કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.16

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ
વ્યાસ ઉવાચ
ન હિંસ્યાત્ સર્વભૂતાનિનાનૃતં વાવદેત્ ક્વચિત્ ।
નાહિતં નાપ્રિયં વાક્યં ન સ્તેનઃ સ્યાદ્ કદાચન

તૃણં વા યદિ વા શાકં મૃદં વા જલમેવ વા ।
પરસ્યાપહરઞ્જન્તુર્નરકં પ્રતિપદ્યતે

ન રાજ્ઞઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાન્ન શૂદ્રપતિતાદપિ ।
ન ચાન્યસ્માદશક્તશ્ચ નિન્દિતાન્ વર્જયેદ્ બુધઃ

નિત્યં યાચનકો ન સ્યાત્ પુનસ્તં નૈવ યાચયેત્ ।
પ્રાણાનપહરત્યેવં યાચકસ્તસ્ય દુર્મતિઃ

ન દેવદ્રવ્યહારી સ્યાદ્ વિશેષેણ દ્વિજોત્તમઃ ।
બ્રહ્મસ્વં વા નાપહરેદાપદ્યપિ કદાચન

ન વિષં વિષમિત્યાહુર્બ્રહ્મસ્વં વિષમુચ્યતે ।
દેવસ્વં ચાપિ યત્નેન સદા પરિહરેત્ તતઃ

પુષ્પે શાક્રોદકે કાષ્ઠે તથા મૂલે ફલે તૃણે ।
અદત્તાદાનમસ્તેયં મનુઃ પ્રાહ પ્રજાપતિઃ

ગ્રહીતવ્યાનિ પુષ્પાણિ દેવાર્ચનવિધૌ દ્વિજાઃ ।
નૈકસ્માદેવ નિયતમનનુજ્ઞાય કેવલમ્

તૃણં કાષ્ઠં ફલં પુષ્પં પ્રકાશં વૈ હરેદ્ બુધઃ ।
ધર્માર્થં કેવલં વિપ્રા હ્યન્યથા પતિતો ભવેત્

તિલમુદ્ગયવાદીનાં મુષ્ટિર્ગ્રાહ્યા પથિ સ્થિતૈઃ ।
ક્ષુધાર્તૈર્નાન્યથા વિપ્રા ધર્મવિદ્ભિરિતિ સ્થિતિઃ

ન ધર્મસ્યાપદેશેન પાપં કૃત્વા વ્રતં ચરેત્ ।
વ્રતેન પાપં પ્રચ્છાદ્ય કુર્વન્ સ્ત્રીશૂદ્રદમ્ભનમ્

પ્રેત્યેહ ચેદૃશો વિપ્રો ગર્હ્યતે બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
છદ્મનાચરિતં યચ્ચ વ્રતં રક્ષાંસિ ગચ્છતિ

અલિઙ્ગી લિઙ્ગિવેષેણ યો વૃત્તિમુપજીવતિ ।
સ લિઙ્ગિનાં હરેદેનસ્તિર્યગ્યોનૌ ચ જાયતે

બૈડાલવ્રતિનઃ પાપા લોકે ધર્મવિનાશકાઃ ।
સદ્યઃ પતન્તિ પાપેષુ કર્મણસ્તસ્ય તત્ ફલમ્

પાષણ્ડિનો વિકર્મસ્થાન્ વામાચારાંસ્તથૈવ ચ ।
પઞ્ચરાત્રાન્ પાશુપતાન્ વાઙ્માત્રેણાપિ નાર્ચયેત્

વેદનિન્દારતાન્ મર્ત્યાન્ દેવનિન્દારતાંસ્તથા ।
દ્વિજનિન્દારતાંશ્ચૈવ મનસાપિ ન ચિન્તયેત્

યાજનં યોનિસંબન્ધં સહવાસં ચ ભાષણમ્ ।
કુર્વાણઃ પતતે જન્તુસ્તસ્માદ્ યત્નેન વર્જયેત્

દેવદ્રોહાદ્ ગુરુદ્રોહઃ કોટિકોટિગુણાધિકઃ ।
જ્ઞાનાપવાદો નાસ્તિક્યં તસ્માત્ કોટિગુણાધિકમ્

ગોભિશ્ચ દૈવતૈર્વિપ્રૈઃ કૃષ્યા રાજોપસેવયા ।
કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ યાનિ હીનાનિ ધર્મતઃ

કુવિવાહૈઃ ક્રિયાલોપૈર્વેદાનધ્યયનેન ચ ।
કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ બ્રાહ્મણાતિક્રમેણ ચ

અનૃતાત્ પારદાર્યાચ્ચ તથાભક્ષ્યસ્ય ભક્ષણાત્ ।
અશ્રૌતધર્માચરણાત્ ક્ષિપ્રં નશ્યતિ વૈ કુલમ્

અશ્રોત્રિયેષુ વૈ દાનાદ્ વૃષલેષુ તથૈવ ચ ।
વિહિતાચારહીનેષુ ક્ષિપ્રં નશ્યતિ વૈ કુલમ્

નાધાર્મિકૈર્વૃતે ગ્રામે ન વ્યાધિબહુલે ભૃશમ્ ।
ન શૂદ્રરાજ્યે નિવસેન્ન પાષણ્ડજનૈર્વૃતે

હિમવદ્વિન્ધ્યયોર્મધ્યે પૂર્વપશ્ચિમયોઃ શુભમ્ ।
મુક્ત્વા સમુદ્રયોર્દેશં નાન્યત્ર નિવસેદ્ દ્વિજઃ

કૃષ્ણો વા યત્ર ચરતિ મૃગો નિત્યં સ્વભાવતઃ ।
પુણ્યાશ્ચ વિશ્રુતા નદ્યસ્તત્ર વા નિવસેદ્ દ્વિજઃ

અર્ધક્રોશાન્નદીકૂલં વર્જયિત્વા દ્વિજોત્તમઃ ।
નાન્યત્ર નિવસેત્ પુણ્યં નાન્ત્યજગ્રામસન્નિધૌ

ન સંવસેચ્ચ પતિતૈર્ન ચણ્ડાલૈર્ન પુક્કસૈઃ ।
ન મૂર્ખૈર્નાવલિપ્તૈશ્ચ નાન્ત્યૈર્નાન્ત્યાવસાયિભિઃ

એકશય્યાસનં પઙ્ક્તિર્ભાણ્ડપક્વાન્નમિશ્રણમ્ ।
યાજનાધ્યાપને યોનિસ્તથૈવ સહભોજનમ્

સહાધ્યાયસ્તુ દશમઃ સહયાજનમેવ ચ ।
એકાદશ સમુદ્દિષ્ટા દોષાઃ સાઙ્કર્યસંજ્ઞિતાઃ

સમીપે વા વ્યવસ્થાનાત્ પાપં સંક્રમતે નૃણામ્ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન સાઙ્કર્યં પરિવર્જયેત્

એકપઙ્ક્ત્યુપવિષ્ટા યે ન સ્પૃશન્તિ પરસ્પરમ્ ।
ભસ્મના કૃતમર્યાદા ન તેષાં સંકરો ભવેત્

અગ્નિના ભસ્મના ચૈવ સલિલેનાવસેકતઃ ।
દ્વારેણ સ્તમ્ભમાર્ગેણ ષડ્ભિઃ પઙ્ક્તિર્વિભિદ્યતે

ન કુર્યાચ્છુષ્કવૈરાણિ વિવાદં ચ ન પૈશુનમ્ ।
પરક્ષેત્રે ગાં ધયન્તીં ન ચાચક્ષીત કસ્યચિત્ ।
ન સંવદેત્ સૂતકે ચ ન કઞ્ચિન્મર્મણિ સ્પૃશેત્

ન સૂર્યપરિવેષં વા નેન્દ્રચાપં શવાગ્નિકમ્ ।
પરસ્મૈ કથયેદ્ વિદ્વાન્ શશિનં વા કદાચન

ન કુર્યાદ્ બહુભિઃ સાર્ધં વિરોધં બન્ધુભિસ્તથા ।
આત્મનઃ પ્રતિકૂલાનિ પરેષાં ન સમાચરેત્

તિથિં પક્ષસ્ય ન બ્રૂયાત્ ન નક્ષત્રાણિ નિર્દિશેત્ ।
નોદક્યામભિભાષેત નાશુચિં વા દ્વિજોત્તમઃ

ન દેવગુરુવિપ્રાણાં દીયમાનં તુ વારયેત્ ।
ન ચાત્માનં પ્રશંસેદ્ વા પરનિન્દાં ચ વર્જયેત્ ।
વેદનિન્દાં દેવનિન્દાં પ્રયત્નેન વિવર્જયેત્

યસ્તુ દેવાનૃષીન્ વિપ્રાન્વેદાન્ વા નિન્દતિ દ્વિજઃ ।
ન તસ્ય નિષ્કૃતિર્દૃષ્ટા શાસ્ત્રેષ્વિહ મુનીશ્વરાઃ

નિન્દયેદ્ વૈ ગુરું દેવં વેદં વા સોપબૃંહણમ્ ।
કલ્પકોટિશતં સાગ્રં રૌરવે પચ્યતે નરઃ

તૂષ્ણીમાસીત નિન્દાયાં ન બ્રૂયાત્ કિઞ્ચિદુત્તરમ્ ।
કર્ણૌ પિધાય ગન્તવ્યં ન ચૈતાનવલોકયેત્

વર્જયેદ્ વૈ રહસ્યાનિ પરેષાં ગૂહયેદ્ બુધઃ ।
વિવાદં સ્વજનૈઃ સાર્ધં ન કુર્યાદ્ વૈ કદાચન

ન પાપં પાપિનાં બ્રૂયાદપાપં વા દ્વિજાત્તમાઃ ।
સતેનતુલ્યદોષઃ સ્યાન્મિથ્યા દ્વિર્દેષવાન્ ભવેત્

યાનિ મિથ્યાભિશસ્તાનાં પતન્ત્યશ્રૂણિ રોદનાત્ ।
તાનિપુત્રાન્ પશૂન્ઘ્નિન્તિ તેષાં મિથ્યાભિશંસિનામ્

બ્રિહ્મહત્યાસુરાપાને સ્તેયગુર્વઙ્ગનાગમે ।
દૃષ્ટં વિશોધનં વૃદ્ધૈર્નાસ્તિ મિથ્યાભિશંસને

નેક્ષેતોદ્યન્તમાદિત્યં શશિનં ચાનિમિત્તતઃ ।
નાસ્તં યાન્તં ન વારિસ્થં નોપસૃષ્ટં ન મઘ્યગમ્ ।
તિરોહિતં વાસસા વા નાદર્શાન્તરગામિનમ્

ન નગ્નાં સ્ત્રિયમીક્ષેત પુરુષં વા કદાચન ।
ન ચ મૂત્રં પુરીષં વા ન ચ સંસ્પૃષ્ટમૈથુનમ્ ।
નાશુચિઃ સૂર્યસોમાદીન્ ગ્રહાનાલોકયેદ્ બુધઃ

પતિતવ્યઙ્ગચણ્ડાલાનુચ્છિષ્ટાન્ નાવલોકયેત્ ।
નાભિભાષેત ચ પરમુચ્છિષ્ટો વાવગુણ્ઠિતઃ

ન પશ્યેત્ પ્રેતસંસ્પર્શં ન ક્રુદ્ધસ્ય ગુરોર્મુખમ્ ।
ન તૈલોદકયોશ્છાયાં ન પત્નીં ભોજને સતિ ।
નામુક્તબન્ધનાઙ્ગાં વા નોન્મત્તં મત્તમેવ વા

નાશ્નીયાત્ ભાર્યયા સાર્ધંનૈનામીક્ષેત ચાશ્નતીમ્ ।
ક્ષુવન્તીં જૃમ્ભમાણાં વા નાસનસ્થાં યથાસુખમ્

નોદકે ચાત્મનો રૂપં ન કૂલં શ્વભ્રમેવ વા ।
ન લઙ્ઘયેચ્ચ મૂત્રં વા નાધિતિષ્ઠેત્ કદાચન

ન શૂદ્રાય મતિં દદ્યાત્ કૃશરં પાયસં દધિ ।
નોચ્છિષ્ટં વા મધુ ઘૃતં ન ચ કૃષ્ણાજિનં હવિઃ

ન ચૈવાસ્મૈ વ્રતં દદ્યાન્ન ચ ધર્મં વદેદ્ બુધઃ ।
ન ચ ક્રોધવશં ગચ્છેદ્ દ્વેષં રાગં ચ વર્જયેત્

લોભં દમ્ભં તથા યત્નાદસૂયાં જ્ઞાનકુત્સનમ્ ।
ઈર્ષ્યાં મદં તથા શોકં મોહં ચ પરિવર્જયેત્

ન કુર્યાત્ કસ્યચિત્ પીડાં સુતં શિષ્યં ચ તાડયેત્ ।
ન હીનાનુપસેવેત ન ચ તીક્ષ્ણમતીન્ ક્વચિત્

નાત્માનં ચાવમન્યેત દૈન્યં યત્નેન વર્જયેત્ ।
ન વિશિષ્ટાનસત્કુર્યાત્ નાત્માનં વા શપેદ્ બુધઃ

ન નખૈર્વિલિખેદ્ ભૂમિં ગાં ચ સંવેશયેન્ન હિ ।
ન નદીષુ નદીં બ્રૂયાત્ પર્વતેષુ ચ પર્વતાન્

આવાસે ભોજને વાપિ ન ત્યજેત્ હસયાયિનમ્ ।
નાવગાહેદપો નગ્નો વહ્નિં નાતિવ્રજેત્ પદા

શિરો ઽભ્યઙ્ગાવશિષ્ટેન તૈલેનાઙ્ગં ન લેપયેત્ ।
ન સર્પશસ્ત્રૈઃ ક્રીડેત સ્વાનિ ખાનિ ન સંસ્પૃશેત્ ।
રોમાણિ ચ રહસ્યાનિ નાશિષ્ટેન સહ વ્રજેત્

ન પાણિપાદવાઙ્નેત્રચાપલ્યં સમુપાશ્રયેત્ ।
ન શિશ્નોદરચાપલ્યં ન ચ શ્રવણયોઃ ક્વચિત્

ન ચાઙ્ગનખવાદં વૈ કુર્યાન્નાઞ્જલિના પિબેત્ ।
નાભિહન્યાજ્જલં પદ્ભ્યાં પાણિના વા કદાચન

ન શાતયેદિષ્ટકાભિઃ ફલાનિ ન ફલેન ચ ।
ન મ્લેચ્છભાષાં શિક્ષેત નાકર્ષેચ્ચ પદાસનમ્

ન ભેદનમવસ્ફોટં છેદનં વા વિલેખનમ્ ।
કુર્યાદ્ વિમર્દનં ધીમાન્ નાકસ્માદેવ નિષ્ફલમ્

નોત્સઙ્ગેભક્ષયેદ્ ભક્ષ્યં વૃથા ચેષ્ટાં ચ નાચરેત્ ।
ન નૃત્યેદથવા ગાયેન્ન વાદિત્રાણિ વાદયેત્

ન સંહતાભ્યાં પાણિભ્યાં કણ્ડૂયેદાત્મનઃ શિરઃ ।
ન લૌકિકૈઃ સ્તવૈર્દેવાંસ્તોષયેદ્ બાહ્યજૈરપિ

નાક્ષૈઃ ક્રીડેન્ન ધાવેત નાપ્સુ વિણ્મૂત્રમાચરેત્ ।
નોચ્છિષ્ટઃ સંવિશેન્નિત્યં ન નગ્નઃ સ્નાનમાચરેત્

ન ગચ્છેન્ન પઠેદ્ વાપિ ન ચૈવ સ્વશિરઃ સ્પૃશેત્ ।
ન દન્તૈર્નખરોમાણિ છિન્દ્યાત્ સુપ્તં ન બોધયેત્

ન બાલાતપમાસેવેત્ પ્રેતધૂમં વિવર્જયેત્ ।
નૈકઃ સુપ્યાચ્છૂન્યગૃહે સ્વયં નોપાનહૌ હરેત્

નાકારણાદ્ વા નિષ્ઠીવેન્ન બાહુભ્યાં નદીં તરેત્ ।
ન પાદક્ષાલનં કુર્યાત્ પાદેનૈવ કદાચન

નાગ્નૌ પ્રતાપયેત્ પાદૌ ન કાંસ્યે ધાવયેદ્ બુધઃ ।
નાભિપ્રાસરયેદ્ દેવં બ્રાહ્મણાન્ ગામથાપિ વા ।
વાય્વગ્નિગુરુવિપ્રાન્ વા સૂર્યં વા શશિનં પ્રતિ

અશુદ્ધઃ શયનં યાનં સ્વાધ્યાયં સ્નાનવાહનમ્ ।
બહિર્નિષ્ક્રમણં ચૈવ ન કુર્વોત કથઞ્ચન

સ્વપ્નમધ્યયનં સ્નાનમુદ્વર્તં ભોજનં ગતિમ્ ।
ઉભયોઃ સંધ્યયોર્નિત્યં મધ્યાહ્ને ચૈવ વર્જયેત્

ન સ્પૃશેત્ પાણિનોચ્છિષ્ટો વિપ્રોગોબ્રાહ્મણાનલાન્ ।
ન ચાસનં પદા વાપિ ન દેવપ્રતિમાં સ્પૃશેત્

નાશુદ્ધો ઽગ્નિં પરિચરેન્ન દેવાન્ કીર્તયેદૃષીન્ ।
નાવગાહેદગાધામ્બુ ધારયેન્નાનિમિત્તતઃ

ન વામહસ્તેનોદ્ધત્ય પિબેદ્ વક્ત્રેણ વા જલમ્ ।
નોત્તરેદનુપસ્પૃશ્ય નાપ્સુ રેતઃ સમુત્સૃજેત્

અમેધ્યલિપ્તમન્યદ્ વા લોહિતં વા વિષાણિ વા ।
વ્યતિક્રમેન્ન સ્ત્રવન્તીં નાપ્સુ મૈથુનમાચરેત્ ।
ચૈત્યં વૃક્ષં ન વૈ છિન્દ્યાન્નાપ્સુ ષ્ઠીવનમાચરેત્

નાસ્થિભસ્મકપાલાનિ ન કેશાન્ન ચ કણ્ટકાન્ ।
તુષાઙ્ગારકરીષં વા નાધિતિષ્ઠેત્ કદાચન

ન ચાગ્નિં લઙ્ઘયેદ્ ધીમાન્ નોપદધ્યાદધઃ ક્વચિત્ ।
ન ચૈનં પાદતઃ કુર્યાન્મુખેન ન ધમેદ્ બુધઃ

ન કૂપમવરોહેત નાવેક્ષેતાશુચિઃ ક્વચિત્ ।
અગ્નૌ ન ચ ક્ષિપેદગ્નિં નાદ્ભિઃ પ્રશમયેત્ તથા

સુહૃન્મરણમાર્તિં વા ન સ્વયં શ્રાવયેત્ પરાન્ ।
અપણ્યં કૂટપણ્યં વા વિક્રયે ન પ્રયોજયેત્

ન વહ્નિં મુખનિશ્વાસૈર્ જ્વાલયેન્નાશુચિર્બુધઃ ।
પુણ્યસ્થાનોદકસ્થાને સીમાન્તં વા કૃષેન્ન તુ

ન ભિન્દ્યાત્ પૂર્વસમયમભ્યુપેતં કદાચન ।
પરસ્પરં પશૂન્ વ્યાલાન્ પક્ષિણો નાવબોધયેત્

પરબાધં ન કુર્વોત જલવાતાતપાદિભિઃ ।
કારયિત્વા સ્વકર્માણિ કારૂન્ પશ્ચાન્ન વઞ્ચયેત્ ।
સાયંપ્રાતર્ ગૃહદ્વારાન્ ભિક્ષાર્થં નાવઘટ્ટયેત્

બહિર્માલ્યં બહિર્ગન્ધં ભાર્યયા સહ ભોજનમ્ ।
વિગૃહ્ય વાદં કુદ્વારપ્રવેશં ચ વિવર્જયેત્

ન ખાદન્બ્રાહ્મણસ્તિષ્ઠેન્ન જલ્પેદ્ વા હસન્ બુધઃ ।
સ્વમગ્નિં નૈવ હસ્તેન સ્પૃશેન્નાપ્સુ ચિરં વસેત્

ન પક્ષકેણોપધમેન્ન શૂર્પેણ ન પાણિના ।
મુખે નૈવ ધમેદગ્નિં મુખાદગ્નિરજાયત

પરસ્ત્રિયં ન ભાષેત નાયાજ્યં યાજયેદ્ દ્વિજઃ ।
નૈકશ્ચરેત્ સભાં વિપ્રઃ સમવાયં ચ વર્જયેત્

ન દેવાયતનં ગચ્છેત્ કદાચિદ્ વાપ્રદક્ષિણમ્ ।
ન વીજયેદ્ વા વસ્ત્રેણ ન દેવાયતને સ્વપેત્

નૈકો ઽધ્વાનં પ્રપદ્યેત નાધાર્મિકજનૈઃ સહ ।
ન વ્યાધિદૂષિતૈર્વાપિ ન શૂદ્રૈઃ પતિતેન વા

નોપાનદ્વર્જિતો વાથ જલાદિરહિતસ્તથા ।
ન રાત્રૌ નારિણા સાર્ધં ન વિના ચ કમણ્ડલુમ્ ।
નાગ્નિગોબ્રાહ્મણાદીનામન્તરેણ વ્રજેત્ ક્વચિત્

ન વત્સતન્ત્રીં વિતતામતિક્રામેત્ ક્વચિદ્ દ્વિજઃ ।
ન નિન્દેદ્ યોગિનઃ સિદ્ધાન્ વ્રતિનો વાયતીંસ્તથા

દેવતાયતનં પ્રાજ્ઞો દેવાનાં ચૈવ સત્રિણામ્ ।
નાક્રામેત્ કામતશ્છાયાં બ્રાહ્મણાનાં ચ ગોરપિ

સ્વાં તુ નાક્રમયેચ્છાયાં પતિતાદ્યૈર્ન રોગિભિઃ ।
નાઙ્ગારભસ્મકેશાદિષ્વધિતિષ્ઠેત્ કદાચન

વર્જયેન્માર્જનીરેણું સ્નાનવસ્ત્રઘચોદકમ્ ।
ન ભક્ષયેદભક્ષ્યાણિ નાપેયં ચ પિબેદ્ દ્વિજઃ