કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.29

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે ઽષ્ટાવિંશો ઽધ્યાયઃ
વ્યાસ ઉવાચ
એવં સ્વાશ્રમનિષ્ઠાનાં યતીનાં નિયતાત્મનામ્ ।
ભૈક્ષેણ વર્તનં પ્રોક્તં ફલમૂલૈરથાપિ વા

એકકાલં ચરેદ્ ભૈક્ષં ન પ્રસજ્યેત વિસ્તરે ।
ભૈક્ષે પ્રસક્તો હિ યતિર્વિષયેષ્વપિ સજ્જતિ

સપ્તાગારં ચરેદ્ ભૈક્ષમલાભાત્ તુ પુનશ્ચરેત્ ।
પ્રક્ષાલ્ય પાત્રે ભુઞ્જીયાદદ્ભિઃ પ્રક્ષાલયેત્ તુ તત્

અથવાન્યદુપાદાય પાત્રે ભુઞ્જીત નિત્યશઃ ।
ભુક્ત્વા તત્ સંત્યજેત્ પાત્રં યાત્રામાત્રમલોલુપઃ

વિધૂમે સન્નમુસલે વ્યઙ્ગારે ભુક્તવજ્જને ।
વૃત્તે શરાવસંપાતે ભિક્ષાં નિત્યં યતિશ્ચરેત્

ગોદોહમાત્રં તિષ્ઠેત કાલં ભિક્ષુરધોમુખઃ ।
ભિક્ષેત્યુક્ત્વા સકૃત્ તૂષ્ણીમશ્નીયાદ્ વાગ્યતઃ શુચિઃ

પ્રક્ષાલ્ય પાણિપાદૌ ચ સમાચમ્ય યથાવિધિ ।
આદિત્યે દર્શયિત્વાન્નં ભુઞ્જીત પ્રાઙ્મુખોત્તરઃ

હુત્વા પ્રાણાહુતીઃ પઞ્ચ ગ્રાસાનષ્ટૌ સમાહિતઃ ।
આચમ્ય દેવં બ્રહ્માણં ધ્યાયીત પરમેશ્વરમ્

અલાબું દારુપાત્રં ચ મૃણ્મયં વૈણવં તતઃ ।
ચત્વારિ યતિપાત્રાણિ મનુરાહ પ્રજાપતિઃ

પ્રાગ્રાત્રે પરરાત્રે ચ મધ્યરાત્રે તથૈવ ચ ।
સંધ્યાસ્વહ્નિ વિશેષેણ ચિન્તયેન્નિત્યમીશ્વરમ્

કૃત્વા હૃત્પદ્મનિલયે વિશ્વાખ્યં વિશ્વસંભવમ્ ।
આત્માનં સર્વભૂતાનાં પરસ્તાત્ તમસઃ સ્થિતમ્

સર્વસ્યાધારભૂતાનામાનન્દં જ્યોતિરવ્યયમ્ ।
પ્રધાનપુરુષાતીતમાકાશં દહનં શિવમ્

તદન્તઃ સર્વભાવાનામીશ્વરં બ્રહ્મરૂપિણમ્ ।
ધ્યાયેદનાદિમદ્વૈતમાનન્દાદિગુણાલયમ્

મહાન્તં પરમં બ્રહ્મ પુરુષં સત્યમવ્યયમ્ ।
સિતેતરારુણાકારં મહેશં વિશ્વરૂપિણમ્

ઓઙ્કારાન્તે ઽથ ચાત્માનં સંસ્થાપ્ય પરમાત્મનિ ।
આકાશે દેવમીશાનં ધ્યાયીતાકાશમધ્યગમ્

કારણં સર્વભાવાનામાનન્દૈકસમાશ્રયમ્ ।
પુરાણં પુરુષં શંભું ધ્યાયન્ મુચ્યેત બન્ધનાત્

યદ્વા ગુહાયાં પ્રકૃતૌ જગત્સંમોહનાલયે ।
વિચિન્ત્ય પરમં વ્યોમ સર્વભૂતૈકકારણમ્

જીવનં સર્વભૂતાનાં યત્ર લોકઃ પ્રલીયતે ।
આનન્દં બ્રહ્મણઃ સૂક્ષ્મં યત્ પશ્યન્તિ મુમુક્ષવઃ

તન્મધ્યે નિહિતં બ્રહ્મ કેવલં જ્ઞાનલક્ષણમ્ ।
અનન્તં સત્યમીશાનં વિચિન્ત્યાસીત સંયતઃ

ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતમં જ્ઞાનં યતીનામેતદીરિતમ્ ।
યો ઽનુતિષ્ઠેન્મહેશેન સો ઽશ્નુતે યોગમૈશ્વરમ્

તસ્માદ્ ધ્યાનરતો નિત્યમાત્મવિદ્યાપરાયણઃ ।
જ્ઞાનં સમભ્યસેદ્ બ્રાહ્મં યેન મુચ્યેત બન્ધનાત્

મત્વા પૃથક્ સ્વમાત્માનં સર્વસ્માદેવ કેવલમ્ ।
આનન્દમજરં જ્ઞાનં ધ્યાયીત ચ પુનઃ પરમ્

યસ્માત્ ભવન્તિ ભૂતાનિ યદ્ ગત્વા નેહ જાયતે ।
સ તસ્માદીશ્વરો દેવઃ પરસ્માદ્ યો ઽધિતિષ્ઠતિ

યદન્તરે તદ્ ગગનં શાશ્વતં શિવમવ્યયમ્ ।
યદંશસ્તત્પરો યસ્તુ સ દેવઃ સ્યાન્મહેશ્વરઃ

વ્રતાનિ યાનિ ભિક્ષૂણાં તથૈવોપવ્રતાનિ ચ ।
એકૈકાતિક્રમે તેષાં પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે

ઉપેત્ય ચ સ્ત્રિયં કામાત્ પ્રાયશ્ચિત્તં સમાહિતઃ ।
પ્રાણાયામસમાયુક્તં કુર્યાત્ સાંતપનં શુચિઃ

તતશ્ચરેત નિયમાત્ કૃચ્છ્રં સંયતમાનસઃ ।
પુનરાશ્રમમાગમ્ય ચરેદ્ ભિશ્રુરતન્દ્રિતઃ

ન ધર્મયુક્તમનૃતં હિનસ્તીતિ મનીષિણઃ ।
તથાપિ ચ ન કર્તવ્યં પ્રસઙ્ગો હ્યેષ દારુણઃ

એકરાત્રોપવાસશ્ચ પ્રાણાયામશતં તથા ।
ઉક્ત્વાનૃતં પ્રકર્તવ્યં યતિના ધર્મલિપ્સુના

પરમાપદ્ગતેનાપિ ન કાર્યં સ્તેયમન્યતઃ ।
સ્તેયાદભ્યધિકઃ કશ્ચિન્નાસ્ત્યધર્મ ઇતિ સ્મૃતિઃ ।
હિંસા ચૈષાપરા દિષ્ટા યા ચાત્મજ્ઞાનનાશિકા

યદેતદ્ દ્રવિણં નામ પ્રાણ હ્યેતે બહિશ્વરાઃ ।
સ તસ્ય હરતિ પ્રાણાન્ યો યસ્ય હરતે ધનમ્

એવં કૃત્વા સ દુષ્ટાત્મા ભિન્નવૃત્તો વ્રતાચ્ચ્યુતઃ ।
ભૂયો નિર્વેદમાપન્નશ્ચરેચ્ચાન્દ્રાયણવ્રતમ્

વિધિના શાસ્ત્રદૃષ્ટેન સંવત્સરમિતિ શ્રુતિઃ ।
ભૂયો નિર્વેદમાપન્નશ્ચરેદ્ ભિક્ષુરતન્દ્રિતઃ

અકસ્માદેવ હિંસાં તુ યદિ ભિક્ષુઃ સમાચરેત્ ।
કુર્યાત્કૃછ્રાતિકૃચ્છ્રં તુ ચાન્દ્રાયણમથાપિ વા

સ્કન્દેદિન્દ્રિયદૌર્બલ્યાત્ સ્ત્રિયં દૃષ્ટ્વા યતિર્યદિ ।
તેન ધારયિતવ્યા વૈ પ્રાણાયામાસ્તુ ષોડશ ।
દિવાસ્કન્દે ત્રિરાત્રં સ્યાત્ પ્રાણાયામશતં તથા

એકાન્ને મધુમાંસે ચ નવશ્રાદ્ધે તથૈવ ચ ।
પ્રત્યક્ષલવણે ચોક્તં પ્રાજાપત્યં વિશોધનમ્

ધ્યાનનિષ્ઠસ્ય સતતં નશ્યતે સર્વપાતકમ્ ।
તસ્માન્મહેશ્વરં જ્ઞાત્વા તસ્ય ધ્યાનપરો ભવેત્

યદ્ બ્રહ્મ પરમં જ્યોતિઃ પ્રતિષ્ઠાક્ષરમદ્વયમ્ ।
યો ઽન્તરાત્ર પરં બ્રહ્મ સ વિજ્ઞેયો મહેશ્વરઃ

એષ દેવો મહાદેવઃ કેવલઃ પરમઃ શિવઃ ।
તદેવાક્ષરમદ્વૈતં તદાદિત્યાન્તરં પરમ્

યસ્માન્મહીયતે દેવઃ સ્વધામ્નિ જ્ઞાનસંજ્ઞિતે ।
આત્મયોગાહ્વયે તત્ત્વે મહાદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ

નાન્યદ્ દેવાન્મહાદેવાદ્ વ્યતિરિક્તં પ્રપશ્યતિ ।
તમેવાત્માનમન્વેતિ યઃ સ યાતિ પરં પદમ્

મન્યતે યે સ્વમાત્માનં વિભિન્નં પરમેશ્વરાત્ ।
ન તે પશ્યન્તિ તં દેવં વૃથા તેષાં પરિશ્રમઃ

એકમેવ પરં બ્રહ્મ વિજ્ઞેયં તત્ત્વમવ્યયમ્ ।
સ દેવસ્તુ મહાદેવો નૈતદ્ વિજ્ઞાય બધ્યતે

તસ્માદ્ યતેત નિયતં યતિઃ સંયતમાનસઃ ।
જ્ઞાનયોગરતઃ શાન્તો મહાદેવપરાયણઃ

એષ વઃ કથિતો વિપ્રો યતીનામાશ્રમઃ શુભઃ ।
પિતામહેન વિભુના મુનીનાં પૂર્વમીરિતમ્

નાપુત્રશિષ્યયોગિભ્યો દદ્યાદિદમનુત્તમમ્ ।
જ્ઞાનં સ્વયંભુવા પ્રોક્તં યતિધર્માશ્રયં શિવમ્

ઇતિ યતિનિયમાનામેતદુક્તં વિધાનં
પશુપતિપરિતોષે યદ્ ભવેદેકહેતુઃ ।
ન ભવતિ પુનરેષામુદ્ભવો વા વિનાશઃ
પ્રણિહિતમનસો યે નિત્યમેવાચરન્તિ