કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.27

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે ષડ્વિંશો ઽધ્યાયઃ
વ્યાસ ઉવાચ
એવં ગૃહાશ્રમે સ્થિત્વા દ્વિતીયં ભાગમાયુષઃ ।
વાનપ્રસ્થાશ્રમં ગચ્છેત્ સદારઃ સાગ્નિરેવ ચ
નિક્ષિપ્ય ભાર્યાં પુત્રેષુ ગચ્છેદ્ વનમથાપિ વા ।
દૃષ્ટ્વાપત્યસ્ય ચાપત્યં જર્જરીકૃતવિગ્રહઃ

શુક્લપક્ષસ્ય પૂર્વાહ્ને પ્રશસ્તે ચોત્તરાયણે ।
ગત્વારણ્યં નિયમવાંસ્તપઃ કુર્યાત્ સમાહિતઃ

ફલમૂલાનિ પૂતાનિ નિત્યમાહારમાહરેત્ ।
યતાહારો ભવેત્ તેન પૂજયેત્ પિતૃદેવતાઃ

પૂજયિત્વાતિથિં નિત્યં સ્નાત્વા ચાભ્યર્ચયેત્ સુરાન્ ।
ગૃહાદાહૃત્ય ચાશ્નીયાદષ્ટૌ ગ્રાસાન્ સમાહિતઃ

જટાશ્ચ બિભૃયાન્નિત્યં નખરોમાણિ નોત્સૃજેત્ ।
સ્વાધ્યાયં સર્વદા કુર્યાન્નિયચ્છેદ્ વાચમન્યતઃ

અગ્નિહોત્રં ચ જુહુયાત્ પઞ્ચયજ્ઞાન્ સમાચરેત્ ।
મુન્યન્નૈંર્વિવિધૈર્મેધ્યૈઃ શાકમૂલફલેન વા

ચીરવાસા ભવેન્નિત્યં સ્નાયાત્ ત્રિષવણં શુચિઃ ।
સર્વભૂતાનુકમ્પી સ્યાત્ પ્રતિગ્રહવિવર્જિતઃ

દર્શેન પૌર્ણમાસેન યજેત્ નિયતં દ્વિજઃ ।
ઋક્ષેષ્વાગ્રયણે ચૈવ ચાતુર્માસ્યાનિ ચાહરેત્ ।
ઉત્તરાયણં ચ ક્રમશો દક્ષસ્યાયનમેવ ચ

વાસન્તૈઃ શારદૈર્મેધ્યૈર્મુન્યન્નૈઃ સ્વયમાહૃતૈઃ ।
પુરોડાશાંશ્ચરૂંશ્ચૈવ વિધિવન્નિર્વપેત્ પૃથક્

દેવતાભ્યશ્ચ તદ્ હુત્વા વન્યં મેધ્યતરં હવિઃ ।
શેષં સમુપભુઞ્જીત લવણં ચ સ્વયં કૃતમ્

વર્જયેન્મધુમાંસાનિ ભૌમાનિ કવકાનિ ચ ।
ભૂસ્તૃણં શિગ્રુકં ચૈવ શ્લેષ્માતકફલાનિ ચ

ન ફાલકૃષ્ટમશ્નીયાદુત્સૃષ્ટમપિ કેનચિત્ ।
ન ગ્રામજાતાન્યાર્તો ઽપિ પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ

શ્રાવણેનૈવ વિધિના વહ્નિં પરિચરેત્ સદા ।
ન દ્રુહ્યેત્ સર્વભૂતાનિ નિર્દ્વન્દ્વો નિર્ભયો ભવેત્

ન નક્તં કિઞ્ચિદશ્નીયાદ્ રાત્રૌ ધ્યાનપરો ભવેત્ ।
જિતેન્દ્રિયો જિતક્રોધસ્તત્ત્વજ્ઞાનવિચિન્તકઃ ।
બ્રહ્મચારી ભવેન્નિત્યં ન પત્નીમપિ સંશ્રયેત્

યસ્તુ પત્ન્યા વનં ગત્વા મૈથુનં કામતશ્ચરેત્ ।
તદ્ વ્રતં તસ્ય લુપ્યેત પ્રાયશ્ચિત્તીયતે દ્વિજઃ

તત્ર યો જાયતે ગર્ભો ન સંસ્પૃશ્યો દ્વિજાતિભિઃ ।
ન હિ વેદે ઽધિકારો ઽસ્ય તદ્વંશેપ્યેવમેવ હિ

અધઃ શયીત સતતં સાવિત્રીજાપ્યતત્પરઃ ।
શરણ્યઃ સર્વભૂતાનાં સંવિભાગપરઃ સદા

પરિવાદં મૃષાવાદં નિદ્રાલસ્યં વિવર્જયેત્ ।
એકાગ્નિરનિકેતઃ સ્યાત્ પ્રોક્ષિતાં ભૂમિમાશ્રયેત્

મૃગૈઃ સહ ચરેદ્ વાસં તૈઃ સહૈવ ચ સંવસેત્ ।
શિલાયાં શર્કરાયાં વા શયીત સુસમાહિતઃ

સદ્યઃ પ્રક્ષાલકો વા સ્યાન્માસસંચયિકો ઽપિ વા ।
ષણ્માસનિચયો વા સ્યાત્ સમાનિચય એવ વા

ત્યજેદાશ્વયુજે માસિ સંપન્નં પૂર્વસંચિતમ્ ।
જીર્ણાનિ ચૈવ વાસાંસિ શાકમૂલફલાનિ ચ

દન્તોલૂખલિકો વાસ્યાત્ કાપોતીં વૃત્તિમાશ્રયેત્ ।
અશ્મકુટ્ટો ભવેદ્ વાપિ કાલપક્વભુગેવ વા

નક્તં ચાન્ન સમશ્નીયાદ્ દિવા ચાહૃત્ય શક્તિતઃ ।
ચતુર્થકાલિકો વા સ્યાત્ સ્યાદ્વાપ્યષ્ટમકાલિકઃ

ચાન્દ્રાયણવિધાનૈર્વા શુક્લે કૃષ્ણે ચ વર્તયેત્ ।
પક્ષે પક્ષે સમશ્નીયાદ્ યવાગૂં ક્વથિતાં સકૃત્

પુષ્પમૂલફલૈર્વાપિ કેવલૈર્વર્તયેત્ સદા ।
સ્વાભાવિકૈઃ સ્વયં શીર્ણૈર્વૈખાનસમતે સ્થિતઃ

ભૂમૌ વા પરિવર્તેત તિષ્ઠેદ્ વા પ્રપદૈર્દિનમ્ ।
સ્થાનાસનાભ્યાં વિહરેન્ન ક્વચિદ્ ધૈર્યમુત્સૃજેત્

ગ્રીષ્મે પઞ્ચતપાશ્ચ સ્યાદ્ વર્ષાસ્વભ્રાવકાશકઃ ।
આર્દ્રવાસાસ્તુ હેમન્તે ક્રમશો વર્ધયંસ્તપઃ

ઉપસ્પૃશ્ય ત્રિષવણં પિતૃદેવાંશ્ચ તર્પયેત્ ।
એકપાદેન તિષ્ઠેત મરીચીન્ વા પિબેત્ તદા

પઞ્ચાગ્નિર્ધૂમપો વા સ્યાદુષ્મપઃ સોમપો ઽપિ વા ।
પયઃ પિબેચ્છુક્લપક્ષે કૃષ્ણાપક્ષે તુ ગોમયમ્ ।
શીર્ણપર્ણાશનો વા સ્યાત્ કૃચ્છ્રૈર્ વા વર્તયેત્ સદા

યોગાભ્યાસરતશ્ચ સ્યાદ્ રુદ્રાધ્યાયી ભવેત્ સદા ।
અથર્વશિરસો ઽધ્યેતા વેદાન્તાભ્યાસતત્પરઃ

યમાન્ સેવેત સતતં નિયમાંશ્ચાપ્યતન્દ્રિતઃ ।
કૃષ્ણાજિની સોત્તરીયઃ શુક્લયજ્ઞોપવીતવાન્

અથ ચાગ્નીન્ સમારોપ્ય સ્વાત્મનિ ધ્યાનતત્પરઃ ।
અનગ્નિરનિકેતઃ સ્યાન્મુનિર્મોક્ષપરો ભવેત્

તાપસેષ્વેવ વિપ્રેષુ યાત્રિકં ભૈક્ષમાહરેત્ ।
ગૃહમેધિષુ ચાન્યેષુ દ્વિજેષુ વનવાસિષુ

ગ્રામાદાહૃત્ય વાશ્નીયાદષ્ટૌ ગ્રાસાન્ વને વસન્ ।
પ્રતિગૃહ્ય પુટેનૈવ પાણિના શકલેન વા

વિવિધાશ્ચોપનિષદ આત્મસંસિદ્ધયે જપેત્ ।
વિદ્યાવિશેષાન્ સાવિત્રીં રુદ્રાધ્યાયં તથૈવ ચ

મહાપ્રાસ્થાનિકં ચાસૌ કુર્યાદનશનં તુ વા ।
અગ્નિપ્રવેશમન્યદ્ વા બ્રર્હ્માર્પણવિધૌ સ્થિતઃ

યસ્તુ સમ્યગિમમાશ્રમં શિવં
સંશ્રયેદશિવપુઞ્જનાશનમ્ ।
તાપસઃ સ પરમૈશ્વરં પદં
યાતિ યત્ર જગતો ઽસ્ય સંસ્થિતિઃ