કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.1

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે એકપઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ
ઉપરિવિભાગઃ
ઋષય ઊચુઃ
ભવતા કથિતઃ સમ્યક્ સર્ગઃ સ્વાયંભુવસ્તતઃ ।
બ્રહ્માણ્ડસ્યાસ્ય વિસ્તારો મન્વન્તરવિનિશ્ચયઃ

તત્રેશ્વરેશ્વરો દેવો વર્ણિભિર્ધર્મતત્પરૈઃ ।
જ્ઞાનયોગરતૈર્નિત્યમારાધ્યઃ કથિતસ્ત્વયા

તદ્વદાશેષસંસારદુઃ ખનાશમનુત્તમમ્ ।
જ્ઞાનં બ્રહ્મૈકવિષયં યેન પશ્યેમ તત્પરમ્

ત્વં હિ નારાયણાત્સાક્ષાત્ કૃષ્ણદ્વૈપાયનાત્ પ્રભો ।
અવાપ્તાખિલવિજ્ઞાનસ્તત્ત્વાં પૃચ્છામહે પુનઃ

શ્રુત્વા મુનીનાં તદ્ વાક્યં કૃષ્ણદ્વૈપાયનં પ્રભુમ્ ।
સૂતઃ પૌરાણિકઃ સ્મૃત્વા ભાષિતું હ્યુપચક્રમે

અથાસ્મિન્નન્તરે વ્યાસઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ સ્વયમ્ ।
આજગામ મુનિશ્રેષ્ઠા યત્ર સત્રં સમાસતે

તં દૃષ્ટ્વા વેદવિદ્વાંસં કાલમેઘસમદ્યુતિમ્ ।
વ્યાસં કમલપત્રાક્ષં પ્રણેમુર્દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

પપાત દણ્ડવદ્ ભૂમૌ દૃષ્ટ્વાસૌ રોમહર્ષણઃ ।
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ગુરું પ્રાઞ્જલિઃ પાર્શ્વગો ઽભવત્

પૃષ્ટાસ્તે ઽનામયં વિપ્રાઃ શૌનકાદ્યા મહામુનિમ્ ।
સમાશ્વાસ્યાસનં તસ્મૈ તદ્યોગ્યં સમકલ્પયન્

અથૈતાનબ્રવીદ્ વાક્યં પરાશરસુતઃ પ્રભુઃ ।
કચ્ચિન્ન તપસો હાનિઃ સ્વાધ્યાયસ્ય શ્રુતસ્ય ચ

તતઃ સ સૂતઃ સ્વગુરું પ્રણમ્યાહ મહામુનિમ્ ।
જ્ઞાનં તદ્ બ્રહ્મવિષયં મુનીનાં વક્તુમર્હસિ

ઇમે હિ મુનયઃ શાન્તાસ્તાપસા ધર્મતત્પરાઃ ।
શુશ્રૂષા જાયતે ચૈષાં વક્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ

જ્ઞાનં વિમુક્તિદં દિવ્યં યન્મે સાક્ષાત્ ત્વયોદિતમ્ ।
મુનીનાં વ્યાહૃતં પૂર્વં વિષ્ણુના કૂર્મરૂપિણા

શ્રુત્વા સૂતસ્ય વચનં મુનિઃ સત્યવતીસુતઃ ।
પ્રણમ્ય શિરસા રુદ્રં વચઃ પ્રાહ સુખાવહમ્

વ્યાસ ઉવાચ
વક્ષ્યે દેવો મહાદેવઃ પૃષ્ટો યોગીશ્વરૈઃ પુરા ।
સનત્કુમારપ્રમુખૈઃ સ્વયં યત્સમભાષત

સનત્કુમારઃ સનકસ્તથૈવ ચ સનન્દનઃ ।
અઙ્ગિરા રુદ્રસહિતો ભૃગુઃ પરમધર્મવિત્

કણાદઃ કપિલો યોગી વામદેવો મહામુનિઃ ।
શુક્રો વસિષ્ઠો ભગવાન્ સર્વે સંયતમાનસાઃ

પરસ્પરં વિચાર્યૈતે સંશયાવિષ્ટચેતસઃ ।
તપ્તવન્તસ્તપો ઘોરં પુણ્યે બદરિકાશ્રમે

અપશ્યંસ્તે મહાયોગમૃષિં ધર્મસુતં શુચિમ્ ।
નારાયણમનાદ્યન્તં નરેણ સહિતં તદા

સંસ્તૂય વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ સર્વે વેદસમુદ્ભવૈઃ ।
પ્રણેમુર્ભક્તિસંયુક્તા યોગિનો યોગવિત્તમમ્

વિજ્ઞાય વાઞ્છિતં તેષાં ભગવાનપિ સર્વવિત્ ।
પ્રાહ ગમ્ભીરયા વાચા કિમર્થં તપ્યતે તપઃ

અબ્રુવન્ હૃષ્ટમનસો વિશ્વાત્માનં સનાતનમ્ ।
સાક્ષાન્નારાયણં દેવમાગતં સિદ્ધિસૂચકમ્

વયં સંશયમાપન્નાઃ સર્વે વૈ બ્રહ્મવાદિનઃ ।
ભવન્તમેકં શરણં પ્રપન્નાઃ પુરુષોત્તમમ્

ત્વં હિ તદ્ વેત્થ પરમં સર્વજ્ઞો ભગવાનૃષિઃ ।
નારાયણઃ સ્વયં સાક્ષાત્ પુરાણો ઽવ્યક્તપૂરુષઃ

નહ્યન્યો વિદ્યતે વેત્તા ત્વામૃતે પરમેશ્વર ।
શુશ્રૂષાસ્માકમખિલં સંશયં છેત્તુમર્હસિ

કિં કારણમિદં કૃત્સ્નં કો ઽનુસંસરતે સદા ।
કશ્ચિદાત્મા ચ કા મુક્તિઃ સંસારઃ કિંનિમિત્તકઃ

કઃ સંસારયતીશાનઃ કો વા સર્વં પ્રપશ્યતિ ।
કિં તત્ પરતરં બ્રહ્મ સર્વં નો વક્તુમર્હસિ

એવમુક્તે તુ મુનયઃ પ્રાપશ્યન્ પુરુષોત્તમમ્ ।
વિહાય તાપસં રૂપં સંસ્થિતં સ્વેન તેજસા

વિભ્રાજમાનં વિમલં પ્રભામણ્ડલમણ્ડિતમ્ ।
શ્રીવત્સવક્ષસં દેવં તપ્તજામ્બૂનદપ્રભમ્

શઙ્ખચક્રગદાપાણિં શાર્ઙ્ગહસ્તં શ્રિયાવૃતમ્ ।
ન દૃષ્ટસ્તત્ક્ષણાદેવ નરસ્તસ્યૈવ તેજસા

તદન્તરે મહાદેવઃ શશાઙ્કાઙ્કિતશેખરઃ ।
પ્રસાદાભિમુખો રુદ્રઃ પ્રાદુરાસીન્મહેશ્વરઃ

નિરીક્ષ્ય તે જગન્નાથં ત્રિનેત્રં ચન્દ્રભૂષણમ્ ।
તુષ્ટુવુર્હૃષ્ટમનસો ભક્ત્યા તં પરમેશ્વરમ્

જયેશ્વર મહાદેવ જય ભૂતપતે શિવ ।
જયાશેષમુનીશાન તપસાભિપ્રપૂજિત

સહસ્રમૂર્તે વિશ્વાત્મન્ જગદ્યન્ત્રપ્રવર્તક ।
જયાનન્ત જગજ્જન્મત્રાણસંહારકારણ

સહસ્રચરણેશાન શંભો યોગીન્દ્રવન્દિત ।
જયામ્બિકાપતે દેવ નમસ્તે પરમેશ્વર

સંસ્તુતો ભગવાનીશસ્ત્ર્યમ્બકો ભક્તવત્સલઃ ।
સમાલિઙ્ગ્ય હૃષીકેશં પ્રાહ ગમ્ભીરયા ગિરા

કિમર્થં પુણ્ડરીકાક્ષ મુનીન્દ્રા બ્રહ્મવાદિનઃ ।
ઇમં સમાગતા દેશં કિં વા કાર્યં મયાચ્યુત

આકર્ણ્ય ભગવદ્વાક્યં દેવદેવો જનાર્દનઃ ।
પ્રાહ દેવો મહાદેવં પ્રસાદાભિમુખં સ્થિતમ્

ઇમે હિ મુનયો દેવ તાપસાઃ ક્ષીણકલ્મષાઃ ।
અભ્યાગતા માં શરણં સમ્યગ્દર્શનકાઙ્ક્ષિણઃ

યદિ પ્રસન્નો ભગવાન્ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
સન્નિધૌ મમ તજ્જ્ઞાનં દિવ્યં વક્તુમિહાર્હસિ

ત્વં હિ વેત્થ સ્વમાત્માનં ન હ્યન્યો વિદ્યતે શિવ ।
તતસ્ત્વમાત્મનાત્માનં મુનીન્દ્રેભ્યઃ પ્રદર્શય

એવમુક્ત્વા હૃષીકેશઃ પ્રોવાચ મુનિપુઙ્ગવાન્ ।
પ્રદર્શયન્ યોગસિદ્ધિં નિરીક્ષ્ય વૃષભધ્વજમ્

સંદર્શનાન્મહેશસ્ય શઙ્કરસ્યાથ શૂલિનઃ ।
કૃતાર્થં સ્વયમાત્માનં જ્ઞાતુમર્હથ તત્ત્વતઃ

પ્રષ્ટુમર્હથ વિશ્વેશં પ્રત્યક્ષં પુરતઃ સ્થિતમ્ ।
મમૈવ સન્નિધાવેષ યથાવદ્ વક્તુમીશ્વરઃ

નિશમ્ય વિષ્ણુવચનં પ્રણમ્ય વૃષભધ્વજમ્ ।
સનત્કુમારપ્રમુખાઃ પૃચ્છન્તિ સ્મ મહેશ્વરમ્

અથાસ્મિન્નન્તરે દિવ્યમાસનં વિમલં શિવમ્ ।
કિમપ્યચિન્ત્યં ગગનાદીશ્વરાર્હં સમુદ્બભૌ

તત્રાસસાદ યોગાત્મા વિષ્ણુના સહ વિશ્વકૃત્ ।
તેજસા પૂરયન્ વિશ્વં ભાતિ દેવો મહેશ્વરઃ

તં તે દેવાદિદેવેશં શઙ્કરં બ્રહ્મવાદિનઃ ।
વિભ્રાજમાનં વિમલે તસ્મિન્ દદૃશુરાસને

યં પ્રપશ્યન્તિયોગસ્થાઃ સ્વાત્મન્યાત્માનમીશ્વરમા ।
અનન્યતેજસં શાન્તં શિવં દદૃશિરે કિલ

યતઃ પ્રસૂતિર્ભૂતાનાં યત્રૈતત્ પ્રવિલીયતે ।
તમાસનસ્થં ભૂતાનામીશં દદૃશિરે કિલ

યદન્તરા સર્વમેતદ્ યતો ઽભિન્નમિદં જગત્ ।
સ વાસુદેવમાસીનં તમીશં દદૃશુઃ કિલ

પ્રોવાચ પૃષ્ટો ભગવાન્ મુનીનાં પરમેશ્વરઃ ।
નિરીક્ષ્ય પુણ્ડરીકાક્ષં સ્વાત્મયોગમનુત્તમમ્

તચ્છૃણુધ્વં યથાન્યાયમુચ્યમાનં મયાનઘાઃ ।
પ્રશાન્તમાનસાઃ સર્વે જ્ઞાનમીશ્વરભાષિતમ્