કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.11

ઇતી શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયામુપરિવિભાગે (ઈશ્વરગીતાસુ) દશમો ઽધ્યાયઃ
ઈશ્વર ઉવાચ
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ યોગં પરમદુર્લભમ્ ।
યેનાત્માનં પ્રપશ્યન્તિ ભાનુમન્તમિવેશ્વરમ્

યોગાગ્નિર્દહતિ ક્ષિપ્રમશેષં પાપપઞ્જરમ્ ।
પ્રસન્નં જાયતે જ્ઞાનં સાક્ષાન્નિર્વાણસિદ્ધિદમ્

યોગાત્સંજાયતે જ્ઞાનં જ્ઞાનાદ્ યોગઃ પ્રવર્તતે ।
યોગજ્ઞાનાભિયુક્તસ્ય પ્રસીદતિ મહેશ્વરઃ

એકકાલં દ્વિકાલં વા ત્રિકાલં નિત્યમેવ વા ।
યે યુઞ્જન્તીહ મદ્યોગં તે વિજ્ઞેયા મહેશ્વરાઃ

યોગસ્તુ દ્વિવિધો જ્ઞેયો હ્યભાવઃ પ્રથમો મતઃ ।
અપરસ્તુ મહાયોગઃ સર્વયોગોત્તમોત્તમઃ

શૂન્યં સર્વનિરાભાસં સ્વરૂપં યત્ર ચિન્ત્યતે ।
અભાવયોગઃ સ પ્રોક્તો યેનાત્માનં પ્રપશ્યતિ

યત્ર પશ્યતિ ચાત્માનં નિત્યાનન્દં નિરઞ્જનમ્ ।
મયૈક્યં સ મહાયોગો ભાષિતઃ પરમેશ્વરઃ

યે ચાન્યે યોગિનાં યોગાઃ શ્રૂયન્તે ગ્રન્થવિસ્તરે ।
સર્વે તે બ્રહ્મયોગસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

યત્ર સાક્ષાત્ પ્રપશ્યન્તિ વિમુક્તા વિશ્વમીશ્વરમ્ ।
સર્વેષામેવ યોગાનાં સ યોગઃ પરમો મતઃ

સહસ્રશો ઽથ શતશો યે ચેશ્વરબહિષ્કૃતાઃ ।
ન તે પશ્યન્તિ મામેકં યોગિનો યતમાનસાઃ

પ્રાણાયામસ્તથા ધ્યાનં પ્રત્યાહારો ઽથ ધારણા ।
સમાધિશ્ચ મુનિશ્રેષ્ઠા યમો નિયમ આસનમ્

મય્યેકચિત્તતાયોગો વૃત્ત્યન્તરનિરોધતઃ ।
તત્સાધનાન્યષ્ટધા તુ યુષ્માકં કથિતાનિ તુ

અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહૌ ।
યમાઃ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તાશ્ચિત્તશુદ્ધિપ્રદા નૃણામ્

કર્મણા મનસા વાચા સર્વભૂતેષુ સર્વદા ।
અક્લેશજનનં પ્રોક્તં ત્વહિંસા પરમર્ષિભિઃ

અહિંસાયાઃ પરો ધર્મો નાસ્ત્યહિંસા પરં સુખમ્ ।
વિધિના યા ભવેદ્ધિંસા ત્વહિંસૈવ પ્રકીર્તિતા

સત્યેન સર્વમાપ્નોતિ સત્યે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
યથાર્થકથનાચારઃ સત્યં પ્રોક્તં દ્વિજાતિભિઃ

પરદ્રવ્યાપહરણં ચૌર્યાદ્ વાથ બલેન વા ।
સ્તેયં તસ્યાનાચરણાદસ્તેયં ધર્મસાધનમ્

કર્મણા મનસા વાચા સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા ।
સર્વત્ર મૈથુનત્યાગં બ્રહ્મચર્યં પ્રચક્ષતે

દ્રવ્યાણામપ્યનાદાનમાપદ્યપિ યથેચ્છયા ।
અપરિગ્રહ ઇત્યાહુસ્તં પ્રયત્નેન પાલયેત્

તપઃ સ્વાધ્યાયસંતોષાઃ શૌચમીશ્વરપૂજનમ્ ।
સમાસાન્નિયમાઃ પ્રોક્તા યોગસિદ્ધિપ્રદાયિનઃ

ઉપવાસપરાકાદિકૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિભિઃ ।
શરીરશોષણં પ્રાહુસ્તાપસાસ્તપ ઉત્તમમ્

વેદાન્તશતરુદ્રીયપ્રણવાદિજપં બુધાઃ ।
સત્ત્વશુદ્ધિકરં પુંસાં સ્વાધ્યાયં પરિચક્ષતે

સ્વાધ્યાયસ્ય ત્રયો ભેદા વાચિકોપાંશુમાનસાઃ ।
ઉત્તરોત્તરવૈશિષ્ટ્યં પ્રાહુર્વેદાર્થવેદિનઃ

યઃ શબ્દબોધજનનઃ પરેષાં શૃણ્વતાં સ્ફુટમ્ ।
સ્વાધ્યાયો વાચિકઃ પ્રોક્ત ઉપાંશોરથ લક્ષણમ્

ઓષ્ઠયોઃ સ્પન્દમાત્રેણ પરસ્યાશબ્દબોધકઃ ।
ઉપાંશુરેષ નિર્દિષ્ટઃ સાહસ્રો વાચિકાજ્જપઃ

યત્પદાક્ષરસઙ્ગત્યા પરિસ્પન્દનવર્જિતમ્ ।
ચિન્તનં સર્વશબ્દાનાં માનસં તં જપં વિદુઃ

યદૃચ્છાલાભતો નિત્યમલં પુંસો ભવેદિતિ ।
યા ધીસ્તામૃષયઃ પ્રાહુઃ સંતોષં સુખલક્ષણમ્

બાહ્યમાભ્યન્તરં શૌચં દ્વિધા પ્રોક્તં દ્વિજોત્તમાઃ ।
મૃજ્જલાભ્યાં સ્મૃતં બાહ્યં મનઃશુદ્ધિરથાન્તરમ્

સ્તુતિસ્મરણપૂજાભિર્વાઙ્મનઃકાયકર્મભિઃ ।
સુનિશ્ચલા શિવે ભક્તિરેતદીશ્વરપૂજનમ્

યમાઃ સનિયમાઃ પ્રોક્તાઃ પ્રાણાયામં નિબોધત ।
પ્રાણઃ સ્વદેહજો વાયુરાયામસ્તન્નિરોધનમ્

ઉત્તમાધમમધ્યત્વાત્ ત્રિધાયં પ્રતિપાદિતઃ ।
સ એવ દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ સગર્ભો ઽગર્ભ એવ ચ

માત્રાદ્વાદશકો મન્દશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રિકઃ ।
મધ્યમઃ પ્રાણસંરોધઃ ષટ્ત્રિંશન્માત્રિકોત્તમઃ

પ્રસ્વેદકમ્પનોત્થાનજનકત્વં યથાક્રમમ્ ।
મન્દમધ્યમમુખ્યાનામાનન્દાદુત્તમોત્તમઃ

સગર્ભમાહુઃ સજપમગર્ભં વિજપં બુધાઃ ।
એતદ્ વૈ યોગિનામુક્તં પ્રાણાયામસ્ય લક્ષણમ્

સવ્યાહૃતિં સપ્રણવાં ગાયત્રીં શિરસા સહ ।
ત્રિર્જપેદાયતપ્રાણઃ પ્રાણાયામઃ સ ઉચ્યતે

રેચકઃ પૂરકશ્ચૈવ પ્રાણાયામો ઽથ કુમ્ભકઃ ।
પ્રોચ્યતે સર્વશાસ્ત્રેષુ યોગિભિર્યતમાનસૈઃ

રેચકો ઽજસ્ત્રનિશ્વાસાત્ પૂરકસ્તન્નિરોધતઃ ।
સામ્યેન સંસ્થિતિર્યા સા કુમ્ભકઃ પરિગીયતે

ઇન્દ્રિયાણાં વિચરતાં વિષયેષુ સ્વભાવતઃ ।
નિગ્રહઃ પ્રોચ્યતે સદ્ભિઃ પ્રત્યાહારસ્તુ સત્તમાઃ

હૃત્પુણ્ડરીકે નાભ્યાં વા મૂર્ધ્નિ પર્વતમસ્તકે ।
એવમાદિષુ દેશેષુ ધારણા ચિત્તબન્ધનમ્

દેશાવસ્થિતિમાલમ્બ્ય બુદ્ધેર્યા વૃત્તિસંતતિઃ ।
વૃત્ત્યન્તરૈરસંસૃષ્ટા તદ્ધ્યાનં સૂરયો વિદુઃ

એકાકારઃ સમાધિઃ સ્યાદ્ દેશાલમ્બનવર્જિતઃ ।
પ્રત્યયો હ્યર્થમાત્રેણ યોગસાધનમુત્તમમ્

ધારણા દ્વાદશાયામા ધ્યાનં દ્વાદશધારણાઃ ।
ધ્યાનં દ્વાદશકં યાવત્ સમાધિરભિધીયતે

આસનં સ્વસ્તિકં પ્રોક્તં પદ્મમર્ધાસનં તથા ।
સાધનાનાં ચ સર્વેષામેતત્સાધનમુત્તમમ્

ઊર્વોરુપરિ વિપ્રેન્દ્રાઃ કૃત્વા પાદતલે ઉભે ।
સમાસીતાત્મનઃ પદ્મમેતદાસનમુત્તમમ્

એકં પાદમથૈકસ્મિન્ વિન્યસ્યોરુણિ સત્તમાઃ ।
આસીતાર્ધાસનમિદં યોગસાધનમુત્તમમ્

ઉભે કૃત્વા પાદતલે જાનૂર્વોરન્તરેણ હિ ।
સમાસીતાત્મનઃ પ્રોક્તમાસનં સ્વસ્તિકં પરમ્

અદેશકાલે યોગસ્ય દર્શનં હિ ન વિદ્યતે ।
અગ્ન્યભ્યાસે જલે વાપિ શુષ્કપર્ણચયે તથા

જન્તુવ્યાપ્તે શ્મશાને ચ જીર્ણગોષ્ઠે ચતુષ્પથે ।
સશબ્દે સભયે વાપિ ચૈત્યવલ્મીકસંચયે

અશુભે દુર્જનાક્રાન્તે મશકાદિસમન્વિતે ।
નાચરેદ્ દેહબાધે વા દૌર્મનસ્યાદિસંભવે

સુગુપ્તે સુશુભે દેશે ગુહાયાં પર્વતસ્ય તુ ।
નદ્યાસ્તીરે પુણ્યદેશે દેવતાયતને તથા

ગૃહે વા સુશુભે રમ્યે વિજને જન્તુવર્જિતે ।
યુઞ્જીત યોગી સતતમાત્માનં મત્પરાયણઃ

નમસ્કૃત્ય તુ યોગીન્દ્રાન્ સશિષ્યાંશ્ચ વિનાયકમ્ ।
ગુરું ચૈવાથ માં યોગી યુઞ્જીત સુસમાહિતઃ

આસનં સ્વસ્તિકં બદ્ધ્વા પદ્મમર્ધમથાપિ વા ।
નાસિકાગ્રે સમાં દૃષ્ટિમીષદુન્મીલિતેક્ષણઃ

કૃત્વાથ નિર્ભયઃ શાન્તસ્ત્યક્ત્વા માયામયં જગત્ ।
સ્વાત્મન્યવસ્થિતં દેવં ચિન્તયેત્ પરમેશ્વરમ્

શિખાગ્રે દ્વાદશાઙ્ગુલ્યે કલ્પયિત્વાથ પઙ્કજમ્ ।
ધર્મકન્દસમુદ્ભૂતં જ્ઞાનનાલં સુશોભનમ્

ઐશ્વર્યાષ્ટદલં શ્વેતં પરં વૈરાગ્યકર્ણિકમ્ ।
ચિન્તયેત્ પરમં કોશં કર્ણિકાયાં હિરણ્મયમ્

સર્વશક્તિમયં સાક્ષાદ્ યં પ્રાહુર્દિવ્યમવ્યયમ્ ।
ઓઙ્કારવાચ્યમવ્યક્તં રશ્મિજાલસમાકુલમ્

ચિન્તયેત્ તત્ર વિમલં પરં જ્યોતિર્યદક્ષરમ્ ।
તસ્મિન્ જ્યોતિષિ વિન્યસ્યસ્વાત્માનં તદભેદતઃ

ધ્યાયીતાકાશમધ્યસ્થમીશં પરમકારણમ્ ।
તદાત્મા સર્વગો ભૂત્વા ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્

એતદ્ ગુહ્યતમં ધ્યાનં ધ્યાનાન્તરમથોચ્યતે ।
ચિન્તયિત્વા તુ પૂર્વોક્તં હૃદયે પદ્મમુત્તમમ્

આત્માનમથ કર્તારં તત્રાનલસમત્વિષમ્ ।
મધ્યે વહ્નિશિખાકારં પુરુષં પઞ્ચવિંશકમ્

ચિન્તયેત્ પરમાત્માનં તન્મધ્યે ગગનં પરમ્ ।
ઓઙ્કરબોધિતં તત્ત્વં શાશ્વતં શિવમચ્યુતમ્

અવ્યક્તં પ્રકૃતૌ લીનં પરં જ્યોતિરનુત્તમમ્ ।
તદન્તઃ પરમં તત્ત્વમાત્માધારં નિરઞ્જનમ્

ધ્યાયીત તન્મયો નિત્યમેકરૂપં મહેશ્વરમ્ ।
વિશોધ્ય સર્વતત્ત્વાનિ પ્રણવેનાથવા પુનઃ

સંસ્થાપ્ય મયિ ચાત્માનં નિર્મલે પરમે પદે ।
પ્લાવયિત્વાત્મનો દેહં તેનૈવ જ્ઞાનવારિણા

મદાત્મા મન્મયો ભસ્મ ગૃહીત્વા હ્યગ્નિહોત્રજમ્ ।
તેનોદ્ધૃત્ય તુ સર્વાઙ્ગમગ્નિરિત્યાદિમન્ત્રતઃ ।
ચિન્તયેત્ સ્વાત્મનીશાનં પરં જ્યોતિઃ સ્વરૂપિણમ્

એષ પાશુપતો યોગઃ પશુપાશવિમુક્તયે ।
સર્વવેદાન્તસારો ઽયમત્યાશ્રમમિતિ શ્રુતિઃ

એતત્ પરતરં ગુહ્યં મત્સાયુજ્યોપપાદકમ્ ।
દ્વિજાતીનાં તુ કથિતં ભક્તાનાં બ્રહ્મચારિણામ્

બ્રહ્મચર્યમહિંસા ચ ક્ષમા શૌચં તપો દમઃ ।
સંતોષઃ સત્યમાસ્તિક્યં વ્રતાઙ્ગાનિ વિશેષતઃ

એકેનાપ્યથ હીનેન વ્રતમસ્ય તુ લુપ્યતે ।
તસ્માદાત્મગુણોપેતો મદ્વ્રતં વોઢુમર્હતિ

વીતરાગભયક્રોધા મન્મયા મામુપાશ્રિતાઃ ।
બહવો ઽનેન યોગેન પૂતા મદ્ભાવમાગતાઃ

યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્તથૈવ ભજામ્યહમ્ ।
જ્ઞાનયોગેન માં તસ્માદ્ યજેત પરમેશ્વરમ્

અથવા ભક્તિયોગેન વૈરાગ્યેણ પરેણ તુ ।
ચેતસા બોધયુક્તેન પૂજયેન્માં સદા શુચિઃ

સર્વકર્માણિ સંન્યસ્ય ભિક્ષાશી નિષ્પરિગ્રહઃ ।
પ્રાપ્નોતિ મમ સાયુજ્યં ગુહ્યમેતન્મયોદિતમ્

અદ્વેષ્ટા સર્વભૂતાનાં મૈત્રઃ કરુણ એવ ચ ।
નિર્મમો નિરહઙ્કારો યો મદ્ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ

સંતુષ્ટઃ સતતં યોગી યતાત્મા દૃઢનિશ્ચયઃ ।
મય્યર્પિતમનો બુદ્ધિર્યો મદ્ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ

યસ્માન્નોદ્વિજતે લોકો લોકાન્નોદ્વિજતે ચ યઃ ।
હર્ષામર્ષભયોદ્વેગૈર્મુક્તો યઃ સ હિ મે પ્રિયઃ

અનપેક્ષઃ શુચિર્દક્ષ ઉદાસીનો ગતવ્યથઃ ।
સર્વારમ્ભપરિત્યાગી ભક્તિમાન્ યઃ સ મે પ્રિયઃ

તુલ્યનિન્દાસ્તુતિર્મૌની સંતુષ્ટો યેન કેનચિત્ ।
અનિકેતઃ સ્થિરમતિર્મદ્ભક્તો મામુપૈષ્યતિ

સર્વકર્માણ્યપિ સદા કુર્વાણો મત્પરાયણઃ ।
મત્પ્રસાદાદવાપ્નોતિ શાશ્વતં પરમં પદમ્

ચેતસા સર્વકર્માણિ મયિ સંન્યસ્ય મત્પરઃ ।
નિરાશીર્નિર્મમો ભૂત્વા મામેકં શરણં વ્રજેત્

ત્યક્ત્વા કર્મફલાસઙ્ગં નિત્યતૃપ્તો નિરાશ્રયઃ ।
કર્મણ્યભિપ્રવૃત્તો ઽપિ નૈવ તેન નિબધ્યતે

નિરાશીર્યતચિત્તાત્મા ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ ।
શારીરં કેવલં કર્મ કુર્વન્નાપ્નોતિ તત્પદમ્

યદૃચ્છાલાભતુષ્ટસ્ય દ્વન્દ્વાતીતસ્ય ચૈવ હિ ।
કુર્વતો મત્પ્રસાદાર્થં કર્મ સંસારનાશનમ્

મન્મના મન્નમસ્કારો મદ્યાજી મત્પરાયણઃ ।
મામુપૈષ્યતિ યોગીશં જ્ઞાત્વા માં પરમેશ્વરમ્

મદ્બુદ્ધયો માં સતતં બોધયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
કથયન્તશ્ચ માં નિત્યં મમ સાયુજ્યમાપ્નુયુઃ

એવં નિત્યાભિયુક્તાનાં માયેયં કર્મસાન્વગમ્ ।
નાશયામિ તમઃ કૃત્સ્નં જ્ઞાનદીપેન ભાસ્વતા

મદ્બુદ્ધયો માં સતતં પૂજયન્તીહ યે જનાઃ ।
તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં યોગક્ષેમં વહામ્યહમ્

યે ઽન્યે ચ કામભોગાર્થં યજન્તે હ્યન્યદેવતાઃ ।
તેષાં તદન્તં વિજ્ઞેયં દેવતાનુગતં ફલમ્

યે ચાન્યદેવતાભક્તાઃ પૂજયન્તીહ દેવતાઃ ।
મદ્ભાવનાસમાયુક્તા મુચ્યન્તે તે ઽપિ ભાવતઃ

તસ્માદનીશ્વરાનન્યાંસ્ત્યક્ત્વા દેવાનશેષતઃ ।
મામેવ સંશ્રયેદીશં સ યાતિ પરમં પદમ્

ત્યક્ત્વા પુત્રાદિષુ સ્નેહં નિઃ શોકો નિષ્પરિગ્રહઃ ।
યજેચ્ચામરણાલ્લિઙ્ગે વિરક્તઃ પરમેશ્વરમ્

યે ઽર્ચયન્તિ સદા લિઙ્ગં ત્યક્ત્વા ભોગાનશેષતઃ ।
એકેન જન્મના તેષાં દદામિ પરમૈશ્વરમ્

પરાનન્દાત્મકં લિઙ્ગં કેવલં સન્નિરઞ્જનમ્ ।
જ્ઞાનાત્મકં સર્વગતં યોગિનાં હૃદિ સંસ્થિતમ્

યે ચાન્યે નિયતા ભક્તા ભાવયિત્વા વિધાનતઃ ।
યત્ર ક્વચન તલ્લિઙ્ગમર્ચયન્તિ મહેશ્વરમ્

જલે વા વહ્નિમધ્યે વાવ્યોમ્નિ સૂર્યે ઽથવાન્યતઃ ।
રત્નાદૌ ભાવયિત્વેશમર્ચયેલ્લિઙ્ગમૈશ્વરમ્

સર્વં લિઙ્ગમયં હ્યેતત્ સર્વં લિઙ્ગે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
તસ્માલ્લિઙ્ગે ઽર્ચયેદીશં યત્ર ક્વચન શાશ્વતમ્

અગ્નૌ ક્રિયાવતામપ્સુ વ્યોમ્નિ સૂર્યે મનીષિણામ્ ।
કાષ્ઠાદિષ્વેવ મૂર્ખાણાં હૃદિ લિઙ્ગન્તુયોગિનામ્

યદ્યનુત્પન્નવિજ્ઞાનો વિરક્તઃ પ્રીતિસંયુતઃ ।
યાવજ્જીવં જપેદ્ યુક્તઃ પ્રણવં બ્રહ્મણો વપુઃ

અથવા શતરુદ્રીયં જપેદામરણાદ્ દ્વિજઃ ।
એકાકી યતચિત્તાત્મા સ યાતિ પરમં પદમ્

વસેદ્ વામરણાદ્ વિપ્રો વારાણસ્યાં સમાહિતઃ ।
સો ઽપીશ્વરપ્રસાદેન યાતિ તત્ પરમં પદમ્

તત્રોત્ક્રમણકાલે હિ સર્વેષામેવ દેહિનામ્ ।
દદાતિ તત્ પરં જ્ઞાનં યેન મુચ્યેત બન્ધનાત્

વર્ણાશ્રમવિધિં કૃત્સ્નં કુર્વાણો મત્પરાયણઃ ।
તેનૈવ જન્મના જ્ઞાનં લબ્ધ્વા યાતિ શિવં પદમ્

યે ઽપિ તત્ર વસન્તીહ નીચા વા પાપયોનયઃ ।
સર્વે તરન્તિ સંસારમીશ્વરાનુગ્રહાદ્ દ્વિજાઃ

કિન્તુ વિઘ્ના ભવિષ્યન્તિ પાપોપહતચેતસામ્ ।
ધર્મં સમાશ્રયેત્ તસ્માન્મુક્તયે નિયતં દ્વિજાઃ

એતદ્ રહસ્યં વેદાનાં ન દેયં યસ્ય કસ્ય ચિત્ ।
ધાર્મિકાયૈવ દાતવ્યં ભક્તાય બ્રહ્મચારિણે

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યેતદુક્ત્વા ભગવાનાત્મયોગમનુત્તમમ્ ।
વ્યાજહાર સમાસીનં નારાયણમનામયમ્

મયૈતદ્ ભાષિતં જ્ઞાનં હિતાર્થં બ્રહ્મવાદિનામ્ ।
દાતવ્યં શાન્તચિત્તેભ્યઃ શિષ્યેભ્યો ભવતા શિવમ્

ઉક્ત્વૈવમથ યોગીન્દ્રાનબ્રવીદ્ ભગવાનજઃ ।
હિતાય સર્વભક્તાનાં દ્વિજાતીનાં દ્વિજોત્તમાઃ

ભવન્તો ઽપિ હિ મજ્જ્ઞાનં શિષ્યાણાં વિધિપૂર્વકમ્ ।
ઉપદેક્ષ્યન્તિ ભક્તાનાં સર્વેષાં વચનાન્મમ

અયં નારાયણો યો ઽહમીશ્વરો નાત્ર સંશયઃ ।
નાન્તરં યે પ્રપશ્યન્તિ તેષાં દેયમિદં પરમ્

મમૈષા પરમા મૂર્તિર્નારાયણસમાહ્વયા ।
સર્વભૂતાત્મભૂતસ્થા શાન્તા ચાક્ષરસંજ્ઞિતા

યે ત્વન્યથા પ્રપશ્યન્તિ લોકે ભેદદૃશો જનાઃ ।
ન તે માં સંપ્રપશ્યન્તિ જાયન્તે ચ પુનઃ પુનઃ

યે ત્વિમં વિષ્ણુમવ્યક્તં માં વા દેવં મહેશ્વરમ્ ।
એકીભાવેન પશ્યન્તિ ન તેષાં પુનરુદ્ભવઃ

તસ્માદનાદિનિધનં વિષ્ણુમાત્માનમવ્યયમ્ ।
મામેવ સંપ્રપશ્યધ્વં પૂજયધ્વં તથૈવ હિ

યે ઽન્યથા માં પ્રપશ્યન્તિ મત્વેમં દેવતાન્તરમ્ ।
તે યાન્તિ નરકાન્ ઘોરાન્ નાહં તેષુવ્યવસ્થિતઃ

મૂર્ખં વા પણ્ડિતં વાપિ બ્રાહ્મણં વા મદાશ્રયમ્ ।
મોચયામિ શ્વપાકં વા ન નારાયણનિન્દકમ્

તસ્માદેષ મહાયોગી મદ્ભક્તૈઃ પુરુષોત્તમઃ ।
અર્ચનીયો નમસ્કાર્યો મત્પ્રીતિજનનાય હિ

એવમુક્ત્વા સમાલિઙ્ગ્ય વાસુદેવં પિનાકધૃક્ ।
અન્તર્હિતો ઽભવત્ તેષાં સર્વેષામેવ પશ્યતામ્

નારાયણો ઽપિ ભગવાંસ્તાપસં વેષમુત્તમમ્ ।
જગ્રાહ યોગિનઃ સર્વાંસ્ત્યક્ત્વા વૈ પરમં વપુઃ

જ્ઞાતં ભવદ્ભિરમલં પ્રસાદાત્ પરમેષ્ઠિનઃ ।
સાક્ષાદેવ મહેશસ્ય જ્ઞાનં સંસારનાશનમ્

ગચ્છધ્વં વિજ્વરાઃ સર્વે વિજ્ઞાનં પરમેષ્ઠિનઃ ।
પ્રવર્તયધ્વં શિષ્યેભ્યો ધાર્મિકેભ્યો મુનીશ્વરાઃ

ઇદં ભક્તાય શાન્તાય ધાર્મિકાયાહિતાગ્નયે ।
વિજ્ઞાનમૈશ્વરં દેયં બ્રાહ્મણાય વિશેષતઃ

એવમુક્ત્વા સ વિશ્વાત્મા યોગિનાં યોગવિત્તમઃ ।
નારાયણો મહાયોગી જગામાદર્શનં સ્વયમ્

તે ઽપિ દેવાદિદેવેશં નમસ્કૃત્ય મહેશ્વરમ્ ।
નારાયણં ચ ભૂતાદિં સ્વાનિ સ્થાનાનિ ભેજિરે

સનત્કુમારો ભગવાન્ સંવર્તાય મહામુનિઃ ।
દત્તવાનૈશ્વરં જ્ઞાનં સો ઽપિ સત્યવ્રતાય તુ

સનન્દનો ઽપિ યોગીન્દ્રઃ પુલહાય મહર્ષયે ।
પ્રદદૌ ગૌતમાયાથ પુલહો ઽપિ પ્રજાપતિઃ

અઙ્ગિરા વેદવિદુષે ભરદ્વાજાય દત્તવાન્ ।
જૈગીષવ્યાય કપિલસ્તથા પઞ્ચશિખાય ચ

પરાશરો ઽપિ સનકાત્ પિતા મે સર્વતત્ત્વદૃક્ ।
લેભેતત્પરમં જ્ઞાનં તસ્માદ્ વાલ્મીકિરાપ્તવાન્

મમોવાચ પુરા દેવઃ સતીદેહભવાઙ્ગજઃ ।
વામદેવો મહાયોગી રુદ્રઃ કિલ પિનાકધૃક્

નારાયણો ઽપિ ભગવાન્ દેવકીતનયો હરિઃ ।
અર્જુનાય સ્વયં સાક્ષાત્ દત્તવાનિદમુત્તમમ્

યદહં લબ્ધવાન્ રુદ્રાદ્ વામદેવાદનુત્તમમ્ ।
વિશેષાદ્ ગિરિશે ભક્તિસ્તસ્માદારભ્ય મે ઽભવત્

શરણ્યં શરણં રુદ્રં પ્રપન્નો ઽહં વિશેષતઃ ।
ભૂતેશં ગિરશં સ્થાણું દેવદેવં ત્રિશૂલિનમ્

ભવન્તો ઽપિ હિ તં દેવં શંભું ગોવૃષવાહનમ્ ।
પ્રપદ્યધ્વં સપત્નીકાઃ સપુત્રાઃ શરણં શિવમ્

વર્તધ્વં તત્પ્રસાદેન કર્મયોગેન શઙ્કરમ્ ।
પૂજયધ્વં મહાદેવં ગોપતિં ભૂતિભૂષણમ્

એવમુક્તે ઽથ મુનયઃ શૌનકાદ્યા મહેશ્વરમ્ ।
પ્રણેમુઃ શાશ્વતં સ્થાણું વ્યાસં સત્યવતીસુતમ્

અબ્રુવન્ હૃષ્ટમનસઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનં પ્રભુમ્ ।
સાક્ષાદેવ હૃષીકેશં સર્વલોકમહેશ્વરમ્

ભવત્પ્રસાદાદચલા શરણ્યે ગોવૃષધ્વજે ।
ઇદાનીં જાયતે ભક્તિર્યા દેવૈરપિ દુર્લભા

કથયસ્વ મુનિશ્રેષ્ઠ કર્મયોગમનુત્તમમ્ ।
યેનાસૌ ભગવાનીશઃ સમારાધ્યો મુમુક્ષુભિઃ

ત્વત્સંનિધાવેષ સૂતઃ શૃણોતુ ભગવદ્વચઃ ।
તદ્વદાખિલલોકાનાં રક્ષણં ધર્મસંગ્રહમ્

યદુક્તં દેવદેવેન વિષ્ણુના કૂર્મરૂપિણા ।
પૃષ્ટેન મુનિભિઃ પૂર્વં શક્રેણામૃતમન્થને

શ્રુત્વા સત્યવતીસૂનુઃ કર્મયોગં સનાતનમ્ ।
મુનીનાં ભાષિતં કૃષ્ણઃ પ્રોવાચ સુસમાહિતઃ

ય ઇમં પઠતે નિત્યં સંવાદં કૃત્તિવાસસઃ ।
સનત્કુમારપ્રમુખૈઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

શ્રાવયેદ્ વા દ્વિજાન્ શુદ્ધાન્ બ્રહ્મચર્યપરાયણાન્ ।
યો વા વિચારયેદર્થં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

યશ્ચૈતચ્છૃણુયાન્નિત્યં ભક્તિયુક્તો દૃઢવ્રતઃ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મલોકે મહીયતે

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન પઠિતવ્યો મનીષિભિઃ ।
શ્રોતવ્યશ્ચાથ મન્તવ્યો વિશેષાદ્ બ્રાહ્મણૈઃ સદા