કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.23

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે દ્વાવિશો ઽધ્યાયઃ
ઇન્ રેએ નિછ્ત્ zઉલ્äસ્સિગે zએઇછેન્:
વ્યાસ ઉવાચ
દશાહં પ્રાહુરાશૌચં સપિણ્ડેષુ વિપશ્ચિતઃ ।
મૃતેષુ વાથ જાતેષુ બ્રાહ્મણાનાં દ્વિજોત્તમાઃ

નિત્યાનિ ચૈવ કર્માણિ કામ્યાનિ ચ વિશેષતઃ ।
નકુર્યાદ્ વિહિતં કિઞ્ચિત્ સ્વાધ્યાયં મનસાપિચ

શુચીનક્રોધનાન્ ભૂમ્યાન્ શાલાગ્નૌ ભાવયેદ્ દ્વિજાન્ ।
શુષ્કાન્નેન ફલૈર્વાપિ વૈતાનં જુહુયાત્ તથા

ન સ્પૃશેયુરિમાનન્યે ન ચ તેભ્યઃ સમાહરેત્ ।
ચતુર્થે પઞ્ચમે વાહ્નિ સંસ્પર્શઃ કથિતો બુધૈઃ

સૂતકે તુ સપિણ્ડાનાં સંસ્પર્શો ન પ્રદુષ્યતિ ।
સૂતકં સૂતિકાં ચૈવ વર્જયિત્વા નૃણાં પુનઃ

અધીયાનસ્તથા યજ્વા વેદવિચ્ચ પિતા ભવેત્ ।
સંસ્પૃશ્યાઃ સર્વ એવૈતે સ્નાનાન્માતા દશાહતઃ

દશાહં નિર્ગુણે પ્રોક્તમશૌચં ચાતિનિર્ગુણે ।
એકદ્વિત્રિગુણૈર્યુક્તં ચતુસ્ત્ર્યેકદિનૈઃ શુચિઃ

દશાહાત્ તુ પરં સમ્યગધીયીત જુહોતિ ચ ।
ચતુર્થે તસ્ય સંસ્પર્શં મનુરાહ પ્રજાપતિઃ

ક્રિયાહીનસ્ય મૂર્ખસ્ય મહારોગિણ એવ ચ ।
યથેષ્ટાચરણસ્યાહુર્મરણાન્તમશૌવકમ્

ત્રિરાત્રં દશરાત્રં વા બ્રાહ્મણાનામશૌચકમ્ ।
પ્રાક્સંસ્કારાત્ ત્રિરાત્રં સ્યાત્ તસ્માદૂર્ધ્વં દશાહકમ્

ઊનદ્વિવાર્ષિકે પ્રેતે માતાપિત્રોસ્તદિષ્યતે ।
ત્રિરાત્રેણ શુચિસ્ત્વન્યો યદિ હ્યત્યન્તનિર્ગુણઃ

અદન્તજાતમરણે પિત્રોરેકાહમિષ્યતે ।
જાતદન્તે ત્રિરાત્રં સ્યાદ્ યદિ સ્યાતાં તુ નિર્ગુણૌ

આદન્તજનનાત્ સદ્ય આચૌલાદેકરાત્રકમ્ ।
ત્રિરાત્રમૌપનયનાત્ સપિણ્ડાનામુદાહૃતમ્

જાતમાત્રસ્ય બાલસ્ય યદિ સ્યાન્મરણં પિતુઃ ।
માતુશ્ચ સૂતકં તત્ સ્યાત્ પિતા સ્યાત્ સ્પૃશ્ય એવ ચ

સદ્યઃ શૌચં સપિણ્ડાનાં કર્તવ્યં સોદરસ્ય ચ ।
ઊર્ધ્વં દશાહાદેકાહં સોદરો યદિ નિર્ગુણઃ

અથોર્ધ્વં દન્તજનનાત્ સપિણ્ડાનામશૌચકમ્ ।
એકરાત્રં નિર્ગુણાનાં ચૈલાદૂર્ધ્વં ત્રિરાત્રકમ્

અદન્તજાતમરણં સંભવેદ્ યદિ સત્તમાઃ ।
એકરાત્રં સપિણ્ડાનાં યદિ તે ઽત્યન્તનિર્ગુણાઃ

વ્રતાદેશાત્ સપિણ્ડાનામર્વાક્ સ્નાનં વિધીયતે ।
સર્વેષામેવ ગુણિનામૂર્ધ્વં તુ વિષમં પુનઃ

અર્વાક્ ષણ્માસતઃ સ્ત્રીણાં યદિ સ્યાદ્ ગર્ભસંસ્ત્રવઃ ।
તદા માસસમૈસ્તાસામશૌચં દિવસૈઃ સ્મૃતમ્

તત ઊર્ધ્વં તુ પતને સ્ત્રીણાં દ્વાદશરાત્રિકમ્ ।
સદ્યઃ શૌચં સપિણ્ડાનાં ગર્ભસ્ત્રાવાચ્ચ વા તતઃ

ગર્ભચ્યુતાવહોરાત્રં સપિણ્ડે ઽત્યન્તનિર્ગુણે ।
યથેષ્ટાચરણે જ્ઞાતૌ ત્રિરાત્રમિતિ નિશ્ચયઃ

યદિ સ્યાત્ સૂતકે સૂતિર્મરણે વા મૃતિર્ભવેત્ ।
શેષેણૈવ ભવેચ્છુદ્ધિરહઃ શેષે ત્રિરાત્રકમ્

મરણોત્પત્તિયોગે તુ મરણાચ્છુદ્ધિરિષ્યતે ।
અઘવૃદ્ધિમદાશૌચમૂર્ઘ્વં ચેત્ તેન શુધ્યતિ

અથ ચેત્ પઞ્ચમીરાત્રિમતીત્ય પરતો ભવેત્ ।
અઘવૃદ્ધિમદાશૌચં તદા પૂર્વેણ શુધ્યતિ

દેશાન્તરગતં શ્રુત્વા સૂતકં શાવમેવ તુ ।
તાવદપ્રયતો મર્ત્યો યાવચ્છેષઃ સમાપ્યતે

અતીતે સૂતકે પ્રોક્તં સપિણ્ડાનાં ત્રિરાત્રકમ્ ।
તથૈવ મરણે સ્નાનમૂર્ધ્વં સંવત્સરાદ્ યદિ

વેદાન્તવિચ્ચાધીયાનો યો ઽગ્નિમાન્ વૃત્તિકર્ષિતઃ ।
સદ્યઃ શૌચં ભવેત્ તસ્ય સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા

સ્ત્રીણામસંસ્કૃતાનાં તુ પ્રદાનાત્ પૂર્વતઃ સદા ।
સપિણ્ડાનાં ત્રિરાત્રં સ્યાત્ સંસ્કારે ભર્તુરેવ હિ

અહસ્ત્વદત્તકન્યાનામશૌચં મરણે સ્મૃતમ્ ।
ઊનદ્વિવર્ષાન્મરણે સદ્યઃ શૌચમુદાહૃતમ્

આદન્તાત્ સોદરે સદ્ય આચૌલાદેકરાત્રકમ્ ।
આપ્રદાનાત્ ત્રિરાત્રં સ્યાદ્ દશરાત્રમતઃ પરમ્

માતામહાનાં મરણે ત્રિરાત્રં સ્યાદશૌચકમ્ ।
એકોદકાનાં મરણે સૂતકે ચૈતદેવ હિ

પક્ષિણી યોનિસમ્બન્ધે બાન્ધવેષુ તથૈવ ચ ।
એકરાત્રં સમુદ્દિષ્ટં ગુરૌ સબ્રહ્મચારિણિ

પ્રેતે રાજનિ સજ્યોતિર્યસ્ય સ્યાદ્ વિષયે સ્થિતિઃ ।
ગૃહે મૃતાસુ દત્તાસુ કન્યકાસુ ત્ર્યહં પિતુઃ

પરપૂર્વાસુ ભાર્યાસુ પુત્રેષુ કૃતકેષુ ચ ।
ત્રિરાત્રં સ્યાત્ તથાચાર્યે સ્વભાર્યાસ્વન્યગાસુ ચ

આચાર્યપુત્રે પત્ન્યાં ચ અહોરાત્રમુદાહૃતમ્ ।
એકાહં સ્યાદુપાધ્યાયે સ્વગ્રામે શ્રોત્રિયે ઽપિ ચ

ત્રિરાત્રમસપિણ્ડેષુ સ્વગૃહે સંસ્થિતેષુ ચ ।
એકાહં ચાસ્વવર્યે સ્યાદેકરાત્રં તદિષ્યતે

ત્રિરાત્રં શ્વશ્રૂમરણે શ્વશુરે વૈ તદેવ હિ ।
સદ્યઃ શૌચં સમુદ્દિષ્ટં સગોત્રે સંસ્થિતે સતિ

શુદ્ધ્યેદ્ વિપ્રો દશાહેન દ્વાદશાહેન ભૂમિપઃ ।
વૈશ્યઃ પઞ્ચદશાહેન શૂદ્રો માસેન શુદ્યતિ

ક્ષત્રવિટ્શૂદ્રદાયાદા યે સ્યુર્વિપ્રસ્ય બાન્ધવાઃ ।
તેષામશૌચે વિપ્રસ્ય દશાહાચ્છુદ્ધિરિષ્યતે

રાજન્યવૈશ્યાવપ્યેવં હીનવર્ણાસુ યોનિષુ ।
સ્વમેવ શૌચં કુર્યાતાં વિશુદ્ધ્યર્થમસંશયમ્

સર્વે તૂત્તરવર્ણાનામશૌચં કુર્યુરાદૃતાઃ ।
તદ્વર્ણવિધિદૃષ્ટેન સ્વં તુ શૌચં સ્વયોનિષુ

ષડ્રાત્રં વા ત્રિરાત્રં સ્યાદેકરાત્રં ક્રમેણ હિ ।
વૈશ્યક્ષત્રિયવિપ્રાણાં શૂદ્રેષ્વાશૌચમેવ તુ

અર્ધમાસો ઽથ ષડ્રાત્રં ત્રિરાત્રં દ્વિજપુઙ્ગવાઃ ।
શૂદ્રક્ષત્રિયવિપ્રાણાં વૈશ્યેષ્વાશૌચમિષ્યતે

ષડ્રાત્રં વૈ દશાહં ચ વિપ્રાણાં વૈશ્યશૂદ્રયોઃ ।
અશૌચં ક્ષત્રિયે પ્રોક્તં ક્રમેણ દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

શૂદ્રવિટ્ક્ષત્રિયાણાં તુ બ્રાહ્મણે સંસ્થિતે સતિ ।
દશરાત્રેણ શુદ્ધિઃ સ્યાદિત્યાહ કમલોદ્ભવઃ

અસપિણ્ડં દ્વિજં પ્રેતં વિપ્રો નિર્હૃત્ય બન્ધુવત્ ।
અશિત્વા ચ સહોષિત્વા દશરાત્રેણ શુધ્યતિ

યદ્યન્નમત્તિ તેષાં તુ ત્રિરાત્રેણ તતઃ શુચિઃ ।
અનદન્નન્નમહ્નૈવ ન ચ તસ્મિન્ ગૃહે વસેત્

સોદકેષ્વેતદેવ સ્યાન્માતુરાપ્તેષુ બન્ધુષુ ।
દશાહેન શવસ્પર્શે સપિણ્ડશ્ચૈવ શુધ્યતિ

યદિ નિર્હરતિ પ્રેતં પ્રોલભાક્રાન્તમાનસઃ ।
દશાહેન દ્વિજઃ શુધ્યેદ્ દ્વાદશાહેન ભૂમિપઃ

અર્ધમાસેન વૈશ્યસ્તુ શૂદ્રો માસેન શુધ્યતિ ।
ષડ્રાત્રેણાથવા સર્વે ત્રિરાત્રેણાથવા પુનઃ

અનાથં ચૈવ નિર્હૃત્ય બ્રાહ્મણં ધનવર્જિતમ્ ।
સ્નાત્વા સંપ્રાશ્ય તુ ઘૃતં શુધ્યન્તિ બ્રાહ્મણાદયઃ

અવરશ્ચેદ્ વરં વર્ણમવરં વા વરો યદિ ।
અશૌચે સંસ્પૃશેત્ સ્નેહાત્ તદાશૌચેન શુધ્યતિ

પ્રેતીભૂતં દ્વિજં વિપ્રો યો ઽનુગચ્છત કામતઃ ।
સ્નાત્વા સચૈલં સ્પૃષ્ટ્વાગ્નિં ઘૃતં પ્રાશ્ય વિશુધ્યતિ

એકાહાત્ ક્ષત્રિયે શુદ્ધિર્વૈશ્યે સ્યાચ્ચ દ્વ્યહેન તુ ।
શૂદ્રે દિનત્રયં પ્રોક્તં પ્રાણાયામશતં પુનઃ

અનસ્થિસંચિતે શૂદ્રે રૌતિ ચેદ્ બ્રાહ્મણઃ સ્વકૈઃ ।
ત્રિરાત્રં સ્યાત્ તથાશૌચમેકાહં ત્વન્યથા સ્મૃતમ્

અસ્થિસંચયનાદર્વાગેકાહં ક્ષત્રવૈશ્યયોઃ ।
અન્યથા ચૈવ સજ્યોતિર્બ્રાહ્મણે સ્નાનમેવ તુ

અનસ્થિસંચિત્ વિપ્રે બ્રાહ્મણો રૌતિ ચેત્ તદા ।
સ્નાનેનૈવ ભવેચ્છુદ્ધિઃ સચૈલેન ન સંશયઃ

યસ્તૈઃ સહાશનં કુર્યાચ્છયનાદીનિ ચૈવ હિ ।
બાન્ધવો વાપરો વાપિ સ દશાહેન શુધ્યતિ

યસ્તેષામન્નમશ્નાતિ સકૃદેવાપિ કામતઃ ।
તદાશૌચે નિવૃત્તે ઽસૌ સ્નાનં કૃત્વા વિશુધ્યતિ

યાવત્તદન્નમશ્નાતિ દુર્ભિક્ષોપહતો નરઃ ।
તાવન્ત્યહાન્યશૌચં સ્યાત્ પ્રાયશ્ચિત્તં તતશ્ચરેત્

દાહાદ્યશૌચં કર્તવ્યં દ્વિજાનામગ્નિહોત્રિણામ્ ।
સપિણ્ડાનાં તુ મરણે મરણાદિતરેષુ ચ

સપિણ્ડતા ચ પુરુષે સપ્તમે વિનિવર્તતે ।
સમાનોદકભાવસ્તુ જન્મનામ્નોરવેદને

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ ।
લેપભાજસ્ત્રયશ્ચાત્મા સાપિણ્ડ્યં સાપ્તપૌરુષણ્

અપ્રત્તાનાં તથા સ્ત્રીણાં સાપિણ્ડ્યં સાપ્તપૌરુષમ્ ।
ઊઢાનાં ભર્તુસાપિણ્ડ્યં પ્રાહ દેવઃ પિતામહઃ

યે ચૈકજાતા બહવો ભિન્નયોનય એવ ચ ।
ભિન્નવર્ણાસ્તુ સાપિણ્ડ્યં ભવેત્ તેષાં ત્રિપૂરુષમ્

કારવઃ શિલ્પિનો વૈદ્યા દાસીદાસાસ્તથૈવ ચ ।
દાતારો નિયમી ચૈવ બ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મચારિણૌ

સત્રિણો વ્રતિનસ્તાવત્ સદ્યઃ શૌચા ઉદાહૃતાઃ ।
રાજા ચૈવાભિષિક્તશ્ચ પ્રાણસત્રિણ એવ ચ

યજ્ઞે વિવાહકાલે ચ દેવયાગે તથૈવ ચ ।
સદ્યઃ શૌચં સમાખ્યાતં દુર્ભિક્ષે ચાપ્યુપદ્રવે

ડિમ્બાહવહતાનાં ચ વિદ્યુતા પાર્થિવૈર્દ્વિજૈઃ ।
સદ્યઃ શૌચં સમાખ્યાતં સર્પાદિમરણે તથા

અગ્નૌ મરુપ્રપતને વીરાધ્વન્યપ્યનાશકે ।
બ્રાહ્મણાર્થે ચ સંન્યસ્તે સદ્યઃ શૌચં વિધીયતે

નૈષ્ઠિકાનાં વનસ્થાનાં યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્ ।
નાશૌચં કીર્ત્યતે સદ્ભિઃ પતિતે ચ તથા મૃતે

પતિતાનાં ન દાહઃ સ્યાન્નાન્ત્યેષ્ટિર્નાસ્થિસંચયઃ ।
ન ચાશ્રુપાતપિણ્ડૌ વા કાર્યં શ્રાદ્ધાદિ કઙ્ક્વચિત્

વ્યાપાદયેત્ તથાત્માનં સ્વયં યો ઽગ્નિવિષાદિભિઃ ।
વિહિતં તસ્ય નાશૌચં નાગ્નિર્નાપ્યુદકાદિકમ્

અથ કશ્ચિત્ પ્રમાદેન મ્રિયતે ઽગ્નિવિષાદિભિઃ ।
તસ્યાશૌચં વિધાતવ્યં કાર્યં ચૈવોદકાદિકમ્

જાતે કુમારે તદહઃ કામં કુર્યાત્ પ્રતિગ્રહમ્ ।
હિરણ્યધાન્યગોવાસસ્તિલાન્નગુડસર્પિષામ્

ફલાનિ પુષ્પં શાકં ચ લવણં કાષ્ઠમેવ ચ ।
તોયં દધિ ઘૃતં તૈલમૌષધં ક્ષીરમેવ ચ ।
આશૌચિનાં ગૃહાદ્ ગ્રાહ્યં શુષ્કાન્નં ચૈવ નિત્યશઃ

આહિતાગ્નિર્યથાન્યાયં દગ્ધવ્યસ્ત્રિભિરગ્નિભિઃ ।
અનાહિતાગ્નિર્ગૃહ્યેણ લૌકિકેનેતરો જનઃ

દેહાભાવાત્ પલાશૈસ્તુ કૃત્વા પ્રતિકૃતિં પુનઃ ।
દાહઃ કાર્યો યથાન્યાયં સપિણ્ડૈઃ શ્રદ્ધયાન્વિતૈઃ

સકૃત્પ્રસિઞ્ચન્ત્યુદકં નામગોત્રેણ વાગ્યતાઃ ।
દશાહં બાન્ધવૈઃ સાર્ધં સર્વે ચૈવાર્દ્રવાસસઃ

પિણ્ડં પ્રતિદિનં દદ્યુઃ સાયં પ્રાતર્યથાવિધિ ।
પ્રેતાય ચ ગૃહદ્વારિ ચતુર્થે ભોજયેદ્ દ્વિજાન્

દ્વિતીયે ઽહનિ કર્તવ્યં ક્ષુરકર્મ સબાન્ધવૈઃ ।
ચતુર્થે બાન્ધવૈઃ સર્વૈરસ્થનાં સંચયનં ભવેત્ ।
પૂર્વં તુ ભોજયેદ્ વિપ્રાનયુગ્માન્ શ્રદ્ધયા શુચીન્

પઞ્ચમે નવમે ચૈવ તથૈવૈકાદશે ઽહનિ ।
અયુગ્માન્ ભોજયેદ્ વિપ્રાન્ નવશ્રાદ્ધં તુ તદ્વિદુઃ

એકાદશે ઽહ્નિ કુર્વોત પ્રેતમુદ્દિશ્ય ભાવતઃ ।
દ્વાદશે વાથ કર્તવ્યમનિન્દ્યે ત્વથવાહનિ ।
એકં પવિત્રમેકોર્ઽઘઃ પિણ્ડપાત્રં તથૈવ ચ

એવં મૃતાહ્નિ કર્તવ્યં પ્રતિમાસં તુ વત્સરમ્ ।
સપિણ્ડીકરણં પ્રોક્તં પૂર્ણે સંવત્સરે પુનઃ

કુર્યાચ્ચત્વારિ પાત્રાણિ પ્રેતાદીનાં દ્વિજોત્તમાઃ ।
પ્રેતાર્થં પિતૃપાત્રેષુ પાત્રમાસેચયેત્ તતઃ

યે સમાના ઇતિ દ્વાભ્યાં પિણ્ડાનપ્યેવમેવ હિ ।
સપિણ્ડીકરણં શ્રાદ્ધં દેવપૂર્વં વિધીયતે

પિતૄનાવાહયેત્ તત્ર પુનઃ પ્રેતં ચ નિર્દિશેત્ ।
યે સપિણ્ડીકૃતાઃ પ્રેતાન તેષાં સ્યાત્ પૃથક્ક્રિયાઃ ।
યસ્તુ કુર્યાત્ પૃથક્ પિણ્ડં પિતૃહા સો ઽભિજાયતે

મૃતે પિતરિ વૈ પુત્રઃ પિણ્ડમબ્દં સમાચરેત્ ।
દદ્યાચ્ચાન્નં સોદકુમ્ભં પ્રત્યહં પ્રેતધર્મતઃ

પાર્વણેન વિધાનેન સંવત્સરિકમિષ્યતે ।
પ્રતિસંવત્સરં કાર્યં વિધિરેષ સનાતનઃ

માતાપિત્રોઃ સુતૈઃ કાર્યં પિણ્ડદાનાદિકં ચ યત્ ।
પત્ની કુર્યાત્ સુતાભાવે પત્ન્ય ભાવે સહોદહઃ

અનેનૈવ વિધાને જીવન્ વા શ્રાદ્ધમાચરેત્ ।
કૃત્વા દાનાદિકં સર્વં શ્રદ્ધાયુક્તઃ સમાહિતઃ

એષ વઃ કથિતઃ સમ્યગ્ ગૃહસ્થાનાં ક્રિયાવિધિઃ ।
સ્ત્રીણાં તુ ભર્તૃશુશ્રૂષા ધર્મો નાન્ય ઇહેષ્યતે

સ્વધર્મપરમો નિત્યમીશ્વિરાર્પિતમાનસઃ ।
પ્રાપ્નોતિ તત્ પરં સ્થાનં યદુક્તં વેદવાદિભિઃ