કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.14

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ
વ્યાસ ઉવાચ
એવં દણ્ડાદિભિર્યુક્તઃ શૌચાચારસમન્વિતઃ ।
આહૂતો ઽધ્યયનં કુર્યાદ્ વીક્ષમાણો ગુરોર્મુખમ્

નિત્યમુદ્યતપાણિઃ સ્યાત્ સાધ્વાચારઃ સુસંયતઃ ।
આસ્યતામિતિ ચોક્તઃ સન્નાસીતાભિમુખં ગુરોઃ

પ્રતિશ્રવણસંભાષે શયાનો ન સમાચરેત્ ।
નાસીનો ન ચ ભુઞ્જાનો ન તિષ્ઠન્ન પરાઙ્મુખઃ

નીચં શય્યાસનં ચાસ્ય સર્વદા ગુરુસન્નિધૌ ।
ગુરોસ્તુ ચક્ષુર્વિષયે ન યથેષ્ટાસનો ભવેત્

નોદાહરેદસ્ય નામ પરોક્ષમપિ કેવલમ્ ।
ન ચૈવાસ્યાનુકુર્વોત ગતિભાષણચેષ્ટિતમ્

ગુરોર્યત્ર પરીવાદો નિન્દા ચાપિ પ્રવર્તતે ।
કર્ણૈં તત્ર પિધાતવ્યૌ ગન્તવ્યં વા તતો ઽન્યતઃ

દૂરસ્થો નાર્ચયેદેનં ન ક્રુદ્ધો નાન્તિકે સ્ત્રિયાઃ ।
ન ચૈવાસ્યોત્તરં બ્રૂયાત્ સ્થિતો નાસીત સન્નિધૌ

ઉદકુમ્ભં કુશાન્ પુષ્પં સમિધો ઽસ્યાહરેત્ સદા ।
માર્જનં લેપનં નિત્યમઙ્ગાનાં વૈ સમાચરેત્

નાસ્ય નિર્માલ્યશયનં પાદુકોપાનહાવપિ ।
આક્રમેદાસનં ચાસ્ય છાયાદીન્ વા કદાચન

સાધયેદ્ દન્તકાષ્ઠાદીન્ લબ્ધં ચાસ્મૈ નિવેદયેત્ ।
અનાપૃચ્છ્ય ન ગન્તવ્યં ભવેત્ પ્રિયહિતે રતઃ

ન પાદૌ સારયેદસ્ય સંનિધાને કદાચન ।
જૃમ્ભિતં હસિતં ચૈવ કણ્ઠપ્રાવરણં તથા ।
વર્જયેત્ સન્નિધૌ નિત્યમવસ્ફોચનમેવ ચ

યથાકાલમધીયીત યાવન્ન વિમના ગુરુઃ ।
આસીતાધો ગુરોઃ કૂર્ચે ફલકે વા સમાહિતઃ

આસને શયને યાને નૈવ તિષ્ઠેત્ કદાચન ।
ધાવન્તમનુધાવેત ગચ્છન્તમનુગચ્છતિ

ગો ઽશ્વોષ્ટ્રયાનપ્રાસાદપ્રસ્તરેષુ કટેષુ ચ ।
આસીત ગુરુણા સાર્ધં શિલાફલકનૌષુ ચ

જિતેન્દ્રિયઃ સ્યાત્ સતતં વશ્યાત્માક્રોધનઃ શુચિઃ ।
પ્રયુઞ્જીત સદા વાચં મધુરાં હિતભાષિણીમ્

ગન્ધમાલ્યં રસં કલ્યાં શુક્તં પ્રાણિવિહિંસનમ્ ।
અભ્યઙ્ગં ચાઞ્ચનોપાનચ્છત્રધારણમેવ ચ

કામં લોભં ભયં નિદ્રાં ગીતવાદિત્રનર્તનમ્ ।
આતર્જનં પરીવાદં સ્ત્રીપ્રેક્ષાલમ્ભનં તથા ।
પરોપઘાતં પૈશુન્યં પ્રયત્નેન વિવર્જયેત્

ઉદકુમ્ભં સુમનસો ગોશકૃન્મૃત્તિકાં કુશાન્ ।
આહરેદ્ યાવદર્થાનિ ભૈક્ષ્યં ચાહરહશ્ચરેત્

કૃતં ચ લવણં સર્વં વર્જ્યં પર્યુષિતં ચ યત્ ।
અનૃત્યદર્શો સતતં ભવેદ્ ગીતાદિનિઃ સ્પૃહઃ

નાદિત્યં વૈ સમીક્ષેત ન ચરેદ્ દન્તધાવનમ્ ।
એકાન્તમશુચિસ્ત્રીભિઃ શૂદ્રાન્ત્યૈરભિભાષણમ્

ગુરૂચ્છિષ્ટં ભેષજાર્થં પ્રયુઞ્જીત ન કામતઃ ।
કલાપકર્ષણસ્નાનં નાચરેદ્ધિ કદાચન

ન કુર્યાન્માનસં વિપ્રો ગુરોસ્ત્યાગે કદાચન ।
મોહાદ્વા યદિ વા લોભાત્ ત્યક્તેન પતિતો ભવેત્

લૌકિકં વૈદિકં ચાપિ તથાધ્યાત્મિકમેવ ચ ।
આદદીત યતો જ્ઞાનં ન તં દ્રુહ્યેત્ કદાચન

ગુરોરપ્યવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમજાનતઃ ।
ઉત્પથપ્રતિપન્નસ્ય મનુસ્ત્યાગં સમબ્રવીત્

ગુરોર્ગુરૌ સન્નિહિતે ગુરુવદ્ ભક્તિમાચરેત્ ।
ન ચાતિસૃષ્ટો ગુરુણા સ્વાન્ ગુરૂનબિવાદયેત્

વિદ્યાગુરુષ્વેતદેવ નિત્યા વૃત્તિઃ સ્વયોનિષુ ।
પ્રતિષેધત્સુ ચાધર્માદ્ધિતં ચોપદિશત્સ્વપિ

શ્રેયઃસુ ગુરુવદ્ વૃત્તિં નિત્યમેવ સમાચરેત્ ।
ગુરુપુત્રેષુ દારેષુ ગુરોશ્ચૈવ સ્વબન્ધુષુ

બાલઃ સમાનજન્મા વા શિષ્યો વા યજ્ઞકર્મણિ ।
અધ્યાપયન્ ગુરુસુતો ગુરુવન્માનમર્હતિ

ઉત્સાદનં વૈ ગાત્રાણાં સ્નાપનોચ્છિષ્ટભોજને ।
ન કુર્યાદ્ ગુરુપુત્રસ્ય પાદયોઃ શૌચમેવ ચ

ગુરુવત્ પરિપૂજ્યાસ્તુ સવર્ણા ગુરુયોષિતઃ ।
અસવર્ણાસ્તુ સંપૂજ્યાઃ પ્રત્યુત્થાનાભિવાદનૈઃ

અભ્યઞ્જનં સ્નાપનં ચ ગાત્રોત્સાદનમેવ ચ ।
ગુરુપત્ન્યા ન કાર્યાણિ કેશાનાં ચ પ્રસાધનમ્

ગુરુપત્ની તુ યુવતી નાભિવાદ્યેહ પાદયોઃ ।
કુર્વોત વન્દનં ભૂમ્યામસાવહમિતિ બ્રુવન્

વિપ્રોષ્ય પાદગ્રહણમન્વહં ચાભિવાદનમ્ ।
ગુરુદારેષુ કુર્વોત સતાં ધર્મમનુસ્મરન્

માતૃષ્વસા માતુલાની શ્વશ્રૂશ્ચાથ પિતૃષ્વસા ।
સંપૂજ્યા ગુરુપત્નીવ સમાસ્તા ગુરુભાર્યયા

ભ્રાતુર્ભાર્યોપસંગ્રાહ્યા સવર્ણાહન્યહન્યપિ ।
વિપ્રોષ્ય તૂપસંગ્રાહ્યા જ્ઞાતિસંબન્ધિયોષિતઃ

પિતુર્ભગિન્યાં માતુશ્ચ જ્યાયસ્યાં ચ સ્વસર્યપિ ।
માતૃવદ્ વૃત્તિમાતિષ્ઠેન્માત્ તાભ્યો ગરીયસી

એવમાચારસંપન્નમાત્મવન્તમદામ્ભિકમ્ ।
વેદમધ્યાપયેદ્ ધર્મં પુરાણાઙ્ગાનિ નિત્યશઃ

સંવત્સરોષિતે શિષ્યે ગુરુર્જ્ઞાનમનિર્દિશન્ ।
હરતે દુષ્કૃતં તસ્ય શિષ્યસ્ય વસતો ગુરુઃ

આચાર્યપુત્રઃ શુશ્રૂષુર્જ્ઞાનદો ધાર્મિકઃ શુચિઃ ।
શક્તો ઽન્નદોર્ઽથો સ્વઃસાધુરધ્યાપ્યા દશ ધર્મતઃ

કૃતજ્ઞશ્ચ તથાદ્રોહી મેધાવી શુભકૃન્નરઃ ।
આપ્તઃ પ્રિયો ઽથ વિધિવત્ ષડધ્યાપ્યા દ્વિજાતયઃ ।
એતેષુ બ્રહ્મણો દાનમન્યત્ર તુ યથોદિતાન્

આચમ્ય સંયતો નિત્યમધીયીત ઉદઙ્મુખઃ ।
ઉપસંગૃહ્ય તત્પાદૌ વીક્ષમાણો ગુરોર્મુખમ્ ।
અધીષ્વ ભો ઇતિ બ્રૂયાદ્ વિરામો ઽસ્ત્વિતિ ચારમેત્

પ્રાક્કૂલાન્ પર્યુપાસીનઃ પવિત્રૈશ્ચૈવ પાવિતઃ ।
પ્રાણાયામૈસ્ત્રિભિઃ પૂતસ્તત ઓઙ્કારમર્હતિ

બ્રાહ્મણઃ પ્રણવં કુર્યાદન્તે ચ વિધિવદ્ દ્વિજઃ ।
કુર્યાદધ્યયનં નિત્યં સ બ્રહ્માઞ્જલિપૂર્વતઃ

સર્વેષામેવ ભૂતાનાં વેદશ્ચક્ષુઃ સનાતનમ્ ।
અધીયીતાપ્યયં નિત્યં બ્રાહ્મણ્યાચ્ચ્યવતે ઽન્યથા

યો ઽધીયીત ઋચો નિત્યં ક્ષીરાહુત્યા સ દેવતાઃ ।
પ્રીણાતિ તર્પયન્ત્યેનં કામૈસ્તૃપ્તાઃ સદૈવ હિ

યજૂંષ્યધીતે નિયતં દધ્ના પ્રીણાતિ દેવતાઃ ।
સામાન્યધીતે પ્રીણાતિ ઘૃતાહુતિભિરન્વહમ્

અથર્વાઙ્ગિરસો નિત્યં મધ્વા પ્રીણાતિ દેવતાઃ ।
ધર્માઙ્ગાનિ પુરાણાનિ માંસૈસ્તર્પયતે સુરાન્

અપાં સમીપે નિયતો નૈત્યકં વિધિમાશ્રિતઃ ।
ગાયત્રીમપ્યધીયીત ગત્વારણ્યં સમાહિતઃ

સહસ્રપરમાં દેવીં શતમધ્યાં દશાવરામ્ ।
ગાયત્રીં વૈ જપેન્નિત્યં જપયજ્ઞઃ પ્રકીર્તિતઃ

ગાયત્રીં ચૈવ વેદાંશ્ચ તુલયાતોલયત્ પ્રભુઃ ।
એકતશ્ચતુરો વેદાન્ ગાયત્રીં ચ તથૈકતઃ

ઓઙ્કારમાદિતઃ કૃત્વા વ્યાહૃતીસ્તદનન્તરમ્ ।
તતો ઽધીયીત સાવિત્રીમેકાગ્રઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ

પુરાકલ્પે સમુત્પન્ના ભૂર્ભુવઃસ્વઃ સનાતનાઃ ।
મહાવ્યાહૃતયસ્તિસ્ત્રઃ સર્વાશુભનિબર્હણાઃ

પ્રધાનં પુરુષઃ કાલો વિષ્ણુર્બ્રહ્મા મહેશ્વરઃ ।
સત્ત્વં રજસ્તમસ્તિસ્ત્રઃ ક્રમાદ્ વ્યાહૃતયઃ સ્મૃતાઃ

ઓઙ્કારસ્તત્ પરં બ્રહ્મ સાવિત્રી સ્યાત્ તદક્ષરમ્ ।
એષ મન્ત્રો મહાયોગઃ સારાત્ સાર ઉદાહૃતઃ

યો ઽધીતે ઽહન્યહન્યેતાં ગાયત્રીં વેદમાતરમ્ ।
વિજ્ઞાયાર્થં બ્રહ્મચારી સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

ગાયત્રી વેદજનની ગાયત્રી લોકપાવની ।
ન ગાયત્ર્યાઃ પરં જપ્યમેતદ્ વિજ્ઞાય મુચ્યતે

શ્રાવણસ્ય તુ માસસ્ય પૌર્ણમાસ્યાં દ્વિજોત્તમાઃ ।
આષાઢ્યાં પ્રોષ્ઠપદ્યાં વા વેદોપાકરણં સ્મૃતમ્

ઉત્સૃજ્ય ગ્રામનગરં માસાન્ વિપ્રોર્ઽદ્ધપઞ્ચમાન્ ।
અધીયીત શુચૌ દેશે બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ

પુષ્યે તુ છન્દસાં કુર્યાદ્ બહિરુત્સર્જનં દ્વિજઃ ।
માઘશુક્લસ્ય વા પ્રાપ્તે પૂર્વાહ્ને પ્રથમે ઽહનિ

છન્દાંસ્યૂર્ધ્વમથોભ્યસ્યેચ્છુક્લપક્ષેષુ વૈ દ્વિજઃ ।
વેદાઙ્ગાનિ પુરાણાનિ કૃષ્ણપક્ષે ચ માનવમ્

ઇમાન્ નિત્યમનધ્યાયાનદીયાનો વિવર્જયેત્ ।
અધ્યાપનં ચ કુર્વાણો હ્યભ્યસ્યન્નપિ યત્નતઃ

કર્ણશ્રવે ઽનિલે રાત્રૌ દિવા પાંશુસમૂહને ।
વિદ્યુત્સ્તનિતવર્ષેષુ મહોલ્કાનાં ચ સંપ્લવે ।
આકાલિકમનધ્યાયમેતેષ્વાહ પ્રજાપતિઃ

એતાનભ્યુદિતાન્ વિદ્યાદ્ યદા પ્રાદુષ્કૃતાગ્નિષુ ।
તદા વિદ્યાદનધ્યાયમનૃતૌ ચાભ્રદર્શને

નિર્ઘાતે ભૂમિચલને જ્યોતિષાં ચોપસર્જને ।
એતાનાકાલિકાન્ વિદ્યાદનધ્યાયાનૃતાવપિ

પ્રાદુષ્કૃતેષ્વગ્નિષુ તુ વિદ્યુત્સ્તનિતનિસ્વને ।
સજ્યોતિઃ સ્યાદનધ્યાયઃ શેષરાત્રૌ યથા દિવા

નિત્યાનધ્યાય એવ સ્યાદ્ ગ્રામેષુ નગરેષુ ચ ।
ધર્મનૈપુણ્યકામાનાં પૂતિગન્ધે ચ નિત્યશઃ

અન્તઃ શવગતે ગ્રામે વૃષલસ્ય ચ સન્નિધૌ ।
અનધ્યાયો રુદ્યમાને સમવાયે જનસ્ય ચ

ઉદકે મધ્યરાત્રે ચ વિણ્મૂત્રે ચ વિસર્જને ।
ઉચ્છિષ્ટઃ શ્રાદ્ધબુક્ ચૈવ મનસાપિ ન ચિન્તયેત્

પ્રતિગૃહ્ય દ્વિજો વિદ્વાનેકોદિષ્ટસ્ય કેતનમ્ ।
ત્ર્યહં ન કીર્તયેદ્ બ્રહ્મ રાજ્ઞો રાહોશ્ચ સૂતકે

યાવદેકો ઽનુદિષ્ટસ્ય સ્નેહો ગન્ધશ્ચ તિષ્ઠતિ ।
વિપ્રસ્ય વિદુષો દેહે તાવદ્ બ્રહ્મ ન કીર્તયેત્

શયાનઃ પ્રૌઢપાદશ્ચ કૃત્વા ચૈવાવસક્થિકામ્ ।
નાધીયીતામિષં જગ્ધ્વા સૂતકાન્નાદ્યમેવ ચ

નીહારે બાણશબ્દે ચ સંધ્યયોરુભયોરપિ ।
અમાવાસ્યાં ચતુર્દશ્યાં પૌર્ણમાસ્યષ્ટમીષુ ચ

ઉપાકર્મણિ ચોત્સર્ગે ત્રિરાત્રં ક્ષપણં સ્મૃતમ્ ।
અષ્ટકાસુ ત્વહોરાત્રં ઋત્વન્ત્યાસુ ચ રાત્રિષુ

માર્ગશીર્ષે તથા પૌષે માઘમાસે તથૈવ ચ ।
તિસ્ત્રો ઽષ્ટકાઃ સમાખ્યાતા કૃષ્ણપક્ષેતુ સૂરિભિઃ

શ્લેષ્માતકસ્ય છાયાયાં શાલ્મલેર્મધુકસ્ય ચ ।
કદાચિદપિ નાધ્યેયં કોવિદારકપિત્થયોઃ

સમાનવિદ્યે ચ મૃતે તથા સબ્રહ્મચારિણિ ।
આચાર્યે સંસ્થિતે વાપિ ત્રિરાત્રં ક્ષપણં સ્મૃતમ્

છિદ્રાણ્યેતાનિ વિપ્રાણાંયે ઽનધ્યાયઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
હિંસન્તિ રાક્ષસાસ્તેષુ તસ્માદેતાન્ વિવર્જયેત્

નૈત્યકે નાસ્ત્યનધ્યાયઃ સંધ્યોપાસન એવ ચ ।
ઉપાકર્મણિ કર્માન્તે હોમમન્ત્રેષુ ચૈવ હિ

એકામૃચમથૈકં વા યજુઃ સામાથવા પુનઃ ।
અષ્ટકાદ્યાસ્વધીયીત મારુતે ચાતિવાયતિ

અનધ્યાયસ્તુ નાઙ્ગેષુ નેતિહાસપુરાણયોઃ ।
ન ધર્મશાસ્ત્રેષ્વન્યેષુ પર્વણ્યેતાનિ વર્જયેત્

એષ ધર્મઃ સમાસેન કીર્તિતો બ્રહ્મચારિણામ્ ।
બ્રહ્મણાભિહિતઃ પૂર્વમૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્

યો ઽન્યત્ર કુરુતે યત્નમનધીત્ય શ્રુતિં દ્વિજઃ ।
સ સંમૂઢો ન સંભાષ્યો વેદબાહ્યો દ્વિજાતિભિઃ

ન વેદપાઠમાત્રેણ સંતુષ્ટો વૈ ભવેદ્ દ્વિજઃ ।
પાઠમાત્રાવસન્નસ્તુ પઙ્કે ગૌરિવ સીદતિ

યો ઽધીત્ય વિધિવદ્ વેદં વેદાર્થં ન વિચારયેત્ ।
સસાન્વયઃ શૂદ્રકલ્પઃ પાત્રતાં ન પ્રપદ્યતે

યદિ ત્વાત્યન્તિકં વાસં કર્તુમિચ્છતિ વૈ ગુરૌ ।
યુક્તઃ પરિચરેદેનમાશરીરવિમોક્ષણાત્

ગત્વા વનં વા વિધિવજ્જુહુયાજ્જાતવેદસમ્ ।
અધીયીત સદા નિત્યં બ્રહ્મનિષ્ઠઃ સમાહિતઃ

સાવિત્રીં શતરુદ્રીયં વેદાન્તાંશ્ચ વિશેષતઃ ।
અભ્યસેત્ સતતં યુક્તે ભસ્મસ્નાનપરાયણઃ

એતદ્ વિધાનં પરમં પુરાણં
વેદાગમે સમ્યગિહેરિતં વઃ ।
પુરા મહર્ષિપ્રવરાભિપૃષ્ટઃ
સ્વાયંભુવો યન્મનુરાહ દેવઃ

એવમીશ્વરસમર્પિતાન્તરો
યો ઽનુતિષ્ઠતિ વિધિં વિધાનવિત્ ।
મોહજાલમપહાય સો ઽમૃતો
યાતિ તત્ પદમનામયં શિવમ્