કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.34

ઇતી શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે ત્રયસ્ત્રિશો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ
તીર્થાનિ યાનિ લોકે ઽસ્મિન્ વિશ્રુતાનિ માહન્તિ ચ ।
તાનિ ત્વં કથયાસ્માકં રોમહર્ષણ સાંપ્રતમ્

રોમહર્ષણ ઉવાચ
શૃણુધ્વં કથયિષ્યે ઽહં તીર્થાનિ વિવિધાનિ ચ ।
કથિતાનિ પુરાણેષુ મુનિભિર્બ્રહ્મવાદિભિઃ

યત્ર સ્નાનં જપો હોમઃ શ્રાદ્ધદાનાદિકં કૃતમ્ ।
એકૈકશો મુનિશ્રેષ્ઠાઃ પુનાત્યાસપ્તમં કુલમ્

પઞ્ચયોજનવિસ્તીર્ણં બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
પ્રયાગં પ્રથિતં તીર્થં તસ્ય માહાત્મ્યમીરિતમ્

અન્યચ્ચ તીર્થપ્રવરં કુરૂણાં દેવવન્દિતમ્ ।
ઋષીણામાશ્રમૈર્જુષ્ટં સર્વપાપવિશોધનમ્

તત્ર સ્નાત્વા વિશુદ્ધાત્મા દમ્ભમાત્સર્યવર્જિતઃ ।
દદાતિ યત્કિઞ્ચિદપિ પુનાત્યુભયતઃ કુલમ્

ગયાતીર્થં પરં ગુહ્યં પિતૄણાં ચાતિ વલ્લભમ્ ।
કૃત્વા પિણ્ડપ્રદાનં તુ ન ભૂયો જાયતે નરઃ

સકૃદ્ ગયાભિગમનં કૃત્વા પિણ્ડં દદાતિ યઃ ।
તારિતાઃ પિતરસ્તેન યાસ્યન્તિ પરમાં ગતિમ્

તત્ર લોકહિતાર્થાય રુદ્રેણ પરમાત્મના ।
શિલાતલે પદં ન્યસ્તં તત્ર પિતૄન્ પ્રસાદયેત્

ગયાભિગમનં કર્તું યઃ શક્તો નાભિગચ્છતિ ।
શોચન્તિ પિતરસ્તં વૈ વૃથા તસ્ય પરિશ્રમઃ

ગાયન્તિ પિતરો ગાથાઃ કીર્તયન્તિ મહર્ષયઃ ।
ગયાંયાસ્યતિયઃ કશ્ચિત્ સો ઽસ્માન્ સંતારયિષ્યતિ

યદિ સ્યાત્ પાતકોપેતઃ સ્વધર્મરતિવર્જિતઃ ।
ગયાં યાસ્યતિ વંશ્યો યઃ સો ઽસ્માન્ સંતારયિષ્યતિ

એષ્ટવ્યા બહવઃ પુત્રાઃ શીલવન્તો ગુણાન્વિતાઃ ।
તેષાં તુ સમવેતાનાં યદ્યેકો ઽપિ ગયાં વ્રજેત્

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન બ્રાહ્મણસ્તુ વિશેષતઃ ।
પ્રદદ્યાદ્ વિધિવત્ પિણ્ડાન્ ગયાં ગત્વા સમાહિતઃ

ધન્યાસ્તુ ખલુ તે મર્ત્યા ગયાયાં પિણ્ડદાયિનઃ ।
કુલાન્યુભયતઃ સપ્ત સમુદ્ધૃત્યાપ્નુયાત્ પરમ્

અન્યચ્ચ તીર્થપ્રવરં સિદ્ધાવાસમુદાહૃતમ્ ।
પ્રભાસમિતિ વિખ્યાતં યત્રાસ્તે ભગવાન્ ભવઃ

તત્ર સ્નાનં તપઃ શ્રાદ્ધં બ્રાહ્મણાનાં ચ પૂજનમ્ ।
કૃત્વા લોકમવાપ્નોતિ બ્રહ્મણો ઽક્ષય્યમુત્તમમ્

તીર્થં ત્રૈયમ્બકં નામ સર્વદેવનમસ્કૃતમ્ ।
પૂજયિત્વા તત્ર રુદ્રં જ્યોતિષ્ટોમફલં લભેત્

સુવર્ણાક્ષં મહાદેવં સમભ્યર્ચ્ય કપર્દિનમ્ ।
બ્રાહ્મણાન્ પૂજયિત્વા તુ ગાણપત્યં લભેદ્ ધ્રુવમ્

સોમેશ્વરં તીર્થવરં રુદ્રસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ ।
સર્વવ્યાધિહરં પુણ્યં રુદ્રસાલોક્યકારણમ્

તીર્થાનાં પરમં તીર્થં વિજયં નામ શોભનમ્ ।
તત્ર લિઙ્ગં મહેશસ્ય વિજયં નામ વિશ્રુતમ્

ષણ્માસાન્ નિયતાહારો બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ ।
ઉષિત્વા તત્ર વિપ્રેન્દ્રા યાસ્યન્તિ પરમં પદમ્

અન્યચ્ચ તીર્થપ્રવરં પૂર્વદેશે સુશોભનમ્ ।
એકામ્રં દેવદેવસ્ય ગાણપત્યફલપ્રદમ્

દત્ત્વાત્ર શિવભક્તાનાં કિઞ્ચિચ્છશ્વન્મહીં શુભામ્ ।
સાર્વભૌમો ભવેદ્ રાજા મુમુક્ષુર્મોક્ષમાપ્નુયાત્

મહાનદીજલં પુણ્યં સર્વપાપવિનાશનમ્ ।
ગ્રહણે સમુપસ્પૃશ્ય મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

અન્યા ચ વિરજા નામ નદી ત્રૈલોક્યવિશ્રુતા ।
તસ્યાં સ્નાત્વા નરો વિપ્રા બ્રહ્મલોકે મહીયતે

તીર્થં નારાયણસ્યાન્યન્નામ્ના તુ પુરુષોત્તમમ્ ।
તત્ર નારાયણઃ શ્રીમાનાસ્તે પરમપૂરુષઃ

પૂજયિત્વા પરં વિષ્ણું સ્નાત્વા તત્ર દ્વિજોત્તમઃ ।
બ્રાહ્મણાન્ પૂજયિત્વા તુ વિષ્ણુલોકમવાપ્નુયાત્

તીર્થાનાં પરમં તીર્થં ગોકર્ણં નામ વિશ્રુતમ્ ।
સર્વપાપહરં શંભોર્નિવાસઃ પરમેષ્ઠિનઃ

દૃષ્ટ્વા લિંઙ્ગં તુ દેવસ્ય ગોકર્ણેશ્વરમુત્તમમ્ ।
ઈપ્સિતાંલ્લભતે કામાન્ રુદ્રસ્ય દયિતો ભવેત્

ઉત્તરં ચાપિ ગોકર્ણં લિઙ્ગં દેવસ્ય શૂલિનઃ ।
મહાદેવસ્યાર્ચયિત્વા શિવસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

તત્ર દેવો મહાદેવઃ સ્થાણુરિત્યભિવિશ્રુતઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે તત્ક્ષણાન્નરઃ

અન્યત્ કુબ્જામ્રમતુલં સ્થાનં વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ ।
સંપૂજ્ય પુરુષં વિષ્ણું શ્વેતદ્વીપે મહીયતે

યત્ર નારાયણો દેવો રુદ્રેણ ત્રિપુરારિણા ।
કૃત્વા યજ્ઞસ્ય મથનં દક્ષસ્ય તુ વિસર્જિતઃ

સમન્તાદ્ યોજનં ક્ષેત્રં સિદ્ધર્ષિગણવન્દિતમ્ ।
પુણ્યમાયતનં વિષ્ણોસ્તત્રાસ્તે પુરુષોત્તમઃ

અન્યત્ કોકામુખં વિષ્ણોસ્તીર્થમદ્ભુતકર્મણઃ ।
મૃતો ઽત્ર પાતકૈર્મુક્તો વિષ્ણુસારૂપ્યમાપ્નુયાત્

શાલગ્રામં મહાતીર્થં વિષ્ણોઃ પ્રીતિવિવર્ધનમ્ ।
પ્રાણાંસ્તત્ર નરસ્ત્યક્ત્વા હૃષીકેષં પ્રપશ્યતિ

અશ્વતીર્થમિતિ ખ્યાતં સિદ્ધાવાસં સુપાવનમ્ ।
આસ્તે હયશિરા નિત્યં તત્ર નારાયણઃ સ્વયમ્

તીર્થં ત્રૈલોક્યવિખ્યાતં બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
પુષ્કરં સર્વપાપઘ્નં મૃતાનાં બ્રહ્મલોકદમ્

મનસા સંસ્મરેદ્ યસ્તુ પુષ્કરં વૈ દ્વિજોત્તમઃ ।
પૂયતે પાતકૈઃ સર્વૈઃ શક્રેણ સહ મોદતે

તત્ર દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ સયક્ષોરગરાક્ષસાઃ ।
ઉપાસતે સિદ્ધસઙ્ઘા બ્રહ્મણં પદ્મસંભવમ્

તત્ર સ્ત્રાત્વા ભવેચ્છુદ્ધો બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્ ।
પૂજયિત્વા દ્વિજવરાન્ બ્રહ્માણં સંપ્રપષ્યતિ

તત્રાભિગમ્ય દેવેશં પુરુહૂતમનિન્દિતમ્ ।
સુરૂપો જાયતે મર્ત્યઃ સર્વાન્ કામાનવાપ્નુયાત્

સપ્તસારસ્વતં તીર્થં બ્રહ્માદ્યૈઃ સેવિતં પરમ્ ।
પૂજયિત્વા તત્ર રુદ્રમશ્વમેધફલં લભેત્

યત્ર મઙ્કણકો રુદ્રં પ્રપન્નઃ પરમેશ્વરમ્ ।
આરાધયામાસ હરં પઞ્ચક્ષરપરાયણઃ

નમઃ શિવાયેતિ મુનિઃ જપન્ પઞ્ચાક્ષરં પરમ્ ।
આરાધયામાસ શિવં તપસા ગોવૃષધ્વજમ્

પ્રજજ્વાલાથ તપસા મુનિર્મઙ્કણકસ્તદા ।
નનર્ત હર્ષવેગેન જ્ઞાત્વા રુદ્રં સમાગતમ્

તં પ્રાહ ભગવાન્ રુદ્રઃ કિમર્થં નર્તિતં ત્વયા ।
દૃષ્ટ્વાપિ દેવમીશાનં નૃત્યતિ સ્મ પુનઃ પુનઃ

સો ઽન્વીક્ષ્ય ભગવાનીશઃ સગર્વં ગર્વશાન્તયે ।
સ્વકં દેહં વિદાર્યાસ્મૈ ભસ્મરાશિમદર્શયત્

પશ્યેમં મચ્છરીરોત્થં ભસ્મરાશિં દ્વિજોત્તમ ।
માહાત્મ્યમેતત્ તપસસ્ત્વાદૃશો ઽન્યો ઽપિ વિદ્યતે

યત્ સગર્વં હિ ભવતા નર્તિતં મુનિપુઙ્ગવ ।
ન યુક્તં તાપસસ્યૈતત્ ત્વત્તોપ્યત્રાધિકો હ્યહમ્

ઇત્યાભાષ્ય મુનિશ્રેષ્ઠં સ રુદ્રઃ કિલ વિશ્વદૃક્ ।
આસ્થાય પરમં ભાવં નનર્ત જગતો હરઃ

સહસ્રશીર્ષા ભૂત્વા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ।
દંષ્ટ્રાકરાલવદનો જ્વાલામાલી ભયઙ્કરઃ

સો ઽન્વપશ્યદશેષસ્ય પાર્શ્વે તસ્ય ત્રિશૂલિનઃ ।
વિશાલલોચનમેકાં દેવીં ચારુવિલાસિનીમ્ ।
સૂર્યાયુતસમપ્રખ્યાં પ્રસન્નવદનાં શિવામ્

સસ્મિતં પ્રેક્ષ્ય વિશ્વેશં તિષ્ઠન્તીમમિતદ્યુતિમ્ ।
દૃષ્ટ્વા સંત્રસ્તહૃદયો વેપમાનો મુનીશ્વરઃ ।
નનામ શિરસા રુદ્રં રુદ્રાધ્યાયં જપન્ વશી

પ્રસન્નો ભગવાનીશસ્ત્ર્યમ્બકો ભક્તવત્સલઃ ।
પૂર્વવેષં સ જગ્રાહ દેવી ચાન્તર્હિતાભવત્

આલિઙ્ગ્ય ભક્તં પ્રણતં દેવદેવઃ સ્વયંશિવઃ ।
ન ભેતવ્યં ત્વયા વત્સ પ્રાહ કિં તે દદામ્યહમ્

પ્રણમ્ય મૂર્ધ્ના ગિરિશં હરં ત્રિપુરસૂદનમ્ ।
વિજ્ઞાપયામાસ તદા હૃષ્ટઃ પ્રષ્ટુમના મુનિઃ

નમો ઽસ્તુ તે મહાદેવ મહેશ્વર નમો ઽસ્તુ તે ।
કિમેતદ્ ભગવદ્રૂપં સુઘોરં વિશ્વતોમુખમ્

કા ચ સા ભગવત્પાર્શ્વે રાજમાના વ્યવસ્થિતા ।
અન્તર્હિતેવ સહસા સર્વમિચ્છામિ વેદિતુમ્

ઇત્યુક્તે વ્યાજહારમં તથા મઙ્કણકં હરઃ ।
મહેશઃ સ્વાત્મનો યોગં દેવીં ચ ત્રિપુરાનલઃ

અહં સહસ્રનયનઃ સર્વાત્મા સર્વતોમુખઃ ।
દાહકઃ સર્વપાપાનાં કાલઃ કાલકરો હરઃ

મયૈવ પ્રેર્યતે કૃત્સ્નં ચેતનાચેતનાત્મકમ્ ।
સો ઽન્તર્યામી સ પુરુષો હ્યહં વૈ પુરુષોત્તમઃ

તસ્ય સા પરમા માયા પ્રકૃતિસ્ત્રિગુણાત્મિકા ।
પ્રોચ્યતે મુનિર્ભિશક્તિર્જગદ્યોનિઃ સનાતની

સ એષ માયયા વિશ્વં વ્યામોહયતિ વિશ્વવિત્ ।
નારાયણઃ પરો ઽવ્યક્તો માયારૂપ ઇતિ શ્રુતિઃ

એવમેતજ્જગત્ સર્વં સર્વદા સ્થાપયામ્યહમ્ ।
યોજયામિ પ્રકૃત્યાહં પુરુષં પઞ્ચવિંશકમ્

તથા વૈ સંગતો દેવઃ કૂટસ્થઃ સર્વગો ઽમલઃ ।
સૃજત્યશેષમેવેદં સ્વમૂર્તેઃ પ્રકૃતેરજઃ

સ દેવો ભગવાન્ બ્રહ્મા વિશ્વરૂપઃ પિતામહઃ ।
તવૈતત્ કથિતં સમ્યક્ સ્ત્રષ્ટ્વત્વં પરમાત્મનઃ

એકો ઽહં ભગવાન્ કલો હ્યનાદિશ્ચાન્તકૃદ્ વિભુઃ ।
સમાસ્થાય પરં ભાવં પ્રોક્તો રુદ્રો મનીષિભિઃ

મમ વૈ સાપરા શક્તિર્દેવી વિદ્યેતિ વિશ્રુતા ।
દૃષ્ટા હિ ભવતા નૂનં વિદ્યાદેહસ્ત્વહં તતઃ

એવમેતાનિ તત્ત્વાનિ પ્રધાનપુરુષેશ્વરાઃ ।
વિષ્ણુર્બ્રહ્મા ચ ભગવાન્ રુદ્રઃ કાલ ઇતિ શ્રુતિઃ

ત્રયમેતદનાદ્યન્તં બ્રહ્મણ્યેવ વ્યવસ્થિતમ્ ।
તદાત્મકં તદવ્યક્તં તદક્ષરમિતિ શ્રુતિઃ

આત્માનન્દપરં તત્ત્વં ચિન્માત્રં પરમં પદમ્ ।
આકાશં નિષ્કલં બ્રહ્મ તસ્માદન્યન્ન વિદ્યતે

એવં વિજ્ઞાય ભવતા ભક્તિયોગાશ્રયેણ તુ ।
સંપૂજ્યો વન્દનીયો ઽહં તતસ્તં પશ્ય શાશ્વતમ્

એતાવદુક્ત્વા ભગવાઞ્જગામાદર્શનં હરઃ ।
તત્રૈવ ભક્તિયોગેન રુદ્રામારાધયન્મુનિઃ

એતત્ પવિત્રમતુલં તીર્થં બ્રહ્મર્ષિસેવિતમ્ ।
સંસેવ્ય બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ