કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.10

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે નવમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીકૂર્મ ઉવાચ
ગતે મહેશ્વરે દેવે સ્વાધિવાસં પિતામહઃ ।
તદેવ સુમહત્ પદ્મં ભેજે નાભિસમુત્થિતમ્

અથ દીર્ઘેણ કાલેન તત્રાપ્રતિમપૌરુષૌ ।
મહાસુરૌ સમાયાતૌ ભ્રાતરૌ મધુકૈટભૌ

ક્રોધેન મહતાવિષ્ટૌ મહાપર્વતવિગ્રહૌ ।
કર્ણાન્તરસમુદ્ભૂતૌ દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ

તાવાગતૌ સમીક્ષ્યાહ નારાયણમજો વિભુઃ ।
ત્રૈલોક્યકણ્ટકાવેતાવસુરૌ હન્તુમર્હસિ

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
આજ્ઞાપયામાસ તયોર્વધાર્થં પુરુષાવુભૌ

તદાજ્ઞયા મહદ્યુદ્ધં તયોસ્તાભ્યામભૂદ્ દ્વિજાઃ ।
વ્યનયત્ કૈટભં વિષ્ણુર્જિષ્ણુશ્ચ વ્યનયન્મધુમ્

તતઃ પદ્માસનાસીનં જગન્નાથં પિતામહમ્ ।
બભાષે મધુરં વાક્યં સ્નેહાવિષ્ટમના હરિઃ

અસ્માન્મયોચ્યમાનસ્ત્વં પદ્માદવતર પ્રભો ।
નાહં ભવન્તં શક્નોમિ વોઢું તેજામયં ગુરુમ્

તતો ઽવતીર્ય વિશ્વાત્મા દેહમાવિશ્ય ચક્રિણઃ ।
અવાચ વૈષ્ણવીં નિદ્રામેકીભૂયાથ વિષ્ણુના

સહસ્ત્રશીર્ષનયનઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
બ્રહ્મા નારાયણાખ્યો ઽસૌ સુષ્વાપ સલિલે તદા

સો ઽનુભૂય ચિરં કાલમાનન્દં પરમાત્મનઃ ।
અનાદ્યનન્તમદ્વૈતં સ્વાત્માનં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્

તતઃ પ્રભાતે યોગાત્મા ભૂત્વા દેવશ્ચતુર્મુખઃ ।
સસર્જ સૃષ્ટિં તદ્રૂપાં વૈષ્ણવં ભાવમાશ્રિતઃ

પુરસ્તાદસૃજદ્ દેવઃ સનન્દં સનકં તથા ।
ઋભું સનત્કુમારં ચ પુર્વજં તં સનાતનમ્

તે દ્વન્દ્વમોહનિર્મુક્તાઃ પરં વૈરાગ્યમાસ્થિતાઃ ।
વિદિત્વા પરમં ભાવં ન સૃષ્ટૌ દધિરે મતિમ્

તેષ્વેવં નિરપેક્ષેષુ લોકસૃષ્ટૌ પિતામહઃ ।
બભૂવ નષ્ટચેતા વૈ માયયા પરમેષ્ઠિનઃ

તતઃ પુરાણપુરુષો જગન્મૂર્તિર્જનાર્દનઃ ।
વ્યાજહારાત્મનઃ પુત્રં મોહનાશાય પદ્મજમ્

વિષ્ણુરુવાચ
કચ્ચિન્ન વિસ્મૃતો દેવઃ શૂલપાણિઃ સનાતનઃ ।
યદુક્તવાનાત્મનો ઽસૌ પુત્રત્વે તવ શઙ્કરઃ

અવાપ્ય સંજ્ઞાં ગોવિન્દાત્ પદ્મયોનિઃ પિતામહઃ ।
પ્રજાઃ સ્ત્રષ્ટુમનાસ્તેપે તપઃ પરમદુશ્ચરમ્

તસ્યૈવં તપ્યમાનસ્ય ન કિઞ્ચિત્ સમવર્તત ।
તતો દીર્ઘેણ કાલેન દુઃ ખાત્ ક્રોધો ઽભ્યજાયત

ક્રોધાવિષ્ટસ્ય નેત્રાભ્યાં પ્રાપતન્નશ્રુબિન્દવઃ ।
તતસ્તેભ્યો ઽશ્રુબિન્દુભ્યો ભૂતાઃ પ્રેતાસ્તથાભવન્

સર્વાંસ્તાનશ્રુજાન્ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માત્માનમનિન્દન ।
જહૌ પ્રાણાંશ્ચ ભગવાન્ ક્રોધાવિષ્ટઃ પ્રજાપતિઃ

તદા પ્રાણમયો રુદ્રઃ પ્રાદુરસીત્ પ્રભીર્મુખાત્ ।
સહસ્ત્રાદિત્યસંકાશો યુગાન્તદહનોપમઃ

રુરોદ સુસ્વરં ઘોરં દેવદેવઃ સ્વયં શિવઃ ।
રોદમાનં તતો બ્રહ્મા મા રોદીરિત્યભાષત ।
રોદનાદ્ રુદ્ર ઇત્યેવં લોકે ખ્યાતિં ગમિષ્યસિ

અન્યાનિ સપ્ત નામાનિ પત્નીઃ પુત્રાંશ્ચશાશ્વતાન્ ।
સ્થાનાનિ ચૈષામષ્ટાનાં દદૌ લોકપિતામહઃ

ભવઃ શર્વસ્તથેશાનઃ પશૂનાં પતિરેવ ચ ।
ભીમશ્ચોગ્રો મહાદેવસ્તાનિ નામાનિ સપ્ત વૈ

સૂર્યો જલં મહી વહ્નિર્વાયુરાકાશમેવ ચ ।
દીક્ષિતો બ્રાહ્મણશ્ચન્દ્ર ઇત્યેતા અષ્ટમૂર્તયઃ

સ્થાનેષ્વેતેષુ યે રુદ્રં ધ્યાયન્તિ પ્રણમન્તિ ચ ।
તેષામષ્ટતનુર્દેવો દદાતિ પરમં પદમ્

સુવર્ચલા તથૈવોમા વિકેશી ચ તથા શિવા ।
સ્વાહા દિશશ્ચ દીક્ષા ચ રોહિણી ચેતિ પત્નયઃ

શનૈશ્ચરસ્તથા શુક્રો લોહિતાઙ્ગો મનોજવઃ ।
સ્કન્દઃ સર્ગો ઽથ સન્તાનો બુધશ્ચૈષાં સુતાઃ સ્મૃતાઃ

એવંપ્રકારો ભગવાન્ દેવદેવો મહેશ્વરઃ ।
પ્રજાધર્મં ચ કામ ચ ત્યક્ત્વા વૈરાગ્યમાશ્રિતઃ

આત્મન્યાધ્ય ચાત્માનમૈશ્વરં ભાવમાસ્થિતઃ ।
પીત્વા તદક્ષરં બ્રહ્મ શાશ્વતં પરમામૃતમ્

પ્રજાઃ સૃજેતિ ચાદિષ્ટો બ્રહ્મણા નીલલોહિતઃ ।
સ્વાત્મના સદૃશાન્ રુદ્રાન્ સસર્જ મનસા શિવઃ

કપર્દિનો નિરાતઙ્કાન્ નીલકણ્ઠાન્ પિનાકિનઃ ।
ત્રિશૂલહસ્તાનૃષ્ટિઘ્નાન્ મહાનન્દાંસ્ત્રિલોચનાન્

જરામરણનિર્મુક્તાન્ મહાવૃષભવાહનાન્ ।
વીતરાગાંશ્ચ સર્વજ્ઞાન્ કોટિકોટિશતાન્ પ્રભુઃ

તાન્ દૃષ્ટ્વા વિવિધાન્ રુદ્રાન નિર્મલાન્ નીલલોહિતાન્ ।
જરામરણનિર્મુક્તાન્ વ્યાજહરા હરં ગુરુઃ

મા સ્ત્રાક્ષીરીદૃશીર્દેવ પ્રજા મૃત્યુવિવર્જિતાઃ ।
અન્યાઃ સૃજસ્વ ભૂતેશ જન્મમૃત્યુસમન્વિતાઃ

તતસ્તમાહ ભગવાન્ કપર્દે કામશાસનઃ ।
નાસ્તિ મે તાદૃશઃ સર્ગઃ સૃજ ત્વમશુભાઃ પ્રજાઃ

તતઃ પ્રભૃતિ દેવો ઽસૌ ન પ્રસૂતે ઽશુભાઃ પ્રજાઃ ।
સ્વાત્મજૈરેવ તૈ રુદ્રૈર્નિવૃત્તાત્મા હ્યતિષ્ઠત ।
સ્થાણુત્વં તેન તસ્યાસીદ્ દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ

જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં તપઃ સત્યં ક્ષમા ધૃતિઃ ।
સ્ત્રષ્ટૃત્વમાત્મસંબોધો હ્યધિષ્ઠાતૃત્વમેવ ચ

અવ્યયાનિ દશૈતાનિ નિત્યં તિષ્ઠન્તિ શઙ્કરે ।
સ એવ શઙ્કરઃ સાક્ષાત્ પિનાકી પરમેશ્વરઃ

તતઃ સ ભગવાન્ બ્રહ્મા વીક્ષ્ય દેવં ત્રિલોચનમ્ ।
સહૈવ માનસૈઃ પુત્રૈઃ પ્રીતિવિસ્ફારિલોચનઃ

જ્ઞાત્વા પરતરં ભાવમૈશ્વરં જ્ઞાનચક્ષુષા ।
તુષ્ટાવ જગતામેકં કૃત્વા શિરસિ ચાઞ્જલિમ્

બ્રહ્મોવાચ
નમસ્તે ઽસ્તુ મહાદેવ નમસ્તે પરમેશ્વર ।
નમઃ શિવાય દેવાય નમસ્તે બ્રહ્મરૂપિણે

નમો ઽસ્તુ તે મહેશાય નમઃ શાન્તાય હેતવે ।
પ્રધાનપુરુષેશાય યોગાધિપતયે નમઃ

નમઃ કાલાય રુદ્રાય મહાગ્રાસાય શૂલિને ।
નમઃ પિનાકહસ્તાય ત્રિનેત્રાય નમો નમઃ

નમસ્ત્રિમૂર્તયે તુભ્યં બ્રહ્મણો જનકાય તે ।
બ્રહ્મવિદ્યાધિપતયે બ્રહ્મવિદ્યાપ્રદાયિને

નમો વેદરહસ્યાય કાલકાલાય તે નમઃ ।
વેદાન્તસારસારાય નમો વેદાત્મમૂર્તયે

નમો બુદ્ધાય શુદ્ધાય યોગિનાં ગુરવે નમઃ ।
પ્રહીણશોકૈર્વિવિધૈર્ભૂતૈઃ વરિવૃતાય તે

નમો બ્રહ્મણ્યદેવાય બ્રહ્માધિપતયે નમઃ ।
ત્રિયમ્બકાય દેવાય નમસ્તે પરમેષ્ઠિને

નમો દિગ્વાસસે તુભ્યં નમો મુણ્ડાયા દણ્ડિને ।
અનાદિમલહીનાય જ્ઞાનગમ્યાય તે નમઃ

નમસ્તારાય તીર્થાય નમો યોગર્ધિહેતવે ।
નમો ધર્માધિગમ્યાય યોગગમ્યાય તે નમઃ

નમસ્તે નિષ્પ્રપઞ્ચાય નિરાભાસાય તે નમઃ ।
બ્રહ્મણે વિશ્વરૂપાય નમસ્તે પરમાત્મને

ત્વયૈવ સૃષ્ટમખિલં ત્વય્યેવ સકલં સ્થિતમ્ ।
ત્વયા સંહ્રિયતે વિશ્વં પ્રધાનાદ્યં જગન્મય

ત્વમીશ્વરો મહાદેવઃ પરં બ્રહ્મ મહેશ્વરઃ ।
પરમેષ્ઠી શિવઃ શાન્તઃ પુરુષો નિષ્કલો હરઃ

ત્વમક્ષરં પરં જ્યોતિસ્ત્વં કાલઃ પરમેશ્વરઃ ।
ત્વમેવ પુરુષો ઽનન્તઃ પ્રધાનં પ્રકૃતિસ્તથા

ભૂમિરાપો ઽનલો વાયુર્વ્યોમાહઙ્કાર એવ ચ ।
યસ્ય રૂપં નમસ્યામિ ભવન્તં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્

યસ્ય દ્યૌરભવન્મૂર્ધા પાદૌ પૃથ્વી દિશો ભુજાઃ ।
આકાશમુદરં તસ્મૈ વિરાજે પ્રણમામ્યહમ્

સંતાપયતિ યો વિશ્વં સ્વભાભિર્ભાસયન્ દિશઃ ।
બ્રહ્મતેજોમયં નિત્યં તસ્મૈ સૂર્યાત્મને નમઃ

હવ્યં વહતિ યો નિત્યં રૌદ્રી તેજોમયો તનુઃ ।
કવ્યં પિતૃગણાનાં ચ તસ્મૈ વહ્ન્યાત્મને નમઃ

આપ્યાયતિ યો નિત્યં સ્વધામ્ના સકલં જગત્ ।
પીયતે દેવતાસઙ્ઘૈસ્તસ્મૈ સોમાત્મને નમઃ

વિભર્ત્યશેષભૂતાનિ યો ઽન્તશ્ચરતિ સર્વદા ।
શક્તિર્માહેશ્ચરી તુભ્યં તસ્મૈ વાય્વાત્મને નમઃ

સૃજત્યશેષમેવેદં યઃ સ્વકર્માનુરૂપતઃ ।
સ્વાત્મન્યવસ્થિતસ્તસ્મૈ ચતુર્વક્ત્રાત્મને નમઃ

યઃ શેષશયને શેતે વિશ્વમાવૃત્ય માયયા ।
સ્વાત્માનુભૂતિયોગેન તસ્મૈ વિશ્વાત્મને નમઃ

વિભર્તિ શિરસા નિત્યં દ્વિસપ્તભુવનાત્મકમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડં યો ઽખિલાધારસ્તસ્મૈ શેષાત્મને નમઃ

યઃ પરાન્તે પરાનન્દં પીત્વા દિવ્યૈકસાક્ષિકમ્ ।
નૃત્યત્યનન્તમહિમા તસ્મૈ રુદ્રાત્મને નમઃ

યો ઽન્તરા સર્વભૂતાનાં નિયન્તા તિષ્ઠતીશ્વરઃ ।
તં સર્વસાક્ષિણં દેવં નમસ્યે ભવતસ્તનુમ્

યં વિનિન્દ્રા જિતશ્વાસાઃ સંતુષ્ટાઃ સમદર્શિનઃ ।
જ્યોતિઃ પશ્યન્તિ યુઞ્જાનાસ્તસ્મૈ યોગાત્મને નમઃ

યયા સંતરતે માયાં યોગી સંક્ષીણકલ્મષઃ ।
અપારતરપર્યન્તાં તસ્મૈ વિદ્યાત્મને નમઃ

યસ્ય ભાસા વિભાતીદમદ્વયં તમસઃ પરમ્ ।
પ્રપદ્યે તત્ પરં તત્ત્વં તદ્રૂપં પરમેશ્વરમ્

નિત્યાનન્દં નિરાધારં નિષ્કલં પરમં શિવમ્ ।
પ્રપદ્યે પરમાત્માનં ભવન્તં પરમેશ્વરમ્

એવં સ્તુત્વા મહાદેવં બ્રહ્મા તદ્ભાવભાવિતઃ ।
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતસ્તસ્થૌ ગૃણન્ બ્રહ્મ સનાતનમ્

તતસ્તસ્મૈ મહાદેવો દિવ્યં યોગમનુત્તમમ્ ।
ઐશ્વર્યં બ્રહ્મસદ્ભાવં વૈરાગ્યં ચ દદૌ હરઃ

કરાભ્યાં સુશુભાભ્યાં ચ સંસ્પૃશ્ય પ્રણતાર્તિહા ।
વ્યાજહરા સ્વયં દેવઃ સો ઽનુગૃહ્ય પિતામહમ્

યત્ત્વયાભ્યર્થિતં બ્રહ્મન્ પુત્રત્વે ભવતો મમ ।
કૃતં મયા તત્ સકલં સૃજસ્વ વિવિધં જગત્

ત્રિધા ભિન્નો ઽસ્મ્યહં બ્રહ્મન્ બ્રહ્મવિષ્ણુહરાખ્યયા ।
સર્ગરક્ષાલયગુણૈર્નિષ્કલઃ પરમેશ્વરઃ

સ ત્વં મમાગ્રજઃ પુત્રઃ સૃષ્ટિહેતોર્વિનિર્મિતઃ ।
મમૈવ દક્ષિણાદઙ્ગાદ્ વામાઙ્ગાત્ પુરુષોત્તમઃ

તસ્ય દેવાદિદેવસ્ય શંભોર્હૃદયદેશતઃ ।
સંબભૂવાથ રુદ્રો ઽસાવહં તસ્યાપરા તનુઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવા બ્રહ્મન્ સર્ગસ્થિત્યન્તહેતવઃ ।
વિભજ્યાત્માનમેકો ઽપિ સ્વેચ્છયા શઙ્કરઃ સ્થિતઃ

તથાન્યાનિ ચ રૂપાણિ મમ માયાકૃતાનિ તુ ।
નિરૂપઃ કેવલઃ સ્વચ્છો મહાદેવઃ સ્વભાવતઃ

એભ્યઃ પરતરો દેવસ્ત્રિમૂર્તિઃ પરમા તનુઃ ।
માહેશ્વરી ત્રિનયના યોગિનાં શાન્તિદા સદા

તસ્યા એવ પરાં મૂર્તિ મામવેહિ પિતામહ ।
શાશ્વતૈશ્વર્યવિજ્ઞાનતેજોયોગસમન્વિતામ્

સો ઽહં ગ્રસામિ સકલમધિષ્ઠાય તમોગુણમ્ ।
કાલો ભૂત્વા ન તમસા મામન્યો ઽભિભવિષ્યતિ

યદા યદા હિ માં નિત્યં વિચિન્તયસિ પદ્મજ ।
તદા તદા મે સાન્નિધ્યં ભવિષ્યતિ તવાનઘ

એતાવદુક્ત્વા બ્રહ્માણં સો ઽભિવન્દ્ય ગુરું હરઃ ।
સહૈવ માનસૈઃ પુત્રૈઃ ક્ષણાદન્તરધીયત

સો ઽપિ યોગં સમાસ્થાય સસર્જ વિવિધં જગત્ ।
નારાયણાખ્યો ભગવાન્ યથાપૂર્વં પ્રિજાપતિઃ

મરીચિભૃગ્વઙ્ગિરસં પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ ।
દક્ષમત્રિં વસિષ્ઠં ચ સો ઽસૃજદ્ યોગવિદ્યયા

નવ બ્રહ્માણ ઇત્યેતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ ।
સર્વે તે બ્રહ્મણા તુલ્યાઃ સાધકા બ્રહ્મવાદિનઃ

સંકલ્પં ચૈવ ધર્મં ચ યુગધર્માંશ્ચ શાશ્વતાન્ ।
સ્થાનાભિમાનિનઃ સર્વાન્ યથા તે કથિતં પુરા