કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.9

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે ઽષ્ટમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં નારદાદ્યા મહર્ષયઃ ।
પ્રણમ્ય વરદં વિષ્ણું પપ્રચ્છુઃ સંશયાન્વિતા

ઋષય ઊચુઃ
કથિતો ભવતા સર્ગો મુખ્યાદીનાં જનાર્દન ।
ઇદાનીં સંશયં ચેમમસ્માકં છેત્તુમર્હસિ

કથં સ ભગવાનીશઃ પૂર્વજો ઽપિ પિનાકધૃક્ ।
પુત્રત્વમગચ્છંભુર્બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

કથં ચ ભગવાઞ્જજ્ઞે બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
અણ્ડજો જગતામીશસ્તન્નો વક્તુમિહાર્હસિ

શ્રીકૂર્મ ઉવાચ
શૃણુધ્વમૃષયઃ સર્વે શઙ્કરસ્યામિતૌજસઃ ।
પુત્રત્વં બ્રહ્મણસ્તસ્ય પદ્મયોનિત્વમેવ ચ

અતીતકલ્પાવસાને તમોભૂતં જગત્ ત્રયમ્ ।
આસીદેકાર્ણવં સર્વં ન દેવાદ્યા ન ચર્ષયઃ

તત્ર નારાયણો દેવો નિર્જને નિરુપપ્લવે ।
આશ્રિત્ય શેષશયનં સુષ્વાપ પુરુષોત્તમઃ

સહસ્ત્રશીર્ષા ભૂત્વા સ સહસ્ત્રાક્ષઃ સહસ્ત્રપાત્ ।
સહસ્ત્રબાહુઃ સર્વજ્ઞશ્ચિન્ત્યમાનો મનીષિભિઃ

પીતવાસા વિશાલાક્ષો નીલજિમૂતસન્નિભઃ ।
મહાવિભૂતિર્યોગાત્મા યોગિનાં હૃદયાલયઃ

કદાચિત્ તસ્ય સુપ્તસ્ય લીલાર્થં દિવ્યમદ્ભુતમ્ ।
ત્રૈલોક્યસારં વિમલં નાભ્યાં પઙ્કજમુદ્વભૌ

શતયોજનવિસ્તીર્ણં તરુણાદિત્યસન્નિભમ્ ।
દિવ્યગન્ધમયં પુણ્યં કર્ણિકાકેસરાન્વિતમ્

તસ્યૈવં સુચિરં કાલં વર્તમાનસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ।
હિરણ્યગર્ભો ભગવાંસ્તં દેશમુપચક્રમે

સ તં કરેણ વિશ્વાત્મા સમુત્થાપ્ય સનાતનમ્ ।
પ્રોવાચ મધુરં વાક્યં માયયા તસ્ય મોહિતઃ

અસ્મિન્નેકાર્ણવે ઘોરે નિર્જને તમસાવૃતે ।
એકાકી કો ભવાઞ્છેતે બ્રૂહિ મે પુરુષર્ષભ

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા વિહસ્ય ગરુડધ્વજઃ ।
ઉવાચ દેવં બ્રહ્માણં મેઘગમ્ભીરનિઃ સ્વનઃ

ભો ભો નારાયણં દેવં લોકાનાં પ્રભવાપ્યયમ્ ।
મહાયોગેશ્વરં માં ત્વં જાનીહિ પુરુષોત્તમમ્

મયિ પશ્ય જગત્ કૃત્સ્નં ત્વાં ચ લોકપિતામહમ્ ।
સપર્વતમહાદ્વીપં સમુદ્રૈઃ સપ્તભિર્વૃતમ્

એવમાભાષ્ય વિશ્ચાત્મા પ્રોવાચ પુરુષં હરિઃ ।
જાનન્નપિ મહાયોગી કો ભવાનિતિ વેધસમ્

તતઃ પ્રહસ્ય ભગવાન્ બ્રહ્મા વેદનિધિઃ પ્રભુઃ ।
પ્રત્યુવાચામ્બુજાભાક્ષં સસ્મિતં શ્લક્ષ્ણયા ગિરા

અહં ધાતા વિધાતા ચ સ્વયંભૂઃ પ્રપિતામહઃ ।
મય્યેવ સંસ્થિતં વિશ્વં બ્રહ્માહં વિશ્વતોમુખઃ

શ્રુત્વા વાચં સ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સત્યપરાક્રમઃ ।
અનુજ્ઞાપ્યાથ યોગેન પ્રવિષ્ટો બ્રહ્મણસ્તનુમ્

ત્રલોક્યમેતત્ સકલં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।
ઉદરે તસ્ય દેવસ્ય દૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાગતઃ

તદાસ્ય વક્ત્રાન્નિષ્ક્રમ્ય પન્નગેન્દ્રનિકેતનઃ ।
અજાતશત્રુર્ભગવાન્ પિતામહમથાબ્રવીત્

ભવાનપ્યેવમેવાદ્ય શાશ્વતં હિ મમોહરમ્ ।
પ્રવિશ્ય લોકાન્ પશ્યૈતાન્ વિચિત્રાન્ પુરુષર્ષભ

તતઃ પ્રહ્લાદનીં વાણી શ્રુત્વા તસ્યાભિનન્દ્ય ચ ।
શ્રીપતેરુદરં ભૂયઃ પ્રવિવેશ કુશધ્વજઃ

તાનેવ લોકાન્ ગર્ભસ્થાનપશ્યત્ સત્યવિક્રમઃ ।
પર્યટિત્વા તુ દેવસ્ય દદૃશે ઽન્તં ન વૈ હરેઃ

તતો દ્વારાણિ સર્વાણિ પિહિતાનિ મહાત્મના ।
જનાર્દનેન બ્રહ્માસૌ નાભ્યાં દ્વારમવિન્દત

તત્ર યોગબલેનાસૌ પ્રવિશ્ય કનકાણ્ડજઃ ।
ઉજ્જહારાત્મનો રૂપં પુષ્કરાચ્ચતુરાનનઃ

વિરરાજારવિન્દસ્થઃ પદ્મગર્ભસમદ્યુતિઃ ।
બ્રહ્મા સ્વયંભૂર્ભગવાન્ જગદ્યોનિઃ પિતામહઃ

સમન્યમાનો વિશ્વેશમાત્માનં પરમં પદમ્ ।
પ્રોવાચ પુરુષં વિષ્ણું મેઘગમ્ભીરયા ગિરા

કિં કૃતં ભવતેદાનીમાત્મનો જયકાઙ્ક્ષયા ।
એકો ઽહં પ્રબલો નાન્યો માં વૈ કો ઽબિભવિષ્યતિ

શ્રુત્વા નારાયણો વાક્યં બ્રહ્મણો લોકતન્ત્રિણઃ ।
સાન્ત્વપૂર્વમિદં વાક્યં બભાષે મધુરં હરિઃ

ભવાન્ ધાતા વિધાતા ચ સ્વયંભૂઃ પ્રપિતામહઃ ।
ન માત્સર્યાભિયોગેન દ્વારાણિ પિહિતાનિ મે

કિન્તુ લીલાર્થમેવૈતન્ન ત્વાં બાધિતુમિચ્છયા ।
કો હિ બાધિતુમન્વિચ્છેદ્ દેવદેવં પિતામહમ્

ન તે ઽન્યથાવગન્તવ્યં માન્યો મે સર્વથા ભવાન્ ।
સર્વમન્વય કલ્યાણં યન્મયાપહૃતં તવ

અસ્માચ્ચ કારણાદ્ બ્રહ્મન્ પુત્રો ભવતુ મે ભવાન્ ।
પદ્મયોનિરિતિ ખ્યાતો મત્પ્રિયાર્થં જગન્મય

તતઃ સ ભગવાન્ દેવો વરં દત્ત્વા કિરીટિને ।
પ્રહર્ષમતુલં ગત્વા પુનર્વિષ્ણુમભાષત

ભવાન્ સર્વાત્મકો ઽનન્તઃ સર્વેષાં પરમેશ્વરઃ ।
સર્વભૂતાન્તરાત્મા વૈ પરં બહ્મ સનાતનમ્

અહં વૈ સર્વલોકાનામાત્મા લોકમહેશ્વરઃ ।
મન્મયં સર્વમેવેદં બ્રહ્માહં પુરુષઃ પરઃ

નાવાભ્યાં વિદ્યતે હ્યન્યો લોકાનાં પરમેશ્વરઃ ।
એકા મૂર્તિર્દ્વિધા ભિન્ના નારાયણપિતામહૌ

તેનૈવમુક્તો બ્રહ્માણં વાસુદેવો ઽબ્રવીદિદમ્ ।
ઇયં પ્રતિજ્ઞા ભવતો વિનાશાય ભવિષ્યતિ

કિં ન પશ્યસિ યોગેશં બ્રહ્માધિપતિમવ્યયમ્ ।
પ્રધાનપુરુષેશાનં વેદાહં પરમેશ્વરમ્

યં ન પશ્યન્તિ યોગીન્દ્રાઃ સાંખ્યા અપિ મહેશ્વરમ્ ।
અનાદિનિધનં બ્રહ્મ તમેવ શરણં વ્રજ

તતઃ ક્રુદ્ધો ઽમ્બુજાભાક્ષં બ્રહ્મા પ્રોવાચ કેશવમ્ ।
ભવાન્ ન નૂનમાત્માનં વેત્તિ તત્ પરમક્ષરમ્

બ્રહ્માણં જગતામેકમાત્માનં પરમં પદમ્ ।
નાવાભ્યાં વિદ્યતે હ્યન્યો લોકાનાં પરમેશ્વરઃ

સંત્યજ્ય નિદ્રાં વિપુલાં સ્વમાત્માનં વિલોકય ।
તસ્ય તત્ ક્રોધજં વાક્યં શ્રુત્વા વિષ્ણુરભાષત

મા મૈવં વદ કલ્યાણ પરિવાદં મહાત્મનઃ ।
ન મે ઽસ્ત્યવિદિતં બ્રહ્મન્ નાન્યથાહં વદામિતે

કિન્તુ મોહયતિ બ્રહ્મન્ ભવન્તં પારમેશ્વરી ।
માયાશેષવિશેષાણાં હેતુરાત્મસમુદ્ભાવા

એતાવદુક્ત્વા ભગવાન્ વિષ્ણુસ્તૂષ્ણીં બભૂવ હ ।
જ્ઞાત્વા તત્ પરમં તત્ત્વં સ્વમાત્માનં મહેશ્વરમ્

કુતો ઽપ્યપરિમેયાત્મા ભૂતાનાં પરમેશ્વરઃ ।
પ્રસાદં બ્રહ્મણે કર્તું પ્રાદુરાસીત્ તતો હરઃ

લલાટનયનો ઽનન્તો જટામણ્ડલમણ્ડિતઃ ।
ત્રિશૂલપાણિર્ભગવાંસ્તેજસાં પરમો નિધિઃ

દિવ્યાં વિશાલાં ગ્રથિતાં ગ્રહૈઃ સાર્કેન્દુતારકૈઃ ।
માલામત્યદ્ભુતાકારાં ધારયન્ પાદલમ્બિનીમ્

તં દૃષ્ટ્વા દેવમીશાનં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
મોહિતો માયયાત્યર્થં પીતવાસસમબ્વીત્

ક એષ પુરુષો ઽનન્તઃ શૂલપાણિસ્ત્રિલોચનઃ ।
તેજોરાશિરમેયાત્મા સમાયાતિ જનાર્દન

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા વિષ્ણુર્દાનવમર્દનઃ ।
અપશ્યદીશ્વરં દેવં જ્વલન્તં વિમલે ઽમ્ભસિ

જ્ઞાત્વા તત્પરમં ભાવમૈશ્વરં બ્રહ્મભાવનમ્ ।
પ્રોવાચોત્થાય ભગવાન્ દેવદેવં પિતામહમ્

અયં દેવો મહાદેવઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ સનાતનઃ ।
અનાદિનિધનો ઽચિન્ત્યો લોકાનામીશ્વરો મહાન્

શઙ્કરઃ શંભુરીશાનઃ સર્વાત્મા પરમેશ્વરઃ ।
ભૂતાનામધિપો યોગી મહેશો વિમલઃ શિવઃ

એષ ધાતા વિધાતા ચ પ્રધાનપુરુષેશ્વરઃ ।
યં પ્રપશ્યન્તિ યતયો બ્રહ્મભાવેન ભાવિતાઃ

સૃજત્યેષ જગત્ કૃત્સ્નં પાતિ સંહરતે તથા ।
કાલો ભૂત્વા મહાદેવઃ કેવલો નિષ્કલઃ શિવઃ

બ્રહ્માણં વિદધે પૂર્વં ભવન્તં યઃ સનાતનઃ ।
વેદાંશ્ચ પ્રદદૌ તુભ્યં સો ઽયમાયાતિ શઙ્કરઃ

અસ્યૈવ ચાપરાં મૂર્તિ વિશ્વયોનિં સનાતનીમ્ ।
વાસુદેવાભિધાનાં મામવેહિ પ્રપિતામહ

કિં ન પશ્યસિ યોગેશં બ્રહ્માધિપતિમવ્યયમ્ ।
દિવ્યં ભવતુ તે ચક્ષુર્યેન દ્રક્ષ્યસિ તત્પરમ્

લબ્ધ્વા શૈવં તદા ચક્ષુર્વિષ્ણોર્લોકપિતામહઃ ।
બુબુધે પરમેશાનં પુરતઃ સમવસ્થિતમ્

સ લબ્ધ્વા પરમં જ્ઞાનમૈશ્વરં પ્રપિતામહઃ ।
પ્રપેદે શરણં દેવં તમેવ પિતરં શિવમ્

ઓઙ્કારં સમનુસ્મૃત્ય સંસ્તભ્યાત્માનમાત્મના ।
અથર્વશિરસા દેવં તુષ્ટાવ ચ કૃતાઞ્જલિઃ

સંસ્તુતસ્તેન ભગવાન્ બ્રહ્મણા પરમેશ્વરઃ ।
અવાપ પરમાં પ્રીતિં વ્યાજહાર સ્મયન્નિવ

મત્સમસ્ત્વં ન સંદેહો મદ્ભક્તશ્ચ યતો ભવાન્ ।
મયૈવોત્પાદિતઃ પૂર્વં લોકસૃષ્ટ્યર્થમવ્યયમ્

ત્વમાત્મા હ્યાદિપુરુષો મમ દેહસમુદ્ભવઃ ।
વરં વરય વિશ્વાત્મન્ વરદો ઽહં તવાનઘ

સ દેવદેવવચનં નિશમ્ય કમલોદ્ભવઃ ।
નિરીક્ષ્ય વિષ્ણું પુરુષં પ્રણમ્યાહ વૃષધ્વજમ્

ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ મહાદેવામ્બિકાપતે ।
ત્વામેવ પુત્રમિચ્છામિ ત્વયા વા સદૃશં સતમ્

મોહિતો ઽસ્મિ મહાદેવ માયયા સૂક્ષ્મયા ત્વયા ।
ન જાને પરમં ભાવં યાથાતથ્યેન તે શિવ

ત્વમેવ દેવ ભક્તાનાં ભ્રાતા માતા પિતા સુહૃત્ ।
પ્રસીદ તવ પાદાબ્જં નમામિ શરણં ગતઃ

સ તસ્ય વચનં શ્રુત્વા જગન્નાથો વૃષધ્વજઃ ।
વ્યાજહાર તદા પુત્રં સમાલોક્ય જનાર્દનમ્

યદર્થિતં ભગવતા તત્ કરિષ્યામિ પુત્રક ।
વિજ્ઞાનમૈશ્વરં દિવ્યમુત્પત્સ્યતિ તવાનઘ

ત્વમેવ સર્વભૂતાનામાદિકર્તા નિયોજિતઃ ।
તથા કુરુષ્વ દેવેશ મયા લોકપિતામહ

એષ નારાયણો ઽનન્તો મમૈવ પરમા તનુઃ ।
ભવિષ્યતિ તવેશાનો યોગક્ષેમવહો હરિઃ

એવં વ્યાહૃત્ય હસ્તાભ્યાં પ્રીતાત્મા પરમેશ્વરઃ ।
સંસ્પૃશ્ય દેવં બ્રહ્માણં હરિં વચનમબ્રવીત્

તૃષ્ટો ઽસ્મિ સર્વથાહન્તે ભક્ત્યા તવ જગન્મય ।
વરં વૃણીષ્વં નહ્યાવાં વિભિન્નૌ પરમાર્થતઃ

શ્રુત્વાથ દેવવચનં વિષ્ણુર્વિશ્વજગન્મયઃ ।
પ્રાહ પ્રસન્નયા વાચા સમાલોક્ય ચતુર્મુખમ્

એષ એવ વરઃ શ્લોઘ્યો યદહં પરમેશ્વરમ્ ।
પશ્યામિ પરમાત્માનં ભક્તિર્ભવતુ મે ત્વયિ

તથેત્યુક્ત્વા મહાદેવઃ પુનર્વિષ્ણુમભાષત ।
ભવાન્ સર્વસ્ય કાર્યસ્ય કર્તાહઽમધિદૈવતમ્

મન્મયં ત્વન્મયં ચૈવ સર્વમેતન્ન સંશયઃ ।
ભવાન્ સોમસ્ત્વહં સૂર્યો ભવાન્ રાત્રિરહં દિનમ્

ભવાન્ પ્રકૃતિરવ્યક્તમહં પુરુષ એવ ચ ।
ભવાન્ જ્ઞાનમહં જ્ઞાતા ભવાન્ માયાહમીશ્વરઃ

ભવાન્ વિદ્યાત્મિકા શક્તિઃ શક્તિમાનહમીશ્વરઃ ।
યો ઽહં સુનિષ્કલો દેવઃ સો ઽપિ નારાયણઃ પરઃ

એકીભાવેન પશ્યન્તિ યોગિનો બ્રહ્મવાદિનઃ ।
ત્વામનાશ્રિત્ય વિશ્વાત્મન્ ન યોગી મામુપૈષ્યતિ ।
પાલયૈતજ્જગત્ કૃત્સ્નં સદેવાસુરમાનુષમ્

ઇતીદમુક્ત્વા ભગવાનનાદિઃ
સ્વમાયયા મોહિતભૂતભેદઃ ।
જગામ જન્મર્ધિવિનાશહીનં
ધામૈકમવ્યક્તમનન્તશક્તિઃ