કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.21

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે વિશો ઽધ્યાયઃ
વ્યાસ ઉવાચ
સ્નાત્વા યથોક્તં સંતર્પ્ય પિતૄંશ્ચન્દ્રક્ષયે દ્વિજઃ ।
પિણ્ડાન્વાહાર્યકં શ્રાદ્ધં કુર્યાત્ સૌમ્યમનાઃ શુચિઃ

પૂર્વમેવ પરીક્ષેત બ્રાહ્મણં વેદપારગમ્ ।
તીર્થં તદ્ હવ્યકવ્યાનાં પ્રદાને ચાતિથિઃ સ્મૃતઃ

યે સોમપા વિરજસો ધર્મજ્ઞાઃ શાન્તચેતસઃ ।
વ્રતિનો નિયમસ્થાશ્ચ ઋતુકાલાભિગામિનઃ

પઞ્ચાગ્નિરપ્યધીયાનો યજુર્વેદવિદેવ ચ ।
બહ્વૃચશ્ચ ત્રિસૌપર્ણસ્ત્રિમધુર્વાથ યો ભવેત્

ત્રિણાચિકેતચ્છન્દોગો જ્યેષ્ઠસામગ એવ ચ ।
અથર્વશિરસો ઽધ્યેતા રુદ્રાધ્યાયી વિશેષતઃ

અગ્નિહોત્રપરો વિદ્વાન્ ન્યાયવિચ્ચ ષડઙ્ગવિત્ ।
મન્ત્રબ્રાહ્મણવિચ્ચૈવ યશ્ચ સ્યાદ્ ધર્મપાઠકઃ

ઋષિવ્રતી ઋષીકશ્ચ તથા દ્વાદશવાર્ષિકઃ ।
બ્રહ્મદેયાનુસંતાનો ગર્ભશુદ્ધઃ સહસ્રદઃ

ચાન્દ્રાયણવ્રતચરઃ સત્યવાદી પુરાણવિત્ ।
ગુરુદેવાગ્નિપૂજાસુ પ્રસક્તો જ્ઞાનતત્પરઃ

વિમુક્તઃ સર્વતો ધીરો બ્રહ્મભૂતો દ્વિજોત્તમઃ ।
મહાદેવાર્ચનરતો વૈષ્ણવઃ પઙ્ક્તિપાવનઃ

અહિંસાનિરતો નિત્યમપ્રતિગ્રહણસ્તથા ।
સત્રિણો દાનનિરતા વિજ્ઞેયાઃ પઙ્ક્તિપાવનાઃ

યુવાનઃ શ્રોત્રિયાઃ સ્વસ્થા મહાયજ્ઞપરાયણાઃ ।
સાવિત્રીજાપનિરતા બ્રાહ્મણાઃ પઙ્ક્તિપાવનાઃ

કુલીનાઃ શ્રુતવન્તશ્ચ શીલવન્તસ્તપસ્વિનઃ ।
અગ્નિચિત્સ્નાતકા વિપ્રા વિજ્ઞેયાઃ પઙ્ક્તિપાવનાઃ

માતાપિત્રોર્હિતે યુક્તઃ પ્રાતઃ સ્નાયી તથા દ્વિજઃ ।
અધ્યાત્મવિન્મુનિર્દાન્તો વિજ્ઞેયઃ પઙ્ક્તિપાવનઃ

જ્ઞાનનિષ્ઠો મહાયોગી વેદાન્તાર્થવિચિન્તકઃ ।
શ્રદ્ધાલુઃ શ્રાદ્ધનિરતો બ્રાહ્મણઃ પઙ્ક્તિપાવનઃ

વેદવિદ્યારતઃ સ્નાતો બ્રહ્મચર્યપરઃ સદા ।
અથર્વણો મુમુક્ષુશ્ચ બ્રાહ્મણઃ પઙ્ક્તિપાવનઃ

અસમાનપ્રવરકો હ્યસગોત્રસ્તથૈવ ચ ।
અસંબન્ધી ચ વિજ્ઞેયો બ્રાહ્મણઃ પઙ્ક્તિપાવનઃ

ભોજયેદ્ યોગિનં પૂર્વં તત્ત્વજ્ઞાનરતં યતિમ્ ।
અલાભે નૈષ્ઠિકં દાન્તમુપકુર્વાણકં તથા

તદલાભે ગૃહસ્થં તુ મુમુક્ષું સઙ્ગવર્જિતમ્ ।
સર્વાલાભે સાધકં વા ગૃહસ્થમપિ ભોજયેત્

પ્રકૃતેર્ગુણતત્ત્વજ્ઞો યસ્યાશ્નાતિ યતિર્હવિઃ ।
ફલં વેદવિદાં તસ્ય સહસ્રાદતિરિચ્યતે

તસ્માદ્ યત્નેન યોગીન્દ્રમીશ્વરજ્ઞાનતત્પરમ્ ।
ભોજયેદ્ હવ્યકવ્યેષુ અલાભાદિતરાન્ દ્વિજાન્

એષ વૈ પ્રથમઃ કલ્પઃ પ્રિદાને હવ્યકવ્યયોઃ ।
અનુકલ્પસ્ત્વયં જ્ઞેયઃ સદા સદ્ભિરનુષ્ઠિતઃ

માતામહં માતુલં ચ સ્વસ્ત્રીયં શ્વશુરં ગુરુમ્ ।
દૌહિત્રં વિટ્પતિં બન્ધુમૃત્વિગ્યાજ્યૌ ચ ભોજયેત્

ન શ્રાદ્ધે ભોજયેન્મિત્રં ધનૈઃ કાર્યો ઽસ્ય સંગ્રહઃ ।
પૈશાચી દક્ષિણા સા હિ નૈવામુત્ર ફલપ્રદા

કામ શ્રાદ્ધે ઽર્ચયેન્મિત્રં નાભિરૂપમપિ ત્વરિમ્ ।
દ્વિષતા હિ હવિર્ભુક્તં ભવતિ પ્રેત્ય નિષ્ફલમ્

બ્રાહ્મણો હ્યનધીયાનસ્તૃણાગ્નિરિવ શામ્યતિ ।
તસ્મૈ હવ્યં ન દાતવ્યં ન હિ ભસ્મનિ હૂયતે

યથેરિણે બીજમુપ્ત્વા ન વપ્તા લભતે ફલમ્ ।
તથાનૃચે હવિર્દત્ત્વા ન દાતા લભતે ફલમ્

યાવતો ગ્રસતે પિણ્ડાન્ હવ્યકવ્યેષ્વમન્ત્રવિત્ ।
તાવતો ગ્રસતે પ્રેત્ય દીપ્તાન્ સ્થૂલાંસ્ત્વયોગુડાન્

અપિ વિદ્યાકુલૈર્યુક્તા હીનવૃત્તા નરાધમાઃ ।
યત્રૈતે ભુઞ્જતે હવ્યં તદ્ ભવેદાસુર દ્વિજાઃ

યસ્ય વેદશ્ચ વેદી ચ વિચ્છિદ્યેતે ત્રિપૂરુષમ્ ।
સ વૈ દુર્બ્રાહ્મણો નાર્હઃ શ્રાદ્ધાદિષુ કદાચન

શૂદ્રપ્રેષ્યો ભૃતો રાજ્ઞો વૃષલો ગ્રામયાજકઃ ।
બધબન્ધોપજીવી ચ ષડેતે બ્રહ્મબન્ધવઃ

દત્તાનુયોગાન્ વૃત્યર્થં પતિતાન્ મનુરબ્રવીત્ ।
વેદવિક્રાયિણો હ્યેતે શ્રાદ્ધાદિષુ વિગર્હિતાઃ

શ્રુતિવિક્રયિણો યે તુ પરપૂર્વાસમુદ્ભવાઃ ।
અસમાનાન્ યાજયન્તિ પતિતાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ

અસંસ્કૃતાધ્યાપકા યે ભૃત્યા વાધ્યાપયન્તિ યે ।
અધીયતે તથા વેદાન્ પતિતાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ

વૃદ્ધશ્રાવકનિર્ગ્રન્થાઃ પઞ્ચરાત્રવિદો જનાઃ ।
કાપાલિકાઃ પાશુપતાઃ પાષણ્ડા યે ચ તદ્વિધાઃ

યસ્યાશ્નન્તિ હવીંષ્યેતે દુરાત્માનસ્તુ તામસાઃ ।
ન તસ્ય તદ્ ભવેચ્છ્રાદ્ધં પ્રેત્ય ચેહ ફલપ્રદમ્

અનાશ્રમો યો દ્વિજઃ સ્યાદાશ્રમી વા નિરર્થકઃ ।
મિથ્યાશ્રમી ચ તે વિપ્રા વિજ્ઞેયાઃ પઙ્ક્તિદૂષકાઃ

દુશ્ચર્મા કુનખી કુષ્ઠી શ્વિત્રી ચ શ્યાવદન્તકઃ ।
વિદ્ધપ્રજનનશ્ચૈવ સ્તેનઃ ક્લીબો ઽથ નાસ્તિકઃ

મદ્યપો વૃષલીસક્તો વીરહા દિધિષૂપતિઃ ।
આગારદાહી કુણ્ડાશી સોમવિક્રયિણો દ્વિજાઃ

પરિવેત્તા તથા હિંસ્ત્રઃ પરિવિત્તિર્નિરાકૃતિઃ ।
પૌનર્ભવઃ કુસીદી ચ તથા નક્ષત્રદર્શકઃ

ગીતવાદિત્રનિરતો વ્યાધિતઃ કાણ એવ ચ ।
હીનાઙ્ગશ્ચાતિરિક્તાઙ્ગો હ્યવકીર્ણિસ્તથૈવ ચ

કન્યાદૂષી કુણ્ડગોલૌ અભિશસ્તો ઽથ દેવલઃ ।
મિત્રધ્રુક્ પિશુનશ્ચૈવ નિત્યં ભાર્યાનુવર્તકઃ

માતાપિત્રોર્ગુરોસ્ત્યાગી દારત્યાગી તથૈવ ચ ।
ગોત્રભિદ્ ભ્રષ્ટશૌચશ્ચ કાણ્ડસ્પૃષ્ટસ્તથૈવ ચ

અનપત્યઃ કૂટસાક્ષી યાચકો રઙ્ગજીવકઃ ।
સમુદ્રયાયી કૃતહા તથા સમયભેદકઃ

દેવનિન્દાપરશ્ચૈવ વેદનિન્દારતસ્તથા ।
દ્વિજનિન્દારતશ્ચૈતે વર્જ્યાઃ શ્રાદ્ધાદિકર્મસુ

કૃતઘ્નઃ પિશુનઃ ક્રૂરો નાસ્તિકો વેદનિન્દકઃ ।
મિત્રધ્રુક્ કુહકશ્ચૈવ વિશેષાત્ પઙ્ક્તિદૂષકાઃ

સર્વે પુનરભોજ્યાન્નાસ્ત્વદાનાર્હાશ્ચ કર્મસુ ।
બ્રહ્મભાવનિરસ્તાશ્ચ વર્જનીયાઃ પ્રયત્નતઃ

શૂદ્રાન્નરસપુષ્ટાઙ્ગઃ સંધ્યોપાસનવર્જિતઃ ।
મહાયજ્ઞવિહીનશ્ચ બ્રાહ્મણઃ પઙ્ક્તિદૂષકઃ

અધીતનાશનશ્ચૈવ સ્નાનહોમવિવર્જિતઃ ।
તામસો રાજસશ્ચૈવ બ્રાહ્મણઃ પઙ્ક્તિદૂષકઃ

બહુનાત્ર કિમુક્તેન વિહિતાન્ યે ન કુર્વતે ।
નિન્દિતાનાચરન્ત્યેતે વર્જનીયાઃ પ્રયત્નતઃ