કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.31

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે ત્રિશો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ
કથં દેવેન રુદ્રેણ શઙ્કરેણામિતૌજસા ।
કપાલં બ્રહ્મણઃ પૂર્વં સ્થાપિતં દેહજં ભુવિ

સૂત ઉવાચ
શૃણુધ્વમૃષયઃ પુણ્યાં કથાં પાપપ્રણાશનીમ્ ।
માહાત્મ્યં દેવદેવસ્ય મહાદેવસ્ય ધીમતઃ

પુરા પિતામહં દેવં મેરુશૃઙ્ગે મહર્ષયઃ ।
પ્રોચુઃ પ્રણમ્ય લોકાદિં કિમેકં તત્ત્વમવ્યયમ્

સ માયયા મહેશસ્ય મોહિતો લોકસંભવઃ ।
અવિજ્ઞાય પરં ભાવં સ્વાત્માનં પ્રાહ ધર્ષિણમ્

અહં ધાતા જગદ્યોનિઃ સ્વયંભૂરેક ઈશ્વરઃ ।
અનાદિમત્પરં બ્રહ્મ મામભ્યર્ચ્ય વિમુચ્યતે

અહં હિ સર્વદેવાનાં પ્રવર્તકનિવર્તકઃ ।
ન વિદ્યતે ચાભ્યધિકો મત્તો લોકેષુ કશ્ચન

તસ્યૈવં મન્યમાનસ્ય જજ્ઞે નારાયણાંશજઃ ।
પ્રોવાચ પ્રહસન્ વાક્યં રોષતામ્રવિલોચનઃ

કિં કારણમિદં બ્રહ્મન્ વર્તતે તવ સાંપ્રતમ્ ।
અજ્ઞાનયોગયુક્તસ્ય ન ત્વેતદુચિતં તવ

અહં ધાતા હિ લોકાનાં યજ્ઞો નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
ન મામૃતે ઽસ્ય જગતો જીવનં સર્વદા ક્વચિત્

અહમેવ પરં જ્યોતિરહમેવ પરા ગતિઃ ।
મત્પ્રેરિતેન ભવતા સૃષ્ટં ભુવનમણ્ડલમ્

એવં વિવદતોર્મોહાત્ પરસ્પરજયૈષિણોઃ ।
આજગ્મુર્યત્ર તૌ દેવૌ વેદાશ્ચત્વાર એવ હિ

અન્વીક્ષ્ય દેવં બ્રહ્માણં યજ્ઞાત્માનં ચ સંસ્થિતમ્ ।
પ્રોચુઃ સંવિગ્નહૃદયા યાથાત્મ્યં પરમેષ્ઠિનઃ

ઋગ્વેદ ઉવાચ
યસ્યાન્તઃ સ્થાનિ ભૂતાનિ યસ્માત્સર્વં પ્રવર્તતે ।
યદાહુસ્તત્પરં તત્ત્વં સ દેવઃ સ્યાન્મહેશ્વરઃ

યજુર્વેદ ઉવાચ
યો યજ્ઞૈરખિલૈરીશો યોગેન ચ સમર્ચ્યતે ।
યમાહુરીશ્વરં દેવં સ દેવઃ સ્યાત્ પિનાકધૃક્

સામવેદ ઉવાચ
યેનેદં ભ્રામ્યતે ચક્રં યદાકાશાન્તરં શિવમ્ ।
યોગિભિર્વિદ્યતે તત્ત્વં મહાદેવઃ સ શઙ્કરઃ

અથર્વવેદ ઉવાચ
યં પ્રપશ્યન્તિ યોગેશં યતન્તો યતયઃ પરમ્ ।
મહેશં પુરુષં રુદ્રં સ દેવો ભગવાન્ ભવઃ

એવં સ ભગવાન્ બ્રહ્મા વેદાનામીરિતં શુભમ્ ।
શ્રુત્વાહ પ્રહસન્ વાક્યં વિશ્વાત્માપિ વિમોહિતઃ

કથં તત્પરમં બ્રહ્મ સર્વસઙ્ગવિવર્જિતમ્ ।
રમતે ભાર્યયા સાર્ધં પ્રમથૈશ્ચાતિગર્વિતૈઃ

ઇતિરિતે ઽથ ભગવાન્ પ્રણવાત્મા સનાતનઃ ।
અમૂર્તો મૂર્તિમાન્ ભૂત્વા વચઃ પ્રાહ પિતામહમ્

પ્રણવ ઉવાચ
ન હ્યેષ ભગવાન્ પત્ન્યા સ્વાત્મનો વ્યતિરિક્તયા ।
કદાચિદ્ રમતે રુદ્રસ્તાદૃશો હિ મહેશ્વરઃ

અયં સ ભગવાનીશઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ સનાતનઃ ।
સ્વાનન્દભૂતા કથિતા દેવી નાગન્તુકા શિવા

ઇત્યેવમુક્તે ઽપિ તદા યજ્ઞમૂર્તેરજસ્ય ચ ।
નાજ્ઞાનમગમન્નાશમીશ્વરસ્યૈવ માયયા

તદન્તરે મહાજ્યોતિર્વિરિઞ્ચો વિશ્વભાવનઃ ।
પ્રાપશ્યદદ્ભુતં દિવ્યં પૂરયન્ ગગનાન્તરમ્

તન્મધ્યસંસ્થં વિમલં મણ્ડલં તેજસોજ્જ્વલમ્ ।
વ્યોમમધ્યગતં દિવ્યં પ્રાદુરાસીદ્ દ્વિજોત્તમાઃ

સ દૃષ્ટ્વા વદનં દિવ્યં મૂર્ધ્નિ લોકપિતામહઃ ।
તેન તન્મણ્જલં ઘોરમાલોકયદનિન્દિતમ્

પ્રજજ્વાલાતિકોપેન બ્રહ્મણઃ પઞ્ચમં શિરઃ ।
ક્ષણાદદૃશ્યત મહાન્ પુરુષો નીલલોહિતઃ

ત્રિશૂલપિઙ્ગલો દેવો નાગયજ્ઞોપવીતવાન્ ।
તં પ્રાહ ભગવાન્ બ્રહ્મા શઙ્કરં નીલલોહિતમ્

જાનામિ ભવતઃ પૂર્વં લલાટાદેવ શઙ્કર ।
પ્રાદુર્ભાવં મહેશાન્ મામેવ શરણં વ્રજ

શ્રુત્વા સગર્વવચનં પદ્મયોનેરથેશ્વરઃ ।
પ્રાહિણોત્ પુરુષં કાલં ભૈરવં લોકદાહકમ્

સ કૃત્વા સુમહદ્ યુદ્ધં બ્રહ્મણા કાલભૈરવઃ ।
ચકર્ત તસ્ય વદનં વિરિઞ્ચસ્યાથ પઞ્ચમમ્

નિકૃત્તવદનો દેવો બ્રહ્મા દેવેન શંભુના ।
મમાર ચેશયોગેન જીવિતં પ્રાપ વિશ્વસૃક્

અથાનુપશ્યદ્ ગિરિશં મણ્ડલાન્તરસંસ્થિતમ્ ।
સમાસીનં મહાદેવ્યા મહાદેવં સનાતનમ્

ભુજઙ્ગરાજવલયં ચન્દ્રાવયવભૂષણમ્ ।
કોટિસૂર્યપ્રતીકાશં જટાજૂટવિરાજિતમ્

શાર્દૂલચર્મવસનં દિવ્યમાલાસમન્વિતમ્ ।
ત્રિશૂલપાણિં દુષ્પ્રેક્ષ્યં યોગિનં ભૂતિભૂષણમ્

યમન્તરા યોગનિષ્ઠાઃ પ્રપશ્યન્તિ હૃદીશ્વરમ્ ।
તમાદિદેવં બ્રહ્માણં મહાદેવં દદર્શ હ

યસ્ય સા પરમા દેવી શક્તિરાકાશસંસ્થિતા ।
સો ઽનન્તૈશ્વર્યયોગાત્મા મહેશો દૃશ્યતે કિલ

યસ્યાશેષજગદ્ બીજં વિલયં યાતિ મોહનમ્ ।
સકૃત્પ્રણામમાત્રેણ સ રુદ્રઃ ખલુ દૃશ્યતે

યો ઽથ નાચારનિરતાન્ સ્વભક્તાનેવ કેવલમ્ ।
વિમોચયતિ લોકાનાં નાયકો દૃશ્યતે કિલ

યસ્ય વેદવિદઃ શાન્તા નિર્દ્વન્દ્વા બ્રહ્મચારિણઃ ।
વિદન્તિ વિમલં રૂપં સ શંભુર્દૃશ્યતે કિલ

યસ્ય બ્રહ્માદયો દેવા ઋષયો બ્રહ્મવાદિનઃ ।
અર્ચયન્તિ સદા લિઙ્ગં વિશ્વેશઃ ખલુ દૃશ્યતે

યસ્યાશેષજગદ્ બીજં વિલયં યાતિ મોહનમ્ ।
સકૃત્પ્રણામમાત્રેણ સ રુદ્રઃ ખલુ દૃશ્યતે

વિદ્યાસહાયો ભગવાન્ યસ્યાસૌ મણ્ડલાન્તરમ્ ।
હિરણ્યગર્ભપુત્રો ઽસાવીશ્વરો દૃશ્યતે કિલ

યસ્યાશેષજગત્સૂતિર્વિજ્ઞાનતનુરીશ્વરી ।
ન મુઞ્ચતિ સદા પાર્શ્વં શઙ્કરો ઽસાવદૃશ્યત

પુષ્પં વા યદિ વા પત્રં યત્પાદયુગલે જલમ્ ।
દત્ત્વા તરતિ સંસારં રુદ્રો ઽસૌ દૃશ્યતે કિલ

તત્સન્નિધાને સકલં નિયચ્છતિ સનાતનઃ ।
કાલઃ કિલ સ યોગાત્મા કાલકાલો હિ દૃશ્યતે

જીવનં સર્વલોકાનાં ત્રિલોકસ્યૈવ ભૂષણમ્ ।
સોમઃ સ દૃશ્યતે દેવઃ સોમો યસ્ય વિભૂષણમ્

દેવ્યા સહ સદા સાક્ષાદ્ યસ્ય યોગઃ સ્વભાવતઃ ।
ગીયતે પરમા મુક્તિઃ સ યોગી દૃશ્યતે કિલ

યોગિનો યોગતત્ત્વજ્ઞા વિયોગાભિમુખાનિશમ્ ।
યોગં ધ્યાયન્તિ દેવ્યાસૌ સ યોગી દૃશ્યતે કિલ

સો ઽનુવીક્ષ્ય મહાદેવં મહાદેવ્યા સનાતનમ્ ।
વરાસને સમાસીનમવાપ પરમાં સ્મૃતિમ્

લબ્ધ્વા માહેશ્વરીં દિવ્યાં સંસ્મૃતિં ભગવાનજઃ ।
તોષયામાસ વરદં સોમં સોમવિભૂષણમ્

બ્રહ્મોવાચ
નમો દેવાય મહતે મહાદેવ્યૈ નમો નમઃ ।
નમઃ શિવાય શાન્તાય શિવાયૈ શાન્તયે નમઃ

ઓં નમો બ્રહ્મણે તુભ્યં વિદ્યાયૈ તે નમો નમઃ ।
નમો મૂલપ્રકૃતયે મહેશાય નમો નમઃ

નમો વિજ્ઞાનદેહાય ચિન્તાયૈ તે નમો નમઃ ।
નમસ્તે કાલકાલાય ઈશ્વરાયૈ નમો નમઃ

નમો નમો ઽસ્તુ રુદ્રાય રુદ્રાણ્યૈ તે નમો નમઃ ।
નમો નમસ્તે કામાય માયાયૈ ચ નમો નમઃ

નિયન્ત્રે સર્વકાર્યાણાં ક્ષોભિકાયૈ નમો નમઃ ।
નમો ઽસ્તુ તે પ્રકૃતયે નમો નારાયણાય ચ

યોગાદાયૈ નમસ્તુભ્યં યોગિનાં ગુરવે નમઃ ।
નમઃ સંસારનાશાય સંસારોત્પત્તયે નમઃ

નિત્યાનન્દાય વિભવે નમો ઽસ્ત્વાનન્દમૂર્તયે ।
નમઃ કાર્યવિહીનાય વિશ્વપ્રકૃતયે નમઃ

ઓઙ્કારમૂર્તયે તુભ્યં તદન્તઃ સંસ્થિતાય ચ ।
નમસ્તે વ્યોમસંસ્થાય વ્યોમશક્ત્યૈ નમો નમઃ

ઇતિ સોમાષ્ટકેનેશં પ્રણનામ પિતામહઃ ।
પપાત દણ્ડવદ્ ભૂમૌ ગૃણન્ વૈ શતરુદ્રિયમ્

અથ દેવો મહાદેવઃ પ્રણતાર્તિહરો હરઃ ।
પ્રોવાચોત્થાપ્ય હસ્તાભ્યાં પ્રતો ઽસ્મિ તવ સાંપ્રતમ્

દત્ત્વાસૌ પરમં યોગમૈશ્વર્યમતુલં મહત્ ।
પ્રોવાચાગ્રે સ્થિતં દેવં નીલલોહિતમીશ્વરમ્

એષ બ્રહ્માસ્ય જગતઃ સંપૂજ્યઃ પ્રથમઃ સુતઃ ।
આત્મનો રક્ષણીયસ્તે ગુરુર્જ્યેષ્ઠઃ પિતા તવ

અયં પુરાણપુરુષો ન હન્તવ્યસ્ત્વયાનઘ ।
સ્વયોગૈશ્વર્યમાહાત્મ્યાન્મામેવ શરણં ગતઃ

અયં ચ યજ્ઞો ભગવાન્ સગર્વો ભવતાનઘ ।
શાસિતવ્યો વિરિઞ્ચસ્ય ધારણીયં શિરસ્ત્વયા

બ્રહ્મહત્યાપનોદાર્થં વ્રતં લોકાય દર્શયન્ ।
ચરસ્વ સતતં ભિક્ષાં સંસ્થાપય સુરદ્વિજાન્

ઇત્યેતદુક્ત્વા વચનં ભગવાન્ પરમેશ્વરઃ ।
સ્થાનં સ્વાભાવિકં દિવ્યં યયૌ તત્પરમં પદમ્

તતઃ સ ભગવાનીશઃ કપર્દે નીલલોહિતઃ ।
ગ્રાહયામાસ વદનં બ્રહ્મણઃ કાલભૈરવમ્

ચર ત્વં પાપનાશાર્થં વ્રતં લોકહિતાવહમ્ ।
કપાલહસ્તો ભગવાન્ ભિક્ષાં ગૃહ્ણાતુ સર્વતઃ

ઉક્ત્વૈવં પ્રાહિણોત્ કન્યાં બ્રહ્મહત્યામિતિ શ્રુતામ્ ।
દંષ્ટ્રાકરાલવદનાં જ્વાલામાલાવિભૂષણામ્

યાવદ્ વારાણસીં દિવ્યાં પુરીમેષ ગમિષ્યતિ ।
તાવત્ ત્વં ભીષણે કાલમનુગચ્છ ત્રિલોચનમ્

એવમાભાષ્ય કાલાગ્નિં પ્રાહ દેવો મહેશ્વરઃ ।
અટસ્વ નિખિલં લોકં ભિક્ષાર્થો મન્નિયોગતઃ

યદા દ્રક્ષ્યસિ દેવેશં નારાયણમનામયમ્ ।
તદાસૌ વક્ષ્યતિ સ્પષ્ટમુપાયં પાપશોધનમ્

સ દેવદેવતાવાક્યમાકર્ણ્ય ભગવાન્ હરઃ ।
કપાલપાણિર્વિશ્વાત્મા ચચાર ભુવનત્રયમ્

આસ્થાય વિકૃતં વેષં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા ।
શ્રીમત્ પવિત્રમતુલં જટાજૂટવિરાજિતમ્

કોટિસૂર્યપ્રતીકાશૈઃ પ્રમથૈશ્ચાતિગર્વિતૈઃ ।
ભાતિ કાલાગ્નિનયનો મહાદેવઃ સમાવૃતઃ

પીત્વા કદમૃતં દિવ્યમાનન્દં પરમેષ્ઠિનઃ ।
લીલાવિલાસૂબહુલો લોકાનાગચ્છતીશ્વરઃ

તં દૃષ્ટ્વા કાલવદનં શઙ્કરં કાલભૈરવમ્ ।
રૂપલાવણ્યસંપન્નં નારીકુલમગાદનુ

ગાયન્તિ વિવિધં ગીતં નૃત્યન્તિ પુરતઃ પ્રભોઃ ।
સસ્મિતં પ્રેક્ષ્ય વદનં ચક્રુર્ભ્રૂભઙ્ગમેવ ચ

સ દેવદાનવાદીનાં દેશાનભ્યેત્ય શૂલધૃક્ ।
જગામ વિષ્ણોર્ભવનં યત્રાસ્તે મધુસૂદનઃ

નિરીક્ષ્ય દિવ્યભવનં શઙ્કરો લોકશઙ્કરઃ ।
સહૈવ ભૂતપ્રવરૈઃ પ્રવેષ્ટુમુપચક્રમે

અવિજ્ઞાય પરં ભાવં દિવ્યં તત્પારમેશ્વરમ્ ।
ન્યવારયત્ ત્રિશૂલાઙ્કં દ્વારપાલો મહાબલઃ

શઙ્ખચક્રગદાપાણિઃ પીતવાસા મહાભુજઃ ।
વિષ્વક્સેન ઇતિ ખ્યાતો વિષ્ણોરંશસમુદ્ભવઃ

અથૈનં શઙ્કરગણો યુયુધે વિષ્ણુસંભવમ્ ।
ભીષણો ભૈરવાદેશાત્ કાલવેગ ઇતિ શ્રુતઃ

વિજિત્ય તં કાલવેગં ક્રોધસંરક્તલોચનઃ ।
રુદ્રાયાભિમુખં રૌદ્રં ચિક્ષેપ ચ સુદર્શનમ્

અથ દેવો મહાદેવસ્ત્રિપુરારિસ્ત્રિશૂલભૃત્ ।
તમાપતન્તં સાવજ્ઞમાલોકયદમિત્રજિત્

તદન્તરે મહદ્ભૂતં યુગાન્તદહનોપમમ્ ।
શૂલેનોરસિ નિર્ભિદ્ય પાતયામાસ તં ભુવિ

સ શૂલાભિહતો ઽત્યર્થં ત્યક્ત્વા સ્વં પરમં બલમ્ ।
તત્યાજ જીવિતં દૃષ્ટ્વા મૃત્યું વ્યાધિહતા ઇવ

નિહત્ય વિષ્ણુપુરુષં સાર્ધં પ્રમથપુઙ્ગવૈઃ ।
વિવેશ ચાન્તરગૃહં સમાદાય કલેવરમ્

નિરીક્ષ્ય જગતો હેતુમીશ્વરં ભગવાન્ હરિઃ ।
શિરો લલાટાત્ સંભિદ્ય રક્તધારામપાતયત્

ગૃહાણ ભગવન્ ભિક્ષાં મદીયામમિતદ્યુતે ।
ન વિદ્યતે ઽનાભ્યુદિતા તવ ત્રિપુરમર્દન

ન સંપૂર્ણં કપાલં તદ્ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ સા ચ ધારા પ્રવાહિતા

અથાબ્રવીત્ કાલરુદ્રં હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
સંસ્તૂય વૈદિકૈર્મન્ત્રૈર્બહુમાનપુરઃ સરમ્

કિમર્થમેતદ્ વદનં બ્રહ્મણો ભવતા ધૃતમ્ ।
પ્રોવાચ વૃત્તમખિલં ભગવાન્ પરમેશ્વરઃ

સમાહૂય હૃષીકેશો બ્રહ્મહત્યામથાચ્યુતઃ ।
પ્રાર્થયામાસ દેવેશો વિમુઞ્ચેતિ ત્રિશૂલિનમ્

ન તત્યાજાથ સા પાર્શ્વં વ્યાહૃતાપિ મુરારિણા ।
ચિરં ધ્યાત્વા જગદ્યોનિઃ શઙ્કરં પ્રાહ સર્વવિત્

વ્રજસ્વ ભગવન્ દિવ્યાં પુરીં વારાણસીં શુભામ્ ।
યત્રાખિલજગદ્દોષં ક્ષિપ્રં નાશયતાશ્વરઃ

તતઃ શર્વાણિ ગુહ્યાનિ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ ।
જગામ લીલયા દેવો લોકાનાં હિતકામ્યયા

સંસ્તૂયમાનઃ પ્રમથૈર્મહાયોગૈરિતસ્તતઃ ।
નૃત્યમાનો મહાયોગી હસ્તન્યસ્તકલેવરઃ

તમભ્યધાવદ્ ભગવાન્ હરિર્નારાયણઃ સ્વયમ્ ।
અથાસ્થાયાપરં રૂપં નૃત્યદર્શનલાલસઃ

નિરીક્ષમાણો નોવિન્દં વૃષેન્દ્રાઙ્કિતશાસનઃ ।
સસ્મિતો ઽનન્તયોગાત્મા નૃત્યતિ સ્મ પુનઃ પુનઃ

અથ સાનુચરો રુદ્રઃ સહરિર્ધર્મવાહનઃ ।
ભેજે મહાદેવપુરીં વારાણસીમિતિ શ્રુતામ્

પ્રવિષ્ટમાત્રે દેવેશે બ્રહ્મહત્યા કપર્દિનિ ।
હા હેત્યુક્ત્વા સનાદં સા પાતાલં પ્રાપ દુઃ ખિતા

પ્રવિશ્ય પરમં સ્થાનં કપાલં બ્રહ્મણો હરઃ ।
ગણાનામગ્રતો દેવઃ સ્થાપયામાસ શઙ્કરઃ

સ્થાપયિત્વા મહાદેવો દદૌ તચ્ચ કલેવરમ્ ।
ઉક્ત્વા સજીવમસ્ત્વીશો વિષ્ણવે સ ઘૃણાનિધિઃ

યે સ્મરન્તિ મમાજસ્ત્રં કાપાલં વેષમુત્તમમ્ ।
તેષાં વિનશ્યતિ ક્ષિપ્રમિહામુત્ર ચ પાતકમ્

આગમ્ય તીર્થપ્રવરે સ્નાનં કૃત્વા વિધાનતઃ ।
તર્પયિત્વા પિતૄન્ દેવાન્ મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા

અશાશ્વતં જગજ્જ્ઞાત્વા યે ઽસ્મિન્ સ્થાને વસન્તિ વૈ ।
દેહાન્તે તત્ પરં જ્ઞાનં દદામિ પરમં પદમ્

ઇતીદમુક્ત્વા ભગવાન્ સમાલિઙ્ગ્ય જનાર્દનમ્ ।
સહૈવ પ્રમથેશાનૈઃ ક્ષણાદન્તરધીયત

સ લબ્ધ્વા ભગવાન્ કૃષ્ણો વિષ્વક્સેનં ત્રિશૂલિનઃ ।
સ્વં દેશમગત્ તૂર્ણં ગૃહીત્વાં પરમં વપુઃ

એતદ્ વઃ કથિતં પુણ્યં મહાપાતકનાશનમ્ ।
કપાલમોચનં તીર્થં સ્થાણોઃ પ્રિયકરં શુભમ્

ય ઇમં પઠતે ઽધ્યાયં બ્રાહ્મણાનાં સમીપતઃ ।
વાચિકૈર્માનસૈઃ પાપૈઃ કાયિકૈશ્ચ વિમુચ્યતે