કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.26

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે પઞ્ચવિંશો ઽધ્યાયઃ
ઇન્ રેએ નિછ્ત્ zઉલ્äસ્સિગે zએઇછેન્:
વ્યાસ ઉવાચ
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ દાનધર્મમનુત્તમમ્ ।
બ્રહ્મણાભિહિતં પૂર્વમૃષીણાં બ્રહ્મવાદિનામ્

અર્થાનામુદિતે પાત્રે શ્રદ્ધયા પ્રતિપાદનમ્ ।
દાનમિત્યભિનિર્દિષ્ટં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્

યદ્ દદાતિ વિશિષ્ટેભ્યઃ શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ ।
તદ્ વૈ વિત્તમહં મન્યે શેષં કસ્યાપિ રક્ષતિ

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં ત્રિવિધં દાનમુચ્યતે ।
ચતુર્થં વિમલં પ્રોક્તં સર્વદાનોત્તમોત્તમમ્

અહન્યહનિ યત્ કિઞ્ચિદ્ દીયતે ઽનુપકારિણે ।
અનુદ્દિશ્ય ફલં તસ્માદ્ બ્રાહ્મણાય તુ નિત્યકમ્

યત્ તુ પાપોપશાન્ત્યર્થં દીયતે વિદુષાં કરે ।
નૈમિત્તિકં તદુદ્દિષ્ટં દાનં સદ્ભિરનુષ્ઠિતમ્

અપત્યવિજયૈશ્વર્યસ્વર્ગાર્થં યત્ પ્રદીયતે ।
દાનં તત્ કામ્યમાખ્યાતમૃષિભિર્ધર્મચિન્તકૈઃ

યદીશ્વરપ્રીણનાર્થં બ્રહ્મવિત્સુ પ્રદીયતે ।
ચેતસા ધર્મયુક્તેન દાનં તદ્ વિમલં શિવમ્

દાનધર્મં નિષેવેત પાત્રમાસાદ્ય શક્તિતઃ ।
ઉત્પત્સ્યતે હિ તત્પાત્રં યત્ તારયતિ સર્વતઃ

કુટુમ્બભક્તવસનાદ્ દેયં યદતિરિચ્યતે ।
અન્યથા દીયતે યદ્ધિ ન તદ્ દાનં ફલપ્રદમ્

શ્રોત્રિયાય કુલીનાય વિનીતાય તપસ્વિને ।
વૃત્તસ્થાય દરિદ્રાય પ્રદેયં ભક્તિપૂર્વકમ્

યસ્તુ દદ્યાન્મહીં ભક્ત્યા બ્રાહ્મણાયાહિતાગ્નયે ।
સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર ગત્વા ન શોચતિ

ઇક્ષુભિઃ સંતતાં ભુમિં યવગોધૂમશલિનીમ્ ।
દદાતિ વેદવિદુષે યઃ સ ભૂયો ન જાયતે

ગોચર્મમાત્રામપિ વા યો ભૂમિં સંપ્રયચ્છતિ ।
બ્રાહ્મણાય દરિદ્રાય સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ભૂમિદાનાત્ પરં દાનં વિદ્યતે નેહ કિઞ્ચન ।
અન્નદાનં તેન તુલ્યં વિદ્યાદાનં તતો ઽધિકમ્

યો બ્રાહ્મણાય શાન્તાય શુચયે ધર્મશાલિને ।
દદાતિ વિદ્યાં વિધિના બ્રહ્મલોકે મહીયતે

દદ્યાદહરહસ્ત્વન્નં શ્રદ્ધયા બ્રહ્મચારિણે ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મણઃ સ્થાનમાપ્નુયાત્

ગૃહસ્થાયાન્નદાનેન ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ।
આમમેવાસ્ય દાતવ્યં દત્ત્વાપ્નોતિ પરાં ગતિમ્

વૈશાખ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં તુ બ્રાહ્મણાન્ સપ્ત પઞ્ચ વા ।
ઉપોષ્ય વિધિના શાન્તઃ શુચિઃ પ્રયતમાનસઃ

પૂજયિત્વા તિલૈઃ કૃષ્ણૈર્મધુના ન વિશેષતઃ ।
ગન્ધાદિભિઃ સમભ્યર્ચ્ય વાચયેદ્ વા સ્વ્યં વદેત્

પ્રીયતાં ધર્મરાજેતિ યદ્ વા મનસિ વર્તતે ।
યાવજ્જીવકૃતં પાપં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ

કૃષ્ણાજિને તિલાન્ કૃત્ત્વા હિરણ્યં મધુસર્પિષી ।
દદાતિ યસ્તુ વિપ્રાય સર્વં તરતિ દુષ્કૃતમ્

કૃતાન્નમુદકુમ્ભં ચ વૈશાખ્યાં ચ વિશેષતઃ ।
નિર્દિશ્ય ધર્મરાજાય વિપ્રેભ્યો મુચ્યતે ભયાત્

સુવર્ણતિલયુક્તૈસ્તુ બ્રાહ્મણાન્ સપ્ત પઞ્ચ વા ।
તર્પયેદુદપાત્રૈસ્તુ બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ

માઘમાસે તુ વિપ્રસ્તુ દ્વાદશ્યાં સમુપોષિતઃ ।
શુક્લામ્વરધરઃ કૃષ્ણૈસ્તિલૈર્હુત્વા હુતાશનમ્

પ્રદદ્યાદ્ બ્રાહ્મણેભ્યસ્તુ તિલાનેવ સમાહિતઃ ।
જન્મપ્રભૃતિ યત્પાપં સર્વં તરતિ વૈ દ્વિજઃ

અમાવસ્યામનુપ્રાપ્ય બ્રાહ્મણાય તપસ્વિને ।
યત્કિચિદ્ દેવદેવેશં દદ્યાચ્ચોદ્દિશ્ય શઙ્કરમ્

પ્રીયતામીશ્વરઃ સોમો મહાદેવઃ સનાતનઃ ।
સપ્તજન્મકૃતં પાપં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ

યસ્તુ કૃષ્ણચતુર્દશ્યાં સ્નાત્વા દેવં પિનાકિનમ્ ।
આરાધયેદ્ દ્વિજમુખે ન તસ્યાસ્તિ પુનર્ભવઃ

કૃષ્ણાષ્ટમ્યાં વિશેષેણ ધાર્મિકાય દ્વિજાતયે ।
સ્નાત્વાભ્યર્ચ્ય યથાન્યાયં પાદપ્રક્ષાલનાદિભિઃ

પ્રીયતાં મે મહાદેવો દદ્યાદ્ દ્રવ્યં સ્વકીયકમ્ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્

દ્વિજૈઃ કૃષ્ણચતુર્દશ્યાં કૃષ્ણાષ્ટમ્યાં વિશેષતઃ ।
અમાવાસ્યાયાં ભક્તૈસ્તુ પૂજનીયસ્ત્રિલોચનઃ

એકાદશ્યાં નિરાહારો દ્વાદશ્યાં પુરુષોત્તમમ્ ।
અર્ચયેદ્ બાહ્મણમુખે સ ગચ્છેત્ પરમં પદમ્

એષા તિથિર્વૈષ્ણવીં સ્યાદ્ દ્વાદશી શુક્લપક્ષકે ।
તસ્યામારાધયેદ્ દેવં પ્રયત્નેન જનાર્દનમ્

યત્કિઞ્ચિદ્ દેવમીશાનમુદ્દિશ્ય બ્રાહ્મણે શુચૌ ।
દીયતે વિષ્ણવે વાપિ તદનન્તફલપ્રદમ્

યો હિ યાં દેવતામિચ્છેત્ સમારાધયિતું નરઃ ।
બ્રાહ્મણાન્ પૂજયેદ્ યત્નાત્ સતસ્યાં તોષયેત્ તતઃ

દ્વિજાનાં વપુરાસ્થાય નિત્યં તિષ્ઠન્તિ દેવતાઃ ।
પૂજ્યન્તે બ્રાહ્મણાલાભે પ્રતિમાદિષ્વપિ ક્વચિત્

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન તત્ તત્ ફલમભીપ્સતા ।
દ્વિજેષુ દેવતા નિત્યં પૂજનીયા વિશેષતઃ

વિભૂતિકામઃ સતતં પૂજયેદ્ વૈ પુરન્દરમ્ ।
બ્રહ્મવર્ચસકામસ્તુ બ્રહ્માણં બ્રહ્મકામુકઃ

આરોગ્યકામો ઽથ રવિં ધનકામો હુતાશનમ્ ।
કર્મણાં સિદ્ધિકામસ્તુ પૂજયેદ્ વૈ વિનાયકમ્

ભોગકામસ્તુ શશિનં બલકામઃ સમીરણમ્ ।
મુમુક્ષુઃ સર્વસંસારાત્ પ્રયત્નેનાર્ચયેદ્ધરિમ્

યસ્તુ યોગં તથા મોક્ષમન્વિચ્છેજ્જ્ઞાનમૈશ્વરમ્ ।
સોર્ઽચયેદ્ વૈ વિરૂપાક્ષં પ્રયત્નેનેશ્વરેશ્વરમ્

યે વાઞ્છન્તિ મહાયોગાન્ જ્ઞાનાનિ ચ મહેશ્વરમ્ ।
તે પૂજયન્તિ ભૂતેશં કેશવં ચાપિ ભોગિનઃ

વારિદસ્તૃપ્તિમાપ્નોતિ સુખમક્ષય્યમન્નદઃ ।
તિલપ્રદઃ પ્રજામિષ્ટાં દીપદશ્ચક્ષુરુત્તમમ્

ભૂમિદઃ સર્વમાપ્નોતિ દીર્ઘમાયુર્હિરણ્યદઃ ।
ગૃહદો ઽગ્ર્યાણિ વેશ્માનિ રૂપ્યદો રૂપમુત્તમમ્

વાસોદશ્ચન્દ્રસાલોક્યમશ્વિસાલોક્યમશ્વદઃ ।
અનડુદઃ શ્રિયં પુષ્ટાં ગોદો વ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપમ્

યાનશય્યાપ્રદો ભાર્યામૈશ્વર્યમભયપ્રદઃ ।
ધાન્યદઃ શાશ્વતં સૌખ્યં બ્રહ્મદો બ્રહ્મસાત્મ્યતામ્

ધાન્યાન્યપિ યથાશક્તિ વિપ્રેષુ પ્રતિપાદયેત્ ।
વેદવિત્સુ વિશિષ્ટેષુ પ્રેત્ય સ્વર્ગં સમશ્નુતે

ગવાં ઘાસપ્રદાનેન સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
ઇન્ધનાનાં પ્રદાનેન દીપ્તાગ્નિર્જાયતે નરઃ

ફલમૂલાનિ શાકાનિ ભોજ્યાનિ વિવિધાનિ ચ ।
પ્રદદ્યાદ્ બ્રાહ્મણેભ્યસ્તુ મુદા યુક્તઃ સદા ભવેત્

ઔષધં સ્નેહમાહારં રોગિણે રોગશાન્તયે ।
દદાનો રોગરહિતઃ સુખી દીર્ઘાયુરેવ ચ

અસિપત્રવનં માર્ગં ક્ષુરધારાસમન્વિતમ્ ।
તીવ્રિતાપં ચ તરતિ છત્રોપાનત્પ્રદો નરઃ

યદ્ યદિષ્ટતમં લોકે યચ્ચાપિ દયિતં ગૃહે ।
તત્તદ્ ગુણવતે દેયં તદેવાક્ષ્યમિચ્છતા

અપને વિષુવે ચૈવ ગ્રહણે ચન્દ્રસૂર્યયોઃ ।
સંક્રાન્ત્યાદિષુ કાલેષુ દત્તં ભવતિ ચાક્ષયમ્

પ્રયાગાદિષુ તીર્થેષુ પુણ્યેષ્વાયતનેષુ ચ ।
દત્ત્વા ચાક્ષયમાપ્નોતિ નદીષુ ચ વનેષુ ચ

દાનધર્માત્ પરો ધર્મો ભૂતાનાં નેહ વિદ્યતે ।
તસ્માદ્ વિપ્રાય દાતવ્યં શ્રોત્રિયાય દ્વિજાતિભિઃ

સ્વગાયુર્ભૂતિકામેન તથા પાપોપશાન્તયે ।
મુમુક્ષુણા ચ દાતવ્યં બ્રાહ્મણેભ્યસ્તથાન્વહમ્

દીયમાનં તુ યો મોહાદ્ ગોવિપ્રાગ્નિસુરેષુ ચ ।
નિવારયતિ પાપાત્મા તિર્યગ્યોનિં વ્રજેત્ તુ સઃ

યસ્તુ દ્રવ્યાર્જનં કૃત્વા નાર્ચયેદ્ બ્રાહ્મણાન્ સુરાન્ ।
સર્વસ્વમપહૃત્યૈનં રાજા રાષ્ટ્રાત્ પ્રવાસયેત્

યસ્તુ દુર્ભિક્ષવેલાયામન્નાદ્યં ન પ્રયચ્છતિ ।
મ્રિયમાણેષુ વિપ્રેષુ બ્રાહ્મણઃ સ તુ ગર્હિતઃ

ન તસ્માત્ પ્રતિગૃહ્ણીયુર્ન વિશેયુશ્ચ તેન હિ ।
અઙ્કયિત્વા સ્વકાદ્ રાષ્ટ્રાત્ તં રાજા વિપ્રવાસયેત્

યસ્ત્વસદ્ભ્યો દદાતીહ સ્વદ્રવ્યં ધર્મસાધનમ્ ।
સ પૂર્વાભ્યધિકઃ પાપી નરકે પચ્યતે નરઃ

સ્વાધ્યાયવન્તો યે વિપ્રા વિદ્યાવન્તો જિતેન્દ્રિયાઃ ।
સત્યસંયમસંયુક્તાસ્તેભ્યો દદ્યાદ્ દ્વિજોત્તમાઃ

સુભુક્તમપિ વિદ્વાંસં ધાર્મિકં ભોજયેદ્ દ્વિજમ્ ।
ન તુ મૂર્ખમવૃત્તસ્થં દશરાત્રમુપોષિતમ્

સન્નિકૃષ્ટમતિક્રમ્ય શ્રોત્રિયં યઃ પ્રયચ્છતિ ।
સ તેન કર્મણા પાપી દહત્યાસપ્તમં કુલમ્

યદિસ્યાદધિકો વિપ્રઃ શીલવિદ્યાદિભિઃ સ્વયમ્ ।
તસ્મૈ યત્નેન દાતવ્યં અતિક્રમ્યાપિ સન્નિધિમ્

યો ઽર્ચિતં પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્ દદ્યાદર્ચિતમેવ ચ ।
તાવુભૌ ગચ્છતઃ સ્વર્ગં નરકં તુ વિપર્યયે

ન વાર્યપિ પ્રયચ્છેત નાસ્તિકે હૈતુકે ઽપિ ચ ।
પાષણ્ડેષુ ચ સર્વેષુ નાવેદવિદિ ધર્મવિત્

અપૂપં ચ હિરણ્યં ચ ગામશ્વં પૃથિવીં તિલાન્ ।
અવિદ્વાન્ પ્રતિગૃહ્ણાનો ભસ્મી ભવતિ કાષ્ઠવત્

દ્વિજાતિભ્યો ધનં લિપ્સેત્ પ્રશસ્તેભ્યો દ્વિજોત્તમઃ ।
અપિ વા જાતિમાત્રેભ્યો ન તુ શૂદ્રાત્ કથઞ્ચન

વૃત્તિસઙ્કોચમન્વિચ્છેન્નેહેત ધનવિસ્તરમ્ ।
ધનલોભે પ્રસક્તસ્તુ બ્રાહ્મણ્યાદેવ હીયતે

વેદાનધીત્ય સકલાન્ યજ્ઞાંશ્ચાવાપ્ય સર્વશઃ ।
ન તાં ગતિમવાપ્નોતિ સઙ્કોચાદ્ યામવાપ્નુયાત્

પ્રતિગ્રહરુચિર્ન સ્યાત્ યાત્રાર્થં તુ સમાહરેત્ ।
સ્થિત્યર્થાદધિકં ગૃહ્ણન્ બ્રાહ્મણો યાત્યધોગતિમ્

યસ્તુ યાચનકો નિત્યં ન સ સ્વર્ગસ્ય ભાજનમ્ ।
ઉદ્વેજયતિ ભૂતાનિ યથા ચૌરસ્તથૈવ સઃ

ગુરૂન્ ભૃત્યાંશ્ચોજ્જિહીર્ષુરર્ચિષ્યન્ દેવતાતિથીન્ ।
સર્વતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાન્ન તુ તૃપ્યેત્ સ્વયં તતઃ

એવં ગૃહસ્થો યુક્તાત્મા દેવતાતિથિપૂજકઃ ।
વર્તમાનઃ સંયાતાત્મા યાતિ તત્ પરમં પદમ્

પુત્રે નિધાય વા સર્વં ગત્વારણ્યં તુ તત્ત્વવિત્ ।
એકાકી વિચરેન્નિત્યમુદાસીનઃ સમાહિતઃ

એષ વઃ કથિતો ધર્મો ગૃહસ્થાનાં દ્વિજોત્તમાઃ ।
જ્ઞાત્વાનુતિષ્ઠેન્નિયતં તથાનુષ્ઠાપયેદ્ દ્વિજાન્

ઇતિ દેવમનાદિમેકમીશં
ગૃહધર્મેણ સમર્ચયેદજસ્ત્રમ્ ।
સમતીત્ય સ સર્વભૂતયોનિં
પ્રકૃતિં યાતિ પરં ન યાતિ જન્મ