કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.3

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે (ઈશ્વરગીતાસુ) દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
ઈશ્વર ઉવાચ
અવ્યક્તાદભવત્ કાલઃ પ્રધાનં પુરુષઃ પરઃ ।
તેભ્યઃ સર્વમિદં જાતં તસ્માદ્ બ્રહ્મમયં જગત્

સર્વતઃ પાણિપાદં તત્ સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખમ્ ।
સર્વતઃ શ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતમ્ ।
સર્વાધારં સદાનન્દમવ્યક્તં દ્વૈતવર્જિતમ્

સર્વોપમાનરહિતં પ્રમાણાતીતગોચરમ્ ।
નિર્વિકલ્પં નિરાભાસં સર્વાવાસં પરામૃતમ્

અભિન્નં ભિન્નસંસ્થાનં શાશ્વતં ધ્રુ વમવ્યયમ્ ।
નિર્ગુણં પરમં વ્યોમ તજ્જ્ઞાનં સૂરયો વિદુઃ

સ આત્મા સર્વભૂતાનાં સ બાહ્યાભ્યન્તરઃ પરઃ ।
સો ઽહં સર્વત્રગઃ શાન્તો જ્ઞાનાત્મા પરમેશ્વરઃ

મયા તતમિદં વિશ્વં જગદવ્યક્તમૂર્તિના ।
મત્સ્થાનિ સર્વભૂતાનિ યસ્તં વેદ સ વેદવિત્

પ્રધાનં પુરુષં ચૈવ તત્ત્વદ્વયમુદાહૃતમ્ ।
તયોરનાદિરુદ્દિષ્ટઃ કાલઃ સંયોજકઃ પરઃ

ત્રયમેતદનાદ્યન્તમવ્યક્તે સમવસ્થિતમ્ ।
તદાત્મકં તદન્યત્ સ્યાત્ તદ્રૂપં મામકં વિદુઃ

મહદાદ્યં વિશેષાન્તં સંપ્રસૂતે ઽખિલં જગત્ ।
યા સા પ્રકૃતિરુદ્દિષ્ટા મોહિની સર્વદેહિનામ્

પુરુષઃ પ્રકૃતિસ્થો હિ ભુઙ્ક્તેયઃ પ્રાકૃતાન્ ગુણાન્ ।
અહઙ્કારવિમુક્તત્વાત્ પ્રોચ્યતે પઞ્ચવિંશકઃ

આદ્યો વિકારઃ પ્રકૃતેર્મહાનાત્મેતિ કથ્યતે ।
વિજ્ઞાનશક્તિર્વિજ્ઞાતા હ્યહઙ્કારસ્તદુત્થિતઃ

એક એવ મહાનાત્મા સો ઽહઙ્કારો ઽભિધીયતે ।
સ જીવઃ સો ઽન્તરાત્મેતિ ગીયતે તત્ત્વચિન્તકૈઃ

તેન વેદયતે સર્વં સુખં દુઃખં ચ જન્મસુ ।
સ વિજ્ઞાનાત્મકસ્તસ્ય મનઃ સ્યાદુપકારકમ્

તેનાવિવેકતસ્તસ્માત્ સંસારઃ પુરુષસ્ય તુ ।
સ ચાવિવેકઃ પ્રકૃતૌ સઙ્ગાત્ કાલેન સો ઽભવત્

કાલઃ સૃજતિ ભૂતાનિ કાલઃ સંહરતિ પ્રજાઃ ।
સર્વે કાલસ્ય વશગા ન કાલઃ કસ્યચિદ્ વશે

સો ઽન્તરા સર્વમેવેદં નિયચ્છતિ સનાતનઃ ।
પ્રોચ્યતે ભગવાન્ પ્રાણઃ સર્વજ્ઞઃ પુરુષોત્તમઃ

સર્વેન્દ્રિયેભ્યઃ પરમં મન આહુર્મનીષિણઃ ।
મનસશ્ચાપ્યહઙ્કારમહઙ્કારાન્મહાન્ પરઃ

મહતઃ પરમવ્યક્તમવ્યક્તાત્ પુરુષઃ પરઃ ।
પુરુષાદ્ ભગવાન્ પ્રાણસ્તસ્ય સર્વમિદં જગત્

પ્રાણાત્ પરતરં વ્યોમ વ્યોમાતીતો ઽગ્નિરીશ્વરઃ ।
સો ઽહં સર્વત્રગઃ શાન્તો જ્ઞાનાત્મા પરમેશ્વરઃ ।
નાસ્તિ મત્તઃ પરં ભૂતં માં વિજ્ઞાય વિમુચ્યતે

નિત્યં હિ નાસ્તિ જગતિ ભૂતં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
ઋતે મામેકમવ્યક્તં વ્યોમરૂપં મહેશ્વરમ્

સો ઽહં સૃજામિ સકલં સંહરામિ સદા જગત્ ।
માયી માયામયો દેવઃ કાલેન સહ સઙ્ગતઃ

મત્સન્નિધાવેષ કાલઃ કરોતિ સકલં જગત્ ।
નિયોજયત્યનન્તાત્મા હ્યેતદ્ વેદાનુશાસનમ્