃ

ભસ્મપાણ્ડુરદિગ્ધાઙ્ગો નગ્નો વિકૃતલક્ષણઃ ।
ઉલ્મુકવ્યગ્રહસ્તશ્ચ રક્તપિઙ્ગલલોચનઃ

ક્વચિચ્ચ હસતે રૌદ્રં ક્વચિદ્ ગાયતિ વિસ્મિતઃ ।
ક્વચિન્નૃત્યતિ શૃઙ્ગારી ક્વચિદ્રૌતિ મુહુર્મુહુઃ

આશ્રમે ઽભ્યાગતો ભિક્ષાં યાચતે ચ પુનઃ પુનઃ ।
માયાં કૃત્વાત્મનો રૂપં દેવસ્તદ્ વનમાગતઃ

કૃત્વા ગિરિસુતાં ગૌરીં પાર્શ્વેદેવઃ પિનાકધૃક્ ।
સા ચ પૂર્વવદ્ દેવેશી દેવદારુવનં ગતા

દૃષ્ટ્વા સમાગતં દેવં દેવ્યા સહ કપર્દિનમ્ ।
પ્રણેમુઃ શિરસા ભૂમૌ તોષયામાસુરીશ્વરમ્

વૈદિકૈર્વિવિધૈર્મન્ત્રૈઃ સૂક્તૈર્માહેશ્વરૈઃ શુભૈઃ ।
અથર્વશિરસા ચાન્યે રુદ્રાદ્યૈર્બ્રહ્મભિર્ભવમ્

નમો દેવાદિદેવાય મહાદેવાય તે નમઃ ।
ત્ર્યમ્બકાય નમસ્તુભ્યં ત્રિશૂલવરધારિણે

નમો દિગ્વાસસે તુભ્યં વિકૃતાય પિનાકિને ।
સર્વપ્રણતદેહાય સ્વયમપ્રણતાત્મને

અન્તકાન્તકૃતે તુભ્યં સર્વસંહરણાય ચ ।
નમો ઽસ્તુ નૃત્યશીલાય નમો ભૈરવરૂપિણે

નરનારીશરીરાય યોગિનાં ગુરવે નમઃ ।
નમો દાન્તાય શાન્તાય તાપસાય હરાય ચ

વિભીષણાય રુદ્રાય નમસ્તે કૃત્તિવાસસે ।
નમસ્તે લેલિહાનાય શિતિકણ્ઠાય તે નમઃ

અઘોરઘોરરૂપાય વામદેવાય વૈ નમઃ ।
નમઃ કનકમાલાય દેવ્યાઃ પ્રિયકરાય ચ

ગઙ્ગાસલિલધારાય શમ્ભવે પરમેષ્ઠિને ।
નમો યોગાધિપતયે બ્રહ્માધિપતયે નમઃ

પ્રાણાય ચ નમસ્તુભ્યં નમો ભસ્માઙ્ગરાગિને ।
નમસ્તે ઘનવાહાય દંષ્ટ્રિણે વહ્નિરેતસે

બ્રહ્મણશ્ચ શિરો હર્ત્રે નમસ્તે કાલરૂપિણે ।
આગતિં તે ન જનીમો ગતિં નૈવ ચ નૈવ ચ ।
વિશ્વેશ્વર મહાદેવ યો ઽસિ સો ઽસિ નમો ઽસ્તુ તે

નમઃ પ્રમથનાથાય દાત્રે ચ શુભસંપદામ્ ।
કપાલપાણયે તુભ્યં નમો મીઢુષ્ટમાય તે ।
નમઃ કનકલિઙ્ગાય વારિલિઙ્ગાય તે નમઃ

નમો વહ્ન્યર્કલિઙ્ગાય જ્ઞાનલિઙ્ગાય તે નમઃ ।
નમો ભુજઙ્ગહારાય કર્ણિકારપ્રિયાય ચ ।
કિરીટિને કુણ્ડલિને કાલકાલાય તે નમઃ

વામદેવ મહેશાન દેવદેવ ત્રિલોચન ।
ક્ષમ્યતાં યત્કૃતં મોહાત્ ત્વમેવ શરણં હિ નઃ

ચરિતાનિ વિચિત્રાણિ ગુહ્યાનિ ગહનાનિ ચ ।
બ્રહ્માદીનાં ચ સર્વેષાં દુર્વિજ્ઞેયો ઽસિ શઙ્કર

અજ્ઞાનાદ્ યદિ વા જ્ઞાનાદ્ યત્કિઞ્ચિત્કુરુતે નરઃ ।
તત્સર્વં ભગવાનેન કુરુતે યોગમાયયા

એવં સ્તુત્વા મહાદેવં પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ।
ઊચુઃ પ્રણમ્ય ગિરિશં પશ્યામસ્ત્વાં યથા પુરા

તેષાં સંસ્તવમાકર્ણ્ય સોમઃ મોમવિભૂષણઃ ।
સ્વમેવ પરમં રૂપં દર્શયામાસ શઙ્કરઃ

તં તે દૃષ્ટ્વાથ ગિરિશં દેવ્યા સહ પિનાકિનમ્ ।
યથા પૂર્વં સ્થિતા વિપ્રાઃ પ્રણેમુર્હૃષ્ટમાનસાઃ

તતસ્તે મુનયઃ સર્વે સંસ્તૂય ચ મહેશ્વરમ્ ।
ભૃગ્વઙ્ગિરોવસિષ્ઠાસ્તુ વિશ્વામિત્રસ્તથૈવ ચ

ગૌતમો ઽત્રિઃ સુકેશશ્ચ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
મરીચિઃ કશ્યપશ્ચાપિ સંવર્તશ્ચ મહાતપાઃ ।
પ્રણમ્ય દેવદેવેશમિદં વચનમબ્રુવન્

કથં ત્વાં દેવદેવેશ કર્મયોગેન વા પ્રભો ।
જ્ઞાનેન વાથ યોગેન પૂજયામઃ સદૈવ હિ

કેન વા દેવમાર્ગેણ સંપૂજ્યો ભગવાનિહ ।
કિં તત્ સેવ્યમસેવ્યં વા સર્વમેતદ્ બ્રવીહિ નઃ

દેવદેવ ઉવાચ
એતદ્ વઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ ગૂઢં ગહનમુત્તમમ્ ।
બ્રહ્મણે કથિતં પૂર્વમાદાવેવ મહર્ષયઃ

સાંખ્યયોગો દ્વિધા જ્ઞેયઃ પુરુષાણાં હિ સાધનમ્ ।
યોગેન સહિતં સાંખ્યં પુરુષાણાં વિમુક્તિદમ્

ન કેવલેન યોગેન દૃશ્યતે પુરુષઃ પરઃ ।
જ્ઞાનં તુ કેવલં સમ્યગપવર્ગફલપ્રદમ્

ભવન્તઃ કેવલં યોગં સમાશ્રિત્ય વિમુક્તયે ।
વિહાય સાંખ્યં વિમલમકુર્વન્ત પરિશ્રમમ્

એતસ્માત્ કારણાદ્ વિપ્રાનૃણાં કેવલધર્મિણામ્ ।
આગતો ઽહમિમં દેશં જ્ઞાપયન્ મોહસંભવમ્

તસ્માદ્ ભવદ્ભિર્વિમલં જ્ઞાનં કૈવલ્યસાધનમ્ ।
જ્ઞાતવ્યં હિ પ્રયત્નેન શ્રોતવ્યં દૃશ્યમેવ ચ

એકઃ સર્વત્રગો હ્યાત્મા કેવલશ્ચિતિમાત્રકઃ ।
આનન્દો નિર્મલો નિત્યં સ્યાદેતત્ સાંખ્યદર્શનમ્

એતદેવ પરં જ્ઞાનમેષ મોક્ષો ઽત્ર ગીયતે ।
એતત્ કૈવલ્યમમલં બ્રહ્મભાવશ્ચ વર્ણિતઃ

આશ્રિત્ય ચૈતત્ પરમં તન્નિષ્ઠાસ્તત્પરાયણાઃ ।
પશ્યન્તિ માં મહાત્માનો યતયો વિશ્વમીશ્વરમ્

એતત્ તત્ પરમં જ્ઞાનં કેવલં સન્નિરઞ્જનમ્ ।
અહં હિ વેદ્યો ભગવાન્ મમ મૂર્તિરિયં શિવા

બહૂનિ સાધનાનીહ સિદ્ધયે કથિતાનિ તુ ।
તેષામભ્યધિકં જ્ઞાનં મામકં દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

જ્ઞાનયોગરતાઃ શાન્તા મામેવ શરણં ગતાઃ ।
યે હિ માં ભસ્મનિરતા ધ્યાયન્તિ સતતં હૃદિ

મદ્ભક્તિપરમા નિત્યં યતયઃ ક્ષીણકલ્મષાઃ ।
નાશયામ્યચિરાત્ તેષાં ઘોરં સંસારસાગરમ્

પ્રશાન્તઃ સંયતમના ભસ્મોદ્ધૂલિતવિગ્રહઃ ।
બ્રહ્મચર્યરતો નગ્નો વ્રતં પાશુપતં ચરેત્

નિર્મિતં હિ મયા પૂર્વં વ્રતં પાશુપતં પરમ્ ।
ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતમં સૂક્ષ્મં વેદસારં વિમુક્તયે

યદ્ વા કૌપીનવસનઃ સ્યાદ્ વૈકવસનો મુનિઃ ।
વેદાભ્યાસરતો વિદ્વાન્ ધ્યાયેત્ પશુપતિં શિવમ્

એષ પાશુપતો યોગઃ સેવનીયો મુમુક્ષુભિઃ ।
ભસ્મચ્છન્નૈર્હિ સતતં નિષ્કામૈરિતિ વિશ્રુતિઃ

વીતરાગભયક્રોધા મન્મયા મામુપાશ્રિતાઃ ।
બહવો ઽનેન યોગેન પૂતા મદ્ભાવમાગતાઃ

અન્યાનિ ચૈવ શાસ્ત્રાણિ લોકે ઽસ્મિન્ મોહનાનિતુ ।
વેદવાદવિરુદ્ધાનિ મયૈવ કથિતાનિ તુ

વામં પાશુપતં સોમં લાકુલં ચૈવ ભૈરવમ્ ।
અસેવ્યમેતત્ કથિતં વેદવાહ્યં તથેતરમ્

વેદમુર્તિરહં વિપ્રા નાન્યશાસ્ત્રાર્થવેદિભિઃ ।
જ્ઞાયતે મત્સ્વરૂપં તુ મુક્ત્વા વેદં સનાતનમ્

સ્થાપયધ્વમિદં માર્ગં પૂજયધ્વં મહેશ્વરમ્ ।
અચિરાદૈશ્વરં જ્ઞાનમુત્પત્સ્યતિ ન સંશયઃ

મયિ ભક્તિશ્ચ વિપુલા ભવતામસ્તુ સત્તમાઃ ।
ધ્યાતમાત્રો હિ સાન્નિધ્યં દાસ્યામિ મુનિસત્તમાઃ

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્ સોમસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ।
તો ઽપિ દારુવને તસ્મિન્ પૂજયન્તિ સ્મ શઙ્કરમ્ ।
બ્રહ્મચર્યરતાઃ શાન્તા જ્ઞાનયોગપરાયણાઃ

સમેત્ય તે મહાત્માનો મુનયો બ્રહ્મવાદિનઃ ।
વિતેનિરે બહૂન્ વાદાન્નધ્યાત્મજ્ઞાનસંશ્રયાન્

કિમસ્ય જગતો મૂલમાત્મા ચાસ્માકમેવ હિ ।
કો ઽપિ સ્યાત્ સર્વભાવાનાં હેતુરીશ્વર એવ ચ

ઇત્યેવં મન્યમાનાનાં ધ્યાનમાર્ગાવલમ્બિનામ્ ।
આવિરાસીન્મહાદેવી દેવી ગિરિવરાત્મજા

કોટિસૂર્યપ્રતીકાશા જ્વાલામાલાસમાવૃતા ।
સ્વભાભિર્વિમલાભિસ્તુ પૂરયન્તી નભસ્તલમ્

તામન્વપશ્યન્ ગિરિજામમેયાં
જ્વાલાસહસ્રાન્તરસન્નિવિષ્ટામ્ ।
પ્રણેમુરેકામખિલેશપત્નીં
જાનન્તિ તે તત્ પરમસ્ય બીજમ્

અસમાકમેષા પરમેશપત્ની
ગતિસ્તથાત્મા ગગનાભિધાના ।
પશ્યન્ત્યથાત્માનમિદં ચ કૃત્સ્નં
તસ્યામથૈતે મુનયશ્ચ વિપ્રાઃ

નિરીક્ષિતાસ્તે પરમેશપત્ન્યા
તદન્તરે દેવમશેષહેતુમ્ ।
પશ્યન્તિ શંભું કવિમીશિતારં
રુદ્રં બૃહન્તં પુરુષં પુરાણમ્

આલોક્ય દેવીમથ દેવમીશં
પ્રણેમુરાનન્દમવાપુરગ્ર્યમ્ ।
જ્ઞાનં તદૈશં ભગવત્પ્રસાદા-
દાવિર્બભૌ જન્મવિનાશહેતુ

ઇયં હિ સા જગતો યોનિરેકા
સર્વાત્મિકા સર્વનિયામિકા ચ ।
માહેશ્વરીશક્તિરનાદિસિદ્ધા
વ્યોમાભિધાના દિવિ રાજતીવ

અસ્યા મહત્પરમેષ્ઠી પરસ્તા-
ન્મહેશ્વરઃ શિવ એકો ઽથ રુદ્રઃ ।
ચકાર વિશ્વં પરશક્તિનિષ્ઠાં
માયામથારુહ્ય સ દેવદેવઃ

એકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢો
માયી રુદ્રઃ સકલો નિષ્કલશ્ચ ।
સ એવ દેવી ન ચ તદ્વિભિન્ન-
મેતજ્જ્ઞાત્વા હ્યમૃતત્વં વ્રજન્તિ

અન્તર્હિતો ઽભૂદ્ ભગવાનથેશો
દેવ્યા ભર્ગઃ સહ દેવાદિદેવઃ ।
આરાધયન્તિ સ્મ તમેવ દેવં
વનૌકસસ્તે પુનરેવ રુદ્રમ્

એતદ્ વઃ કથિતં સર્વં દેવદેવવિચેષ્ટિતમ્ ।
દેવદારુવને પૂર્વં પુરાણે યન્મયા શ્રુતમ્

યઃ પઠેચ્છૃણુયાન્નિત્યં મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ ।
શ્રાવયેદ્ વા દ્વિજાન્ શાન્તાન્ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્