કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.13

ઇતી શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ
વ્યાસ ઉવાચ
ભુક્ત્વા પીત્વા ચ સુપ્ત્વા ચ સ્નાત્વા રથ્યોપસર્પણે ।
ઓષ્ઠાવલમોકૌ સ્પૃષ્ટ્વા વાસો વિપરિધાય ચ

રેતોમૂત્રપુરીષાણામુત્સર્ગે ઽયુક્તભાષણે ।
ષ્ઠીવિત્વાધ્યયનારમ્ભે કાસશ્વાસાગમે તથા

ચત્વરં વા શ્મશાનં વા સમાક્રમ્ય દ્વિજોત્તમઃ ।
સંધ્યયોરુભયોસ્તદ્વદાચાન્તો ઽપ્યાચમેત્ પુનઃ

ચણ્ડાલમ્લેચ્છસંભાષે સ્ત્રીશૂદ્રોચ્છિષ્ટભાષણે ।
ઉચ્છિષ્ટં પુરુષં સ્પૃષ્ટ્વા ભોજ્યં ચાપિ તથાવિધમ્ ।
આચામેદશ્રુપાતે વા લોહિતસ્ય તથૈવ ચ

ભોજને સંધ્યયોઃ સ્નાત્વા પીત્વા મૂત્રપુરીષયોઃ ।
આચાન્તો ઽપ્યાચમેત્ સુપ્ત્વા સકૃત્સકૃદથાન્યતઃ

અગ્નેર્ગવામથાલમ્ભે સ્પૃષ્ટ્વા પ્રયતમેવ વા ।
સ્ત્રીણામથાત્મનઃ સ્પર્શે નીવીં વા પરિધાય ચ

ઉપસ્પૃશેજ્જલં વાર્દ્રં તૃણં વા ભૂમિમેવ વા ।
કેશાનાં ચાત્મનઃ સ્પર્શે વાસસો ઽક્ષાલિતસ્ય ચ

અનુષ્ણાભિરફેનાબિરદુષ્ટાભિશ્ચ ધર્મતઃ ।
શૌચેપ્સુઃ સર્વદાચામેદાસીનઃ પ્રાગુદઙ્મુખઃ

શિરઃ પ્રાવૃત્ય કણ્ઠં વા મુક્તકચ્છસિખો ઽપિ વા ।
અકૃત્વા પાદયોઃ શૌચમાચાન્તો ઽપ્યશુચિર્ભવેત્

સોપાનત્કો જલસ્થો વા નોષ્ણીષી વાચમેદ્ બુધઃ ।
ન ચૈવ વર્ષધારાભિર્ન તિષ્ઠન્ નોદ્ધૃતોદકૈઃ

નૈકહસ્તાર્પિતજલૈર્વિના સૂત્રેણ વા પુનઃ ।
ન પાદુકાસનસ્થો વા બહિર્જાનુરથાપિ વા

ન જલ્પન્ ન હસન્ પ્રેક્ષન્ શયાનઃ પ્રહ્વ એવ ચ ।
નાવીક્ષિતાભિઃ ફેનાદ્યૈરુપેતાભિરથાપિ વા

શૂદ્રાશુચિકરોન્મુક્તૈર્ન ક્ષારાભિસ્તથૈવ ચ ।
ન ચૈવાઙ્ગુલિભિઃ શબ્દં ન કુર્વન્ નાન્યમાનસઃ

ન વર્ણરસદુષ્ટાભિર્ન ચૈવ પ્રદરોદકૈઃ ।
ન પાણિક્ષુભિતાભિર્વા ન બહિષ્કક્ષ એવ વા

હૃદ્ગાભિઃ પૂયતે વિપ્રઃ કણ્ઠ્યાભિઃ ક્ષત્રિયઃ શુચિઃ ।
પ્રાશિતાભિસ્તથાવૈશ્યઃ સ્ત્રીશૂદ્રૌ સ્પર્શતો ઽન્તતઃ

અઙ્ગુષ્ઠમૂલાન્તરતો રેખાયાં બ્રાહ્મમુચ્યતે ।
અન્તરાઙ્ગુષ્ઠદેશિન્યો પિતૄણાં તીર્થમુત્તમમ્

કનિષ્ઠામૂલતઃ પશ્ચાત્ પ્રાજાપત્યં પ્રચક્ષતે ।
અઙ્ગુલ્યગ્રે સ્મૃતં દૈવં તદેવાર્ષં પ્રકીર્તિતમ્

મૂલે વા દૈવમાર્ષં સ્યાદાગ્નેયં મધ્યતઃ સ્મૃતં ।
તદેવ સૌમિકં તીર્થમેતજ્જ્ઞાત્વા ન મુહ્યતિ

બ્રાહ્મેણૈવ તુ તીર્થેન દ્વિજો નિત્યમુપસ્પૃશેત્ ।
કાયેન વાથ દૈવેન તુ પિત્ર્યેણ વૈ દ્વિજાઃ

ત્રિઃ પ્રાશ્નીયાદપઃ પૂર્વં બ્રાહ્મણઃ પ્રયતસ્તતઃ ।
સંમૃજ્યાઙ્ગુષ્ઠમૂલેન મુખં વૈ સમુપસ્પૃશેત્

અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં તુ સ્પૃશેન્નેત્રદ્વયં તતઃ ।
તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠયોગેન સ્પૃશેન્નાસાપૃટદ્વયમ્

કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠયોગેન શ્રવણે સમુપસ્પૃશેત્ ।
સર્વાસામથ યોગેન હૃદયં તુ તલેન વા ।
સંસ્પૃશેદ્ વા શિરસ્તદ્વદઙ્ગુષ્ઠેનાથવા દ્વયમ્

ત્રિઃ પ્રાશ્નીયાદ્ યદમ્ભસ્તુ સુપ્રીતાસ્તેન દેવતાઃ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુર્મહેશશ્ચ ભવન્તીત્યનુશુશ્રુમઃ

ગઙ્ગા ચ યમુના ચૈવ પ્રીયેતે પરિમાર્જનાત્ ।
સંસ્પૃષ્ટયોર્લોચનયોઃ પ્રીયેતે શશિભાસ્કરૌ

નાસત્યદસ્ત્રૌ પ્રીયેતે સ્પૃષ્ટે નાસાપુટદ્વયે ।
કર્ણયોઃ સ્પૃષ્ટયોસ્તદ્વત્ પ્રીયેતે ચાનિલાનલૌ

સંસ્પૃષ્ટે હૃદયે ચાસ્ય પ્રીયન્તે સર્વદેવતાઃ ।
મૂર્ધ્નિ સંસ્પર્શનાદેકઃ પ્રીતઃ સ પુરુષો ભવેત્

નોચ્છિષ્ટં કુર્વતે મુખ્યા વિપ્રુષો ઽઙ્ગં નયન્તિ યાઃ ।
દન્તવદ્ દન્તલગ્નેષુ જિહ્વાસ્પર્શે ઽશુચિર્ભવેત્

સ્પૃશાન્તિ બિન્દવઃ પાદૌ ય આચામયતઃ પરાન્ ।
ભૂમિગૈસ્તે સમા જ્ઞેયા ન તૈરપ્રયતો ભવેત્

મદુપર્કે ચ સોમે ચ તામ્બૂલસ્ય ચ ભક્ષણે ।
ફલમૂલે ચેક્ષુદણ્ડે ન દોષં પ્રાહ વે મનુઃ

પ્રચરંશ્ચાન્નપાનેષુ દ્રવ્યહસ્તો ભવેન્નરઃ ।
ભૂમૌ નિક્ષિપ્ય તદ્ દ્રવ્યમાચમ્યાભ્યુક્ષયેત્ તુ તત્

તૈજસં વૈ સમાદાય યદ્યુચ્છિષ્ટો ભવેદ્ દ્વિજઃ ।
ભૂમૌ નિક્ષિપ્ય તદ્ દ્રવ્યમાચમ્યાભ્યુક્ષયેત્ તુ તત્

યદ્યમત્રં સમાદાય ભવેદુચ્છેષણાન્વિતઃ ।
અનિધાયૈવ તદ્ દ્રવ્યમાચાન્તઃ શુચિતામિયાત્ ।
વસ્ત્રાદિષુ વિકલ્પઃ સ્યાત્ તત્સંસ્પૃષ્ટ્વાચમેદિહ

અરણ્યે ઽનુદકે રાત્રૌ ચૌરવ્યાઘ્રાકુલે પથિ ।
કૃત્વા મૂત્રં પુરીષં વા દ્રવ્યહસ્તો ન દુષ્યતિ

નિધાય દક્ષિણે કર્ણે બ્રહ્મસૂત્રમુદઙ્મુખઃ ।
અહ્નિ કુર્યાચ્છકૃન્મૂત્રં રાત્રૌ ચેદ્ દક્ષિણામુખઃ

અન્તર્ધાય મહીં કાષ્ઠૈઃ પત્રૈર્લોષ્ઠતૃણેન વા ।
પ્રાવૃત્ય ચ શિરઃ કુર્યાદ્ વિણ્મૂત્રસ્ય વિસર્જનમ્

છાયાકૂપનદીગોષ્ઠચૈત્યામ્ભઃ પથિ ભસ્મસુ ।
અગ્નૌ ચૈવ શ્મશાને ચ વિણ્મૂત્રે ન સમાચરેત્

ન ગોમયે ન કૃષ્ટે વા મહાવૃક્ષે ન શાડ્વલે ।
ન તિષ્ઠન્ વા ન નિર્વાસા ન ચ પર્વતમસ્તકે

ન જીર્ણદેવાયતને ન વલ્મીકે કદાચન ।
ન સસત્ત્વેષુ ગર્તેષુ ન ગચ્છન્ વા સમાચરેત્

તુષાઙ્ગારકપાલેષુ રાજમાર્ગે તથૈવ ચ ।
ન ક્ષેત્રે ન વિલે વાપિ ન તીર્થે ન ચતુષ્પથે

નોદ્યાનોદસમીપે વા નોષરે ન પરાશુચૌ ।
ન સોપાનત્પાદુકો વા છત્રી વા નાન્તરિક્ષકે

ન ચૈવાભિમુખે સ્ત્રીણાં ગુરુબ્રાહ્મણયોર્ગવામ્ ।
ન દેવદેવાલયયોરપામપિ કદાચન

ન જ્યોતીંષિ નિરીક્ષન્વાનસંધ્યાભિમુખો ઽપિવા ।
પ્રત્યાદિત્યં પ્રત્યનલં પ્રતિસોમં તથૈવ ચ

આહૃત્ય મૃત્તિકાં કૂલાલ્લેપગન્ધાપકર્ષણમ્ ।
કુર્યાદતન્દ્રિતઃ શૌચં વિશુદ્ધૈરુદ્ધૃતોદકૈઃ

નાહરેન્મૃત્તિકાં વિપ્રઃ પાંશુલાન્ન ચ કર્દમાત્ ।
ન માર્ગાન્નોષરાદ્ દેશાચ્છૌચશિષ્ટાં પરસ્ય ચ

ન દેવાયતનાત્ કૂપાદ્ ગ્રામાન્ન ચ જલાત્ તથા ।
ઉપસ્પૃશેત્ તતો નિત્યં પૂર્વોક્તેન વિધાનતઃ