કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.15

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ
વ્યાસ ઉવાચ
વેદં વેદૌ તથા વેદાન્ વેદાન્ વા ચતુરો દ્વિજાઃ ।
અધીત્ય ચાધિગમ્યાર્થં તતઃ સ્નાયાદ્ દ્વિજોત્તમઃ

ગુરવે તુ વરં દત્ત્વા સ્નાયીત તદનુજ્ઞયા ।
ચીર્ણવ્રતો ઽથ યુક્તાત્મા સશક્તઃ સ્નાતુમર્હતિ

વૈણવીં ધારયેદ્ યષ્ટિમન્તર્વાસસ્તથોત્તરમ્ ।
યજ્ઞોપવીતદ્વિતયં સોદકં ચ કમણ્ડલુમ્

છત્રં ચોષ્ણીષમમલં પાદુકે ચાપ્યુપાનહૌ ।
રૌક્મે ચ કુણ્ડલે વેદં કૃત્તકેશનખઃ શુચિઃ

સ્વાધ્યાયે નિત્યયુક્તઃ સ્યાદ્ બહિર્માલ્યં ન ધારયેત્ ।
અન્યત્રકાઞ્ચનાદ્ વિપ્રોનરક્તાં બિભૃયાત્ સ્ત્રજમ્

શુક્લામ્બરધરો નિત્યં સુગન્ધઃ પ્રિયદર્શનઃ ।
ન જીર્ણમલવદ્વાસા ભવેદ્ વૈ વિભવે સતિ

ન રક્તમુલ્બણં ચાન્યધૃતં વાસો ન કુણ્ડિકામ્ ।
નોપાનહૌ સ્ત્રજં ચાથ પાદુકે ચ પ્રયોજયેત્

ઉપવીતમલઙ્કારં દર્ભાન્ કૃષ્ણાજિનાનિ ચ ।
નાપસવ્યં પરીદધ્યાદ્ વાસો ન વિકૃતં વસેત્

આહરેદ્ વિધિવદ્ દારાન્ સદૃશાનાત્મનઃ શુભાન્ ।
રૂપલક્ષણસંયુક્તાન્ યોનિદોષવિવર્જિતાન્

અમાતૃગોત્રપ્રભવામસમાનર્ષિગોત્રજામ્ ।
આહરેદ્ બ્રાહ્મણો ભાર્યાં શીલશૌચસમન્વિતામ્

ઋતુકાલાભિગામી સ્યાદ્ યાવત્ પુત્રો ઽભિજાયતે ।
વર્જયેત્ પ્રતિષિદ્ધાનિ પ્રયત્નેન દિનાનિ તુ

ષષ્ઠ્યષ્ટમીં પઞ્ચદશીં દ્વાદશીં ચ ચતુર્દશીમ્ ।
બ્રહ્મચારી ભવેન્નિત્યં તદ્વજ્જન્મત્રયાહનિ

આદધીતાવસથ્યાગ્નિં જુહુયાજ્જાતવેદસમ્ ।
વ્રતાનિ સ્નાતકો નિત્યં પાવનાનિ ચ પાલયેત્

વેદોદિતં સ્વકં કર્મ નિત્યં કુર્યાદતન્દ્રિતઃ ।
અકુર્વાણઃ પતત્યાશુ નરકાનતિભીષણાન્

અબ્યસેત્ પ્રયતો વેદં મહાયજ્ઞાન્ ન હાપયેત્ ।
કુર્યાદ્ ગૃહ્યાણિ કર્માણિ સંધ્યોપાસનમેવ ચ

સખ્યં સમાધૈકૈઃ કુર્યાદુપેયાદીશ્વરં સદા ।
દૈવતાન્યપિ ગચ્છેત કુર્યાદ્ ભાર્યાભિપોષણમ્

ન ધર્મં ખ્યાપયેદ્ વિદ્વાન્ ન પાપં ગૂહયેદપિ ।
કુર્વોતાત્મહિતં નિત્યં સર્વભૂતાનિકમ્પકઃ

વયસઃ કર્મણોર્ઽથસ્ય શ્રુતસ્યાભિજનસ્ય ચ ।
વેષવાગ્બુદ્ધિસારૂપ્યમાચરન્ વિચરેત્ સદા

શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતઃ સમ્યક્ સાધુભિર્યશ્ચ સેવિતઃ ।
તમાચારં નિષેવેત નેહેતાન્યત્ર કર્હિચિત્

યેનાસ્ય પિતરો યાતા યેન યાતાઃ પિતામહાઃ ।
તેન યાયાત્ સતાં માર્ગં તેન ગચ્છન્ ન રિષ્યતિ

નિત્યં સ્વાધ્યાયશીલઃ સ્યાન્નિત્યં યજ્ઞોપવીતવાન્ ।
સત્યવાદી જિતક્રોધો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે

સંધ્યાસ્નાનપરો નિત્યં બ્રહ્મયજ્ઞુપરાયણઃ ।
અનસૂયી મૃદુર્દાન્તો ગૃહસ્થઃ પ્રેત્ય વર્ધતે

વીતરાગભયક્રોધો લોભમોહવિવર્જિતઃ ।
સાવિત્રીજાપ્યનિરતઃ શ્રાદ્ધકૃન્મુચ્યતે ગૃહી

માતાપિત્રોર્હિતે યુક્તો ગોબ્રાહ્મણહિતે રતઃ ।
દાન્તો યજ્વા દેવભક્તો બ્રહ્મલોકે મહીયતે

ત્રિવર્ગસેવી સતતં દેવતાનાં ચ પૂજનમ્ ।
કુર્યાદહરહર્નિત્યં નમસ્યેત્ પ્રયતઃ સુરાન્

વિભાગશીલઃ સતતં ક્ષમાયુક્તો દયાલુકઃ ।
ગૃહસ્થસ્તુ સમાખ્યાતો ન ગૃહેણ ગૃહી ભવેત્

ક્ષમા દયા ચ વિજ્ઞાનં સત્યં ચૈવ દમઃ શમઃ ।
અધ્યાત્મનિરતં જ્ઞાનમેતદ્ બ્રાહ્મણલક્ષણમ્

એતસ્માન્ન પ્રમાદ્યેત વિશેષેણ દ્વિજોત્તમઃ ।
યથાશક્તિં ચરન્ કર્મ નિન્દિતાનિ વિવર્જયેત્

વિધૂય મોહકલિલં લબ્ધ્વા યોગમનુત્તમમ્ ।
ગૃહસ્થો મુચ્યતે બન્ધાત્ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

વિગર્હાતિક્રમાક્ષેપહિંસાબન્ધવધાત્મનામ્ ।
અન્યમન્યુસમુત્થાનાં દોષાણાં મર્ષણં ક્ષમા

સ્વદુઃ ખેષ્વિવ કારુણ્યં પરદુઃ ખેષુ સૌહૃદાત્ ।
દયેતિ મુનયઃ પ્રાહુઃ સાક્ષાદ્ ધર્મસ્ય સાધનમ્

ચતુર્દશાનાં વિદ્યાનાં ધારણં હિ યતાર્થતઃ ।
વિજ્ઞાનમિતિ તદ્ વિદ્યાદ્ યેન ધર્મો વિવર્ધતે

અધીત્ય વિધિવદ્ વિદ્યામર્થં ચૈવોપલભ્ય તુ ।
ધર્મકાર્યાન્નિવૃત્તશ્ચેન્ન તદ્ વિજ્ઞાનમિષ્યતે

સત્યેન લોકાઞ્જયતિ સત્યં તત્પરમં પદમ્ ।
યથાભૂતપ્રવાદ્ તુ સત્યમાહુર્મનીષિણઃ

દમઃ શરીરોપરમઃ શમઃ પ્રજ્ઞાપ્રિસાદજઃ ।
અધ્યાત્મમક્ષરં વિદ્યાદ્ યત્ર ગત્વા ન શોચતિ

યયા સ દેવો ભગવાન્ વિદ્યયા વેદ્યતે પરઃ ।
સાક્ષાદ્ દેવો મહાદેવસ્તજ્જ્ઞાનમિતિ કીર્તિતમ્

તન્નિષ્ઠસ્તત્પરો વિદ્વાન્નિત્યમક્રોધનઃ શુચિઃ ।
મહાયજ્ઞપરો વિપ્રો લભતે તદનુત્તમમ્

ધર્મસ્યાયતનં યત્નાચ્છરીરં પરિપાલયેત્ ।
ન હિ દેહં વિના રુદ્રઃ પુરુષૈર્વિદ્યતે પરઃ

નિત્યધર્માર્થકામેષુ યુજ્યેત નિયતો દ્વિજઃ ।
ન ધર્મવર્જિતં કામમર્થં વા મનસા સ્મરેત્

સીદન્નપિ હિ ધર્મેણ ન ત્વધર્મં સમાચરેત્ ।
ધર્મો હિ ભગવાન્ દેવો ગતિઃ સર્વેષુ જન્તુષુ

ભૂતાનાં પ્રિયકારી સ્યાત્ ન પરદ્રોહકર્મધીઃ ।
ન વેદદેવતાનિન્દાં કુર્યાત્ તૈશ્ચ ન સંવસેત્

યસ્ત્વિમં નિયતં વિપ્રો ધર્માધ્યાયં પઠેચ્છુચિઃ ।
અધ્યાપયેત્ શ્રાવયેદ્ વા બ્રહ્મલોકે મહીયતે