કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.2

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે (ઈશ્વરગીતાસુ) પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
ઈશ્વર ઉવાચ
અવાચ્યમેતદ્ વિજ્ઞાનમાત્મગુહ્યં સનાતનમ્ ।
યન્ન દેવા વિજાનન્તિ યતન્તો ઽપિ દ્વિજાતયઃ

ઇદં જ્ઞાનં સમાશ્રિત્ય બ્રહ્મભૂતા દ્વિજોત્તમાઃ ।
ન સંસારં પ્રપદ્યન્તે પૂર્વે ઽપિ બ્રહ્મવાદિનઃ

ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતમં સાક્ષાદ્ ગોપનીયં પ્રયત્નતઃ ।
વક્ષ્યે ભક્તિમતામદ્ય યુષ્માકં બ્રહ્મવાદિનામ્

આત્માયઃ કેવલઃ સ્વસ્થઃ શાન્તઃ સૂક્ષ્મઃ સનાતનઃ ।
અસ્તિ સર્વાન્તરઃ સાક્ષાચ્ચિન્માત્રસ્તમસઃ પરઃ

સો ઽન્તર્યામી સ પુરુષઃ સ પ્રાણઃ સ મહેશ્વરઃ ।
સ કાલો ઽગ્નિસ્તદવ્યક્તં સ એવેદમિતિ શ્રુતિઃ

અસ્માદ્ વિજાયતે વિશ્વમત્રૈવ પ્રવિલીયતે ।
સ માયી માયયા બદ્ધઃ કરોતિ વિવિધાસ્તનૂઃ

ન ચાપ્યયં સંસરતિ ન ચ સંસારયેત્ પ્રભુઃ ।
નાયં પૃથ્વી ન સલિલં ન તેજઃ પવનો નભઃ

ન પ્રાણે ન મનો ઽવ્યક્તં ન શબ્દઃ સ્પર્શ એવ ચ ।
ન રૂપરસગન્ધાશ્ચ નાહં કર્તા ન વાગપિ

ન પાણિપાદૌ નો પાયુર્ન ચોપસ્થં દ્વિજોત્તમાઃ ।
ન કર્તા ન ચ ભોક્તા વા ન ચ પ્રકૃતિપૂરુષૌ ।
ન માયા નૈવ ચ પ્રાશ્ચૈતન્યં પરમાર્થતઃ

યથા પ્રકાશતમસોઃ સમ્બન્ધો નોપપદ્યતે ।
તદ્વદૈક્યં ન સંબન્ધઃ પ્રપઞ્ચપરમાત્મનોઃ

છાયાતપૌ યથા લોકે પરસ્પરવિલક્ષણૌ ।
તદ્વત્ પ્રપઞ્ચપુરુષૌ વિભિન્નૌ પરમાર્થતઃ

યદ્યાત્મા મલિનો ઽસ્વસ્થો વિકારી સ્યાત્ સ્વભાવતઃ ।
નહિ તસ્ય ભવેન્મુક્તિર્જન્માન્તરશતૈરપિ

પશ્યન્તિ મુનયો યુક્તાઃ સ્વાત્માનં પરમાર્થતઃ ।
વિકારહીનં નિર્દુઃ ખમાનન્દાત્માનમવ્યયમ્

અહં કર્તા સુખી દુઃ ખી કૃશઃ સ્થૂલેતિ યા મતિઃ ।
સા ચાહઙ્કારકર્તૃત્વાદાત્મન્યારોપ્યતે જનૈઃ

વદન્તિ વેદવિદ્વાંસઃ સાક્ષિણં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ।
ભોક્તારમક્ષરં શુદ્ધં સર્વત્ર સમવસ્થિતમ્

તસ્માદજ્ઞાનમૂલો હિ સંસારઃ સર્વદેહિનામ્ ।
અજ્ઞાનાદન્યથા જ્ઞાનં તચ્ચ પ્રકૃતિસંગતમ્

નિત્યોદિતઃ સ્વયં જ્યોતિઃ સર્વગઃ પુરુષઃ પરઃ ।
અહઙ્કારાવિવેકેન કર્તાહમિતિ મન્યતે

પશ્યન્તિ ઋષયો ઽવ્યક્તં નિત્યં સદસદાત્મકમ્ ।
પ્રધાનં પ્રકૃતિં બુદ્ધ્વા કારણં બ્રહ્મવાદિનઃ

તેનાયં સંગતો હ્યાત્મા કૂટસ્થો ઽપિ નિરઞ્જનઃ ।
સ્વાત્માનમક્ષરં બ્રહ્મ નાવબુદ્ધ્યેત તત્ત્વતઃ

અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનં તસ્માદ્ દુઃ ખં તથેતરમ્ ।
રગદ્વેષાદયો દોષાઃ સર્વે ભ્રાન્તિનિબન્ધનાઃ

કર્મણ્યસ્ય ભવેદ્ દોષઃ પુણ્યાપુણ્યમિતિ સ્થિતિઃ ।
તદ્વશાદેવ સર્વેષાં સર્વદેહસમુદ્ભવઃ

નિત્યઃ સર્વત્રગો હ્યાત્મા કૂટસ્થો દોષવર્જિતઃ ।
એકઃ સ ભિદ્યતે શક્ત્યા માયયા ન સ્વભાવતઃ

તસ્માદદ્વૈતમેવાહુર્મુનયઃ પરમાર્થતઃ ।
ભેદો વ્યક્તસ્વભાવેન સા ચ માયાત્મસંશ્રયા

યથા હિ ધૂમસંપર્કાન્નાકાશો મલિનો ભવેત્ ।
અન્તઃ કરણજૈર્ભાવૈરાત્મા તદ્વન્ન લિપ્યતે

યથા સ્વપ્રભયા ભાતિ કેવલઃ સ્ફટિકો ઽમલઃ ।
ઉપાધિહીનો વિમલસ્તથૈવાત્મા પ્રકાશતે

જ્ઞાનસ્વૂપમેવાહુર્જગદેતદ્ વિચક્ષણાઃ ।
અર્થસ્વરૂપમેવાજ્ઞાઃ પશ્યન્ત્યન્યે કુદૃષ્ટયઃ

કૂટસ્થો નિર્ગુણો વ્યાપી ચૈતન્યાત્મા સ્વભાવતઃ ।
દૃશ્યતે હ્યર્થરૂપેણ પુરુષૈર્ભ્રાન્તિદૃષ્ટિભિઃ

યથા સંલક્ષ્યતે રક્તઃ કેવલઃ સ્ફટિકો જનૈઃ ।
રક્તિકાદ્યુપધાનેન તદ્વત્ પરમપૂરુષઃ

તસ્માદાત્માક્ષરઃ શુદ્ધો નિત્યઃ સર્વગતો ઽવ્યયઃ ।
ઉપાસિતવ્યો મન્તવ્યઃ શ્રોતવ્યશ્ચ મુમુક્ષુભિઃ

યદા મનસિ ચૈતન્યં ભાતિ સર્વત્રગં સદા ।
યોગિનો ઽવ્યવધાનેન તદા સંપદ્યતે સ્વયમ્

યદા સર્વાણિ બૂતાનિ સ્વાત્મન્યેવાભિપશ્યતિ ।
સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા

યદા સર્વાણિ ભૂતાનિ સમાધિસ્થો ન પશ્યતિ ।
એકીભૂતઃ પરેણાસૌ તદા ભવતિ કેવલઃ

યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યે ઽસ્ય હૃદિ સ્થિતાઃ ।
તદાસાવમૃતીભૂતઃ ક્ષેમં ગચ્છતિ પણ્ડિતઃ

યદા ભૂતપૃથગ્ભાવમેકસ્થમનુપશ્યતિ ।
તત એવ ચ વિસ્તારં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા

યદા પશ્યતિ ચાત્માનં કેવલં પરમાર્થતઃ ।
માયામાત્રં જગત્ કૃત્સ્નં તદા ભવતિ નિર્વૃતઃ

યદા જન્મજરાદુઃ ખવ્યાધીનામેકભેષજમ્ ।
કેવલં બ્રહ્મવિજ્ઞાનં જાયતે ઽસૌ તદા શિવઃ

યથા નદીનદા લોકે સાગરેણૈકતાં યયુઃ ।
તદ્વદાત્માક્ષરેણાસૌ નિષ્કલેનૈકતાં વ્રજેત્

તસ્માદ્ વિજ્ઞાનમેવાસ્તિ ન પ્રપઞ્ચો ન સંસૃતિઃ ।
અજ્ઞાનેનાવૃતં લોકો વિજ્ઞાનં તેન મુહ્યતિ

તજ્જ્ઞાનં નિર્મલં સૂક્ષ્મં નિર્વિકલ્પં યદવ્યયમ્ ।
અજ્ઞાનમિતરત્ સર્વં વિજ્ઞાનમિતિ મે મતમ્

એતદ્ વઃ પરમં સાંખ્યં ભાષિતં જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।
સર્વવેદાન્તસારં હિ યોગસ્તત્રૈકચિત્તતા

યોગાત્ સંજાયતે જ્ઞાનં જ્ઞાનાદ્ યોગઃ પ્રવર્તતે ।
યોગજ્ઞાનાભિયુક્તસ્ય નાવાપ્યં વિદ્યતે ક્વચિત્

યદેવ યોગિનો યાન્તિ સાંખ્યૈસ્તદધિગમ્યતે ।
એકં સાંખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ સ તત્ત્વવિત્

અન્યે ચ યોગિનો વિપ્રા ઐશ્વર્યાસક્તચેતસઃ ।
મજ્જન્તિ તત્ર તત્રૈવ ન ત્વાત્મૈષામિતિ શ્રુતિઃ

યત્તત્ સર્વગતં દિવ્યમૈશ્વર્યમચલં મહત્ ।
જ્ઞાનયોગાભિયુક્તસ્તુ દેહાન્તે તદવાપ્નુયાત્

એષ આત્માહમવ્યક્તો માયાવી પરમેશ્વરઃ ।
કીર્તિતઃ સર્વવેદેષુ સર્વાત્મા સર્વતોમુખઃ

સર્વકામઃ સર્વરસઃ સર્વગન્ધો ઽજરો ઽમરઃ ।
સર્વતઃ પાણિપાદો ઽહમન્તર્યામી સનાતનઃ

અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા હૃદિ સંસ્થિતઃ ।
અચક્ષુરપિ પશ્યામિ તથાકર્ણઃ શૃણોમ્યહમ્

વેદાહં સર્વમેવેદં ન માં જાનાતિ કશ્ચન ।
પ્રાહુર્મહાન્તં પુરુષં મામેકં તત્ત્વદર્શિનઃ

પશ્યન્તિ ઋષયો હેતુમાત્મનઃ સૂક્ષ્મદર્શિનઃ ।
નિર્ગુણામલરૂપસ્ય યત્તદૈશ્વર્યમુત્તમમ્

યન્ન દેવા વિજાનન્તિ મોહિતા મમ માયયા ।
વક્ષ્યે સમાહિતા યૂયં શૃણુધ્વં બ્રહ્મવાદિનઃ

નાહં પ્રશાસ્તા સર્વસ્ય માયાતીતઃ સ્વભાવતઃ ।
પ્રેરયામિ તથાપીદં કારણં સૂરયો વિદુઃ

યન્મે ગુહ્યતમં દેહં સર્વગં તત્ત્વદર્શિનઃ ।
પ્રવિષ્ટા મમ સાયુજ્યં લભન્તે યોગિનો ઽવ્યયમ્

તેષાં હિ વશમાપન્ના માયા મે વિશ્વરૂપિણી ।
લભન્તે પરમાં શુદ્ધિં નિર્વાણં તે મયા સહ

ન તેષાં પુનરાવૃત્તિઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ ।
પ્રસાદાન્મમ યોગીન્દ્રા એતદ્ વેદાનુશાસનમ્

નાપુત્રશિષ્યયોગિભ્યો દાતવ્યં બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
મદુક્તમેતદ્ વિજ્ઞાનં સાંખ્યયોગસમાશ્રયમ્