કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.12

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે (ઈશ્વરગીતાસુ) એકાદશો ઽધ્યાયઃ
વ્યાસ ઉવાચ
શૃણુધ્વમૃષયઃ સર્વે વક્ષ્યમાણં સનાતનમ્ ।
કર્મયોગં બ્રાહ્મણાનામાત્યન્તિકફલપ્રદમ્

આમ્નાયસિદ્ધમખિલં બ્રિહ્મણાનુપ્રદર્શિતમ્ ।
ઋષીણાં શૃણ્વતાં પૂર્વં મનુરાહ પ્રજાપતિઃ

સર્વપાપહરં પુણ્યમૃષિસઙ્ઘૈર્નિષેવિતમ્ ।
સમાહિતધિયો યૂયં શૃણુધ્વં ગદતો મમ

કૃતોપનયનો વેદાનધીયીત દ્વિજોત્તમાઃ ।
ગર્ભાષ્ટમે ઽષ્ટમે વાબ્દે સ્વસૂત્રોક્તવિધાનતઃ

દણ્ડી ચ મેખલી સૂત્રી કૃષ્ણાજિનધરો મુનિઃ ।
ભિક્ષાહારો ગુરુહિતો વીક્ષમાણો ગુરુર્મુખમ્

કાર્પાસમુપવીતાર્થં નિર્મિતં બ્રહ્મણા પુરા ।
બ્રાહ્મણાનાં ત્રિવિત્ સૂત્રં કૌશં વા વસ્ત્રમેવ વા

સદોપવીતી ચૈવ સ્યાત્ સદા બદ્ધશિખો દ્વિજઃ ।
અન્યથા યત્ કૃતં કર્મ તદ્ ભવત્યયથાકૃતમ્

વસેદવિકૃતં વાસઃ કાર્પાસં વા કષાયકમ્ ।
તદેવ પરિધાનીયં શુક્લમચ્છિદ્રમુત્તમમ્

ઉત્તરં તુ સમાખ્યાતં વાસઃ કૃષ્ણાજિનં શુભમ્ ।
અભાવે ગવ્યમજિનં રૌરવં વા વિધીયતે

ઉદ્ધૃત્ય દક્ષિણં બાહું સવ્યે બાહૌ સમર્પિતમ્ ।
ઉપવીતં ભવેન્નિત્યં નિવીતં કણ્ઠસજ્જને

સવ્યં બાહું સમુદ્ધૃત્ય દક્ષિણે તુ ધૃતં દ્વિજાઃ ।
પ્રાચીનાવીતમિત્યુક્તં પિત્ર્યે કર્મણિ યોજયેત્

અગ્ન્યગારે ગવાં ગોષ્ઠે હોમે જપ્યે તથૈવ ચ ।
સ્વાધ્યાયે ભોજને નિત્યં બ્રાહ્મણાનાં ચ સન્નિધૌ

ઉપાસને ગુરૂણાં ચ સંધ્યયોઃ સાધુસંગમે ।
ઉપવીતી ભવેન્નિત્યં વિધિરેષ સનાતનઃ

મૌઞ્જી ત્રિવૃત્ સમા શ્લક્ષણા કાર્યા વિપ્રસ્ય મેખલા ।
મુઞ્જાભાવે કુશેનાહુર્ગ્રન્થિનૈકેન વા ત્રિભિઃ

ધારયેદ્ બૈલ્વપાલાશૌ દણ્ડૌ કેશાન્તકૌ દ્વિજઃ ।
યજ્ઞાર્હવૃક્ષજં વાથ સૌમ્યમવ્રણમેવ ચ

સાયં પ્રાતર્દ્વિજઃ સંધ્યામુપાસીત સમાહિતઃ ।
કામાલ્લોભાદ્ ભયાન્મોહાત્ ત્યક્તેન પતિતો ભવેત્

અગ્નિકાર્યં તતઃ કુર્યાત્ સાયં પ્રાતઃ પ્રસન્નધીઃ ।
સ્નાત્વા સંતર્પયેદ્ દેવાનૃષીન્ પિતૃગણાંસ્તથા

દેવતાભ્યર્ચનં કુર્યાત્ પુષ્પૈઃ પત્રેણ વામ્બુભિઃ ।
અભિવાદનશીલઃ સ્યાન્નિત્યં વૃદ્ધેષુ ધર્મતઃ

અસાવહં ભો નામેતિ સમ્યક્ પ્રણતિપૂર્વકમ્ ।
આયુરારોગ્યસિદ્ધ્યર્થં તન્દ્રાદિપરિવર્જિતઃ

આયુષ્ણાન્ ભવ સૌમ્યેતિ વાચ્યો વિપ્રો ઽભિવાદને ।
અકારશ્ચાસ્ય નામ્નો ઽન્તે વાચ્યઃ પૂર્વાક્ષરઃ પ્લુતઃ

ન કુર્યાદ્ યો ઽભિવાદસ્ય દ્વિજઃ પ્રત્યભિવાદનમ્ ।
નાભિવાદ્યઃ સ વિદુષા યથા શૂદ્રસ્તથૈવ સઃ

વ્યત્યસ્તપાણિના કાર્યમુપસંગ્રહણં ગુરોઃ ।
સવ્યેન સવ્યઃ સ્પ્રષ્ટવ્યો દક્ષિણેન તુ દક્ષિણઃ

લૌકિકં વૈદિકં ચાપિ તથાધ્યાત્મિકમેવ વા ।
આદદીત યતો જ્ઞાનં તં પૂર્વમભિવાદયેત્

નોદકં ધારયેદ્ ભૈક્ષં પુષ્પાણિ સમિધસ્તથા ।
એવંવિધાનિ ચાન્યાનિ ન દૈવાદ્યેષુ કર્મસુ

બ્રાહ્મણં કુશલં પૃચ્છેત્ ક્ષત્રબન્ધુમનામયમ્ ।
વૈશ્યં ક્ષેમં સમાગમ્ય શૂદ્રમારોગ્યમેવ તુ

ઉપાધ્યાયઃ પિતા જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા ચૈવ મહીપતિઃ ।
માતુલઃ શ્વશુરસ્ત્રાતા માતામહપિતામહૌ ।
વર્ણજ્યેષ્ઠઃ પિતૃવ્યશ્ચ પુંસો ઽત્ર ગુરવઃ સ્મૃતાઃ

માતા માતામહી ગુર્વો પિતુર્માતુશ્ચ સોદરાઃ ।
શ્વશ્રૂઃ પિતામહીજ્યેષ્ઠા ધાત્રી ચ ગુરવઃ સ્ત્રિયઃ

ઇત્યુક્તો ગુરુવર્ગો ઽયં માતૃતઃ પિતૃતો દ્વિજાઃ ।
અનુવર્તનમેતેષાં મનોવાક્કાયકર્મભિઃ

ગુરું દૃષ્ટ્વા સમુત્તિષ્ઠેદભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ ।
નૈતૈરુપવિશેત્ સાર્ધં વિવદેન્નાત્મકારણાત્

જીવિતાર્થમપિ દ્વેષાદ્ ગુરુભિર્નૈવ ભાષણમ્ ।
ઉદિતો ઽપિ ગુણૈરન્યૈર્ગુરુદ્વેષી પતત્યધઃ

ગુરૂણામપિ સર્વેષાં પૂજ્યાઃ પઞ્ચ વિશેષતઃ ।
તેષામાદ્યાસ્ત્રયઃ શ્રેષ્ઠાસ્તેષાં માતા સુપૂજિતા

યો ભાવયતિ યા સૂતે યેન વિદ્યોપદિશ્યતે ।
જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા ચ ભર્તા ચ પઞ્ચૈતે ગુરવઃ સ્મૃતાઃ

આત્મનઃ સર્વયત્નેન પ્રાણત્યાગેન વા પુનઃ ।
પૂજનીયા વિશેષેણ પઞ્ચૈતે ભૂતિમિચ્છતા

યાવત્ પિતા ચ માતા ચ દ્વાવેતૌ નિર્વિકારિણૌ ।
તાવત્ સર્વં પરિત્યજ્ય પુત્રઃ સ્યાત્ તત્પરાયણઃ

પિતા માતા ચ સુપ્રીતૌ સ્યાતાં પુત્રગુણૈર્યદિ ।
સ પુત્રઃ સકલં ધર્મમાપ્નુયાત્ તેન કર્મણા

નાસ્તિ માતૃસમં દૈવં નાસ્તિ પિતૃસમો ગુરુઃ ।
તયોઃ પ્રત્યુપકારો ઽપિ ન કથઞ્ચન વિદ્યતે

તયોર્નિત્યં પ્રિયં કુર્યાત્ કર્મણા મનસા ગિરા ।
ન તાભ્યામનનુજ્ઞાતો ધર્મમન્યં સમાચરેત્

વર્જયિત્વા મુક્તિફલં નિત્યં નૈમિત્તિકં તથા ।
ધર્મસારઃ સમુદ્દિષ્ટઃ પ્રેત્યાનન્તફલપ્રદઃ

સમ્યગારાધ્ય વક્તારં વિસૃષ્ટસ્તદનુજ્ઞયા ।
શિષ્યો વિદ્યાફલં ભુઙ્ક્તે પ્રેત્ય ચાપદ્યતે દિવિ

યો ભ્રાતરં પિતૃસમં જ્યેષ્ઠં મૂર્ખો ઽવમન્યતે ।
તેન દોષેણ સ પ્રેત્ય નિરયં ઘોરમૃચ્છતિ

પુંસા વર્ત્મનિવિષ્ટેન પૂજ્યો ભર્તા તુ સર્વદા ।
યાતિ દાતરિ લોકે ઽસ્મિન્ ઉપકારાદ્ધિ ગૌરવમ્

યેનરા ભર્તૃપિણ્ડાર્થં સ્વાન્ પ્રાણાન્ સંત્યજન્તિ હિ ।
તેષામથાક્ષયાંલ્લોકાન્ પ્રોવાચ ભગવાન્ મનુઃ

માતુલાંશ્ચ પિતૃવ્યાંશ્ચ શ્વશુરાનૃત્વિજો ગુરૂન્ ।
અસાવહમિતિ બ્રૂયુઃ પ્રત્યુત્થાય યવીયસઃ

અવાચ્યો દીક્ષિતો નામ્ના યવીયાનપિ યો ભવેત્ ।
ભોભવત્પૂર્વકં ત્વેનમભિભાષેત ધર્મવિત્

અભિવાદ્યાશ્ચ પૂજ્યશ્ચ શિરસા વન્દ્ય એવ ચ ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયાદ્યૈશ્ચ શ્રીકામૈઃ સાદરં સદા

નાભિવાદ્યાસ્તુ વિપ્રેણ ક્ષત્રિયાદ્યાઃ કથઞ્ચન ।
જ્ઞાનકર્મગુણોપેતા યદ્યપ્યેતે બહુશ્રુતાઃ

બ્રાહ્મણઃ સર્વવર્ણાનાં સ્વસ્તિ કુર્યાદિતિ સ્થિતિઃ ।
સવર્ણેષુ સવર્ણાનાં કાર્યમેવાભિવાદનમ્

ગુરુરગ્નિર્દ્વિજાતીનાં વર્ણાનાં બ્રાહ્મણો ગુરુઃ ।
પતિરેકો ગુરુઃ સ્ત્રીણાં સર્વત્રાભ્યાગતો ગુરુઃ

વિદ્યા કર્મ વયો બન્ધુર્વિત્તં ભવતિ પઞ્ચમમ્ ।
માન્યસ્થાનાનિ પઞ્ચાહુઃ પૂર્વં પૂર્વં ગુરૂત્તરાત્

પઞ્ચાનાં ત્રિષુ વર્ણેષુ ભૂયાંસિ બલવન્તિ ચ ।
યત્ર સ્યુઃ સો ઽત્ર માનાર્હઃ શૂદ્રો ઽપિ દશમીં ગતઃ

પન્થા દેયો બ્રાહ્મણાય સ્ત્રિયૈ રાજ્ઞે હ્યચક્ષુષે ।
વૃદ્ધાય ભારબુગ્નાય રોગિણે દુર્બલાય ચ

ભિક્ષામાહૃત્ય શિષ્ટાનાં ગૃહેભ્યઃ પ્રયતો ઽન્વહમ્ ।
નિવેદ્ય ગુરવે ઽશ્નીયાદ્ વાગ્યતસ્તદનુજ્ઞયા

ભવત્પૂર્વં ચરેદ્ ભૈક્ષ્યમુપનીતો દ્વિજોત્તમઃ ।
ભવન્મધ્યં તુ રાજન્યો વૈશ્યસ્તુ ભવદુત્તરમ્

માતરં વા સ્વસારં વા માતુર્વા ભગિનીં નિજામ્ ।
ભિક્ષેત ભિક્ષાં પ્રથમં યા ચૈનં ન વિમાનયેત્

સજાતીયગૃહેષ્વેવ સાર્વવર્ણિકમેવ વા ।
ભૈક્ષ્યસ્ય ચરણં પ્રોક્તં પતિતાદિષુ વર્જિતમ્

વેદયજ્ઞૈરહીનાનાં પ્રશસ્તાનાં સ્વકર્મસુ ।
બ્રહ્મચર્યાહરેદ્ ભૈક્ષં ગૃહેભ્યઃ પ્રયતો ઽન્વહમ્

ગુરોઃ કુલે ન ભિક્ષેત ન જ્ઞાતિકુલબન્ધુષુ ।
અલાભે ત્વન્યગેહાનાં પૂર્વં પૂર્વં વિવર્જયેત્

સર્વં વા વિચરેદ્ ગ્રામં પૂર્વોક્તાનામસંભવે ।
નિયમ્ય પ્રયતો વાચં દિશસ્ત્વનવલોકયન્

સમાહૃત્ય તુ તદ્ ભૈક્ષં યાવદર્થમમાયયા ।
ભુઞ્જીત પ્રયતો નિત્યં વાગ્યતો ઽનન્યમાનસઃ

ભૈક્ષ્યેણ વર્તયેન્નિત્યં નૈકાન્નાદી ભવેદ્ વ્રતી ।
ભૈક્ષ્યેણ વ્રતિનો વૃત્તિરુપવાસસમા સ્મૃતા

પૂજયેદશનં નિત્યમદ્યાચ્ચૈતદકુત્સયન્ ।
દૃષ્ટ્વા હૃષ્યેત્ પ્રસીદેચ્ચ પ્રતિનન્દેચ્ચ સર્વશઃ

અનારોગ્યમનાયુષ્યમસ્વર્ગ્યં ચાતિભોજનમ્ ।
અપુણ્યં લોકવિદ્વિષ્ટં તસ્માત્ તત્પરિવર્જયેત્

પ્રાઙ્મુખો ઽન્નાનિ ભુઞ્જીત સૂર્યાભિમુખ એવ વા ।
નાદ્યાદુદઙ્મુખો નિત્યં વિધિરેષ સનાતનઃ

પ્રક્ષાલ્ય પાણિપાદૌ ચ ભુઞ્જાનો દ્વિરુપસ્પૃશેત્ ।
શુચૌ દેશે સમાસીનો ભુક્ત્વા ચ દ્વિરુપસ્પૃશેત્